ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
206
JINOYAT SODIR ETISHDA AYB SHAKLLARI VA ULARNING JINOIY
JAVOBGARLIKKA TA'SIRINI HUQUQIY JIHATDAN TAHLIL QILING
Tu dimu odo a Ma jona Yunusbek-qizi
Con ac : +99890-897-04-09 meyamyunuso [email protected]
Tu diye Abdul ayz She ali o’g’li
Con ac : +99897-777-71-62 Abdul ayz[email p o ec ed]m
QXU Milliy g'oya, ma'na iya asosla i a huquq a'lim yo'nalishi 4 - bosqich alabala i.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536192
Anno a siya. Mazku maqolada jinoya huquqi naza iyasining asosiy a eng mu akkab
bo‘g‘inla idan bi i bo‘lgan ayb ins i u i a uning shaklla i ha omonlama yo i ilgan. Ayb
shaxsning o‘z ha aka la i yoki ha aka sizligiga nisba an uhiy-psixologik munosaba ini
i odalaydi a jinoya a kibining za u iy subyek i elemen i si a ida e’ i o e iladi. Shu bois,
aybning ma judligi yoki ma jud emasligi shaxsning jinoiy ja obga likka o ilishida hal qilu chi
ahamiya kasb e adi. Maqolada aybning shaklla i — qasd ( o‘g‘ idan- o‘g‘ i a bil osi a)
hamda eh iyo sizlik (bepa olik a o‘z kuch a imkoniya la iga o iqcha ishonish) u la i chuqu
ahlil qilinadi. Ha bi shaklning mazmun-mohiya i, ula ning o‘za o a qla i a jinoya sodi
e ishdagi o‘ ni amaliy misolla hamda O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksi no mala iga
asoslangan holda izohlanadi. Shuningdek, ayb shaklla ining jinoya a kibini k ali ika siya
qilishdagi, shaxsning ij imoiy xa li ha aka ini baholashdagi, a jazoni ayinlashdagi o‘ ni
alohida ko‘ sa ib o‘ iladi.Tadqiqo da omida aybning ma judligi jinoya huquqida aybsizlik
p insipi, adola li jazo ayinlash, hamda subyek i omonning indi idual baholanishi kabi
amoyilla bilan uz iy bog‘liq ekanligi yo i iladi. Mualli ayb shaklla ining u licha bo‘lishi
jinoya sodi e gan shaxsning ichki uhiy hola ini o‘g‘ i aniqlashga, demakki, jinoiy
ja obga likni o‘g‘ i belgilashga xizma qilishini asoslaydi.Shuningdek, maqolada sud
amaliyo ida ayb shaklla ini no o‘g‘ i baholash oqiba ida yuzaga keladigan huquqiy xa olikla ,
ula ning adola a qonun us u o ligiga salbiy a’si i, hamda ushbu muammola ning oldini olish
uchun za u bo‘lgan naza iy a amaliy akli la ilga i su iladi. Mualli omonidan O‘zbekis on
Respublikasi Oliy sudi plenum qa o la i, jinoya huquqi bo‘yicha ilmiy manbala , xalqa o
aj iba hamda zamona iy yu idik adabiyo la asosida ahliliy yondashu qo‘llanilgan.Ushbu
ilmiy maqola jinoya huquqining subyek i omonini yanada chuqu o‘ ganish, ayb shaklla ini
aniqlashda yagona huquqiy yondashu ni shakllan i ish hamda jinoya -p o sessual amaliyo da
adola li a qonuniy qa o la qabul qilishga ilmiy-naza iy asos ya a ish maqsadida yozilgan.
Kali so'zla : ayb, qasd, eh iyo sizlik, subyek i omon, jinoya a kibi, jinoiy ja obga lik,
aybsizlik p insipi, adola li jazo, huquqiy ahlil, jinoya kodeksi, sud amaliyo i.
KIRISH
Ha qanday huquqiy da la da jinoya sodi e