598
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
KORXONALAR BANKROTLIGINI BAHOLASH ZARURIYATI
Nasi iddino Bahouddin Nu iddino ich
“Moliya a bank ishi” ka ed asi dok a an i
O cid id: 0009-0003-8033-3197
[email p o ec ed],
el: +998919660135
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536092
Anno a siya: Ko xonala bank o lik ex imolini baholash amaliyo i moliya iy ba qa o likni ahlil qilish a
po en sial moliya iy inqi ozla ni oldindan basho a qilishning muhim usulla idan bi idi . Ushbu adqiqo da
bank o likni p ognoz qilishning eng muhim osi ala idan bi i si a ida Ed a d Al man omonidan ishlab
chiqilgan Z-sco e modeli asosida ko xonala moliya iy hola ini baholash amaliyo i ko‘ ib chiqiladi. Ushbu
modelning a zallikla i soddaligi, yuqo i aniqlik da ajasi (bi yil oldindan basho a qilishda 95% gacha) a
uni e sal qo‘llanilishi bilan bog‘liq. Shu bilan bi ga, modelning cheklo la i si a ida moliya iy ma’lumo la
si a iga bog‘liqlik, moliya iy bo‘lmagan omilla ni hisobga olinmasligi a zamona iy iq isodiy sha oi la da
koe i sien la ni yangilash za u a i kel i iladi. Tadqiqo da modelning O‘zbekis on ko xonala i misolida
qo‘llanilishi ahlil qilinadi, bu esa iq isodiy ans o ma siya sha oi ida biznesning ba qa o ligini oshi ish uchun
moliya iy moni o ing izimiga in eg a siyalash imkoniya ini ko‘ sa adi. Model in es o la , k edi o la a
meneje la uchun moliya iy xa la ni e a aniqlash a asosli qa o la qabul qilishda muhim osi a si a ida
xizma qiladi.
Kali so‘zla : Al man modeli, bank o lik, lik idlilik, ko xona iski, o‘lo ga qobiliya lilik.
Ki ish
O'zbekis on iq isodiyo i 2024 yilda yalpi ichki mahsulo (YaIM) 6.5% o'sish su 'a ini qayd e di
1
, bu
min aqadagi eng yuqo i ko' sa kichla dan bi idi . Bu o'sish asosan isloho la , in es i siyala oqimi a ekspo
hajmining o'sishi (ayniqsa, qishloq xo'jaligi a sanoa mahsulo la i) bilan bog'liq. Bi oq, iq isodiy o'sish
ba qa o bo'lishi uchun ko xonala , xususan, da la a xususiy sek o sub'ek la ining moliya iy ba qa o ligi
muhim ahamiya ga ega. Ko xonala bank o ligi iq isodiy izim uchun jiddiy xa ug'di adi, chunki u na aqa
ko xonaning o'ziga, balki uning she ikla i, k edi o la i a ishchi xodimla iga ham salbiy a'si ko' sa adi.
Masalan, 2023 yilda O'zbekis on bank izimida o'lanmagan k edi la (NPL) da ajasi da la bankla ida 5%,
xususiy bankla da esa 9.5% ni ashkil e di
2
. Bu ko' sa kich ko xonala moliya iy qiyinchilikla ga duch kelishi
a bank o lik xa i yuqo i ekanligini ko' sa adi. Bank o lik eh imolini e a aniqlash a baholash o qali ushbu
xa la ni yumsha ish a iq isodiy ba qa o likni a'minlash mumkin.
Bank o likni O‘zbekis on Respublikasi “To‘lo ga qobiliya sizlik o‘g‘ isida”gi qonuniga ko‘ a, “sudning
qa o iga asosan oʻlo ga qobiliya siz deb opilgan a oʻziga nisba an uga ishga doi ish yu i ish yoki mol-
mulkini so ish a ib- aomili qoʻllaniladigan qa zdo lik” deb a i langan
3
.Ko xonala bank o ligi
iq isodiyo ning u li sohala i, xususan, ish o' inla i a ij imoiy ba qa o likka a'si qiladi. O'zbekis onda
aholining 33% dan o ig'i yoshla bo'lib, ula uchun ish o' inla i muhim ahamiya ga ega
4
. Aga yi ik ko xonala
moliya iy inqi ozga uch ab, bank o bo'lsa, bu ishsizlik da ajasining oshishiga a ij imoiy no ozilikla ning
kuchayishiga olib kelishi mumkin. Masalan, eks il sanoa i yoki qishloq xo'jaligi kabi sohala da bank o lik
hola la i minglab ishchila ga a'si qilishi mumkin.
Adabiyo la sha hi.
To‘lo ga qobiliya sizlikni baholash, ko xonala ni moliya iy sog‘lomlash i ish masalala i mamlaka imiz
iq isodchi olimla i a mu axassisla ining diqqa ma kazida bo‘lib kelmoqda. Xususan, Abdujabba o a
o‘zining “Xo‘jalik yu i u chi subyek la ning o‘lo ga qobiliya sizlik (bank o lik) eh imolini basho a lash
modella i ahlili” maqolasida o‘lo ga qobiliya sizlik masalala iga a o licha o‘x aladi. Uning ik icha, “jo iy
da uchun o‘lo ga qobiliya sizlikni ma’lum jiha dan ba a a e ish mumkin, bi oq unga olib kelu chi omilla
1
h ps://s a .uz/uz/ asmiy-s a is ika/na ional-accoun s-2
2
.h ps://cbu.uz/uz/s a is ics/banks a s/?a Fil e _DATE_ACTIVE_FROM_1=&a Fil e _DATE_ACTIVE_FROM_2=&a
Fil e _ %5BSECTION_ID%5D=3504&yea =2025&mon h=09&se _ il e =&se _ il e =Y
3
h ps://lex.uz/docs/-5957612
4
//s a .uz/uz/ asmiy-s a is ika/na ional-accoun s-2
599
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
ha omonlama o‘ ganilmas ekan, ez o ada ushbu hola yana ak o lanadi. Shu bois o‘lo ga qobiliya lilikni
uzoq mudda saqlab qolish uchun s a egik ahlil o‘ kazilishi lozim” (Abdujabbo o a, 2023).Shuningdek
Nabie o‘zining “ko xonala ning o‘lo ga qobiliya sizligi hisobi a ahlilining xo ijiy aj ibala ini
mamlaka imizda qo‘llash imkoniya la i”maqolasida o‘lo ga qobiliya sizlik masalala iga ailmiy izlanishla ini
bayon qilgan. Uning ik icha, “O‘zbekis onda hozi gi iq isodiy sha oi da ko xonala uchun o‘lo ga
qobiliya sizlik xa ini baholash muhim ahamiya ga ega. Ko xonani i ojlan i ishda yuzaga kelishi mumkin
bo‘lgan muammola ni aniqlash a bank o lik eh imoliga ashxis qo‘yish o qali moliya iy ba qa o likni
a’minlash ejasini uzish mumkin” (Nabie , 2024).
Tadqiqo me odologiyasi.
Ko xonala ning o‘lo ga qobiliya sizligi hisobi a ahlilining xo ijiy aj ibala ini mamlaka imizda qo‘llash
imkoniya la iga bag‘ishlangan mazku maqolaning kon sep siyasidan kelib chiqqan holda, adqiqo da ilmiy
bilishning gu uhlash, asni lash, qiyoslash a umumlash i ish usulla idan keng oydalanildi a bunda o‘lo ga
qobiliya sizlik hisobi a ahlilining xo ijiy aj ibala iga alohida e’ ibo qa a ildi.
Tahlil qismi.
So‘nggi yilla da O‘zbekis on ko xonala ning ochilishi a bank o yoki bank o bo‘lmasdan ko xonala
yopilishi ja ayoni sezila li da ajada oshdi. Shu bilan bi ga, bank o likka moil ko xonala ning ulushi ham
ma’lum da ajada o‘sish endensiyasini namoyon e moqda.S a is ika qo‘mi asining asmiy ma’lumo la iga
ko‘ a, 2027-yilda ko xonala ning ochilish endensiyasi jadallashib ko‘ a ilish ja ayonini ko‘ sa gan xolda 2022
yildan boshlab ko xonala ochilish endensiyasida ushush kuza ilmoqda. Shuningdaek ay im ko xonala ning
bank o bo‘lib yoki uz ix iyo i bilan yopilish endensiyasi 2023-2024 yilla da jadallashib ke gan. Buni quyidagi
jad alda ko‘ ishimiz mumkin.
Ko xonala ning ochilishi a yopilishi o‘g‘ isida
2025-yil 1-yan a hola iga ma’lumo -jad al5
№
Yilla
Faoliya yu i ayo gan
ko xonala
Yangi ashkil e ilgan
ko xonala
Yopilgan ko xonala
1
2010
200 951
34 326
21 193
2
2011
214 084
32 715
18 063
3
2012
228 736
21 890
21 449
4
2013
229 177
27 819
15 795
5
2014
241 201
26 933
21 447
6
2015
246 687
27 915
16 844
7
2016
257 758
32 747
22 077
8
2017
268 428
41 013
23 910
9
2018
285 531
55 011
17 025
10
2019
323 517
96 743
22 127
11
2020
398 133
95 311
18 247
12
2021
475 197
102 804
49 072
13
2022
528 929
93 611
30 169
5
h ps://s a .uz/uz/ asmiy-s a is ika/us eo-2
600
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
14
2023
592 371
88 787
196 134
15
2024
485 024
79 667
139 851
Yuqo idagi jad al asosida 2020-2024 yilla ni Faoliya ko‘ sa ayo gan ko xonala ga nisba an solish i ib
ko‘ ilganda 2023 yilda ochilgan ko xonala 15 oizni ashkil qilgan xolda yopilgan ko xonala 33 oizni
ko‘ sa moqda. 2024 yilda esa bu ko‘sa gichla mos a ishda yopilgan ko xonala 29 oizni, ochilgan
ko xonala 16 oizni ashkil e moqda. Ushbu axlil malumo la ini quyidagi diag ammada
ko‘ ishimiz mumkin.
Ko xonala ning ochilishi a yopilishi o‘g‘ isida
2020-2024 yilla dagi ahliliy diag amma
6
.
Yuqo idagi ahlilla ko xonala uchun yangi imkoniya la ya a gani bilan bi ga, moliya iy xa la ni
boshqa ishda yangi alabla ni, yani ko xona moliya iy, o’lo ga layoqa sizlik xola la ni doim ahlil qilish
za u iya ini kel i ib chiqa moqda.
O'zbekis onda ko xonala bank o lik eh imolini baholash amaliyo i bo'yicha bi qancha ilmiy adqiqo la
a ahlilla ma jud bo'lib, ula asosan moliya iy hola ni ahlil qilish modella iga asoslanadi.
Xulosa a akli la
O'zbekis on iq isodiyo idagi o'sish (2024 yilda YaIM 6.5%) a isloho la sha oi ida ko xonala bank o lik
eh imolini baholash na aqa moliya iy ba qa o likni a'minlash, balki iq isodiy xa sizlik, in es i sion
jozibado lik a ij imoiy ba qa o likni oshi ish uchun s a egik ahamiya ga ega. Da la a xususiy sek o
ko xonala idagi moliya iy xa la ni aniqlash o qali iq isodiy izimning mus ahkamligini a'minlash mumkin.
Global aj ibala ni mahalliy sha oi la ga moslash i ish, sha o likni oshi ish a zamona iy ahlil osi ala ini
jo iy e ish o qali O'zbekis on iq isodiyo i global aqoba ba doshlikni yanada mus ahkamlashi mumkin.
O'zbekis onda bank o lik baholash amaliyo i asosan xo ijiy modella ning mahalliy sha oi la ga
moslash i ilishiga asoslangan, ammo ma'lumo la ye ishmasligi a da la ko xonala i us unligi muammola
ya a adi. Tadqiqo la shuni ko' sa adiki, xa ni kamay i ish uchun ko xonala ishchi kapi alni oshi ishi,
qa zla ni op imallash i ishi a moliya iy sha o likni a'minlashi ke ak. Kelajakda mashina o' ganishi a EWS
izimla ini keng oq qo'llash a siya e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. O‘zbekis on Respublikasining 12.04.2022 yildagi “To‘lo ga qobiliya sizlik o‘g‘ isida”gi O‘RQ-763-son
qonuni.
2. Abdujabbo o a М. (2023) Xo‘jalik yu i u chi sub’ek la ning o‘lo ga qobiliya sizlik (bank o lik)
eh imolini basho a lash modella i ahlili //Iq isodiy a aqqiyo a ahlil.– Т. 1. – №. 2. – С. 86-95.
3. Nabie G‘. (2024) Ko xonala ning o‘lo ga qobiliya sizligi hisobi a ahlilining xo ijiy aj ibala ini
mamlaka imizda qo‘llash imkoniya la i //Iq isodiy a aqqiyo a ahlil.– Т. 1. – №. 12. – С. 128-137.
6
Malumo la asosida mualli omonidan ayyo langan.
510 6
33 29
24 22 18 15 16
0
10
20
30
40
2020 2021 2022 2023 2024
aoliya yu i ayo gan
ashkilo ga nisba an %
yilla
Сумма по полю yopilish_ oiz Сумма по полю ochilish_ oiz
601
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
4. O‘zbekis on Respublikasi Ma kaziy bankining asmiy ebsay i— www.cbu.uz
5. O‘zbekis on Respublikasi S a is ika qo‘mi asi asmiy ebsay i— www.s a .uz
6. O‘zbekis on Respublikasi qonunchilik milliy bazasi— www.lex.uz.
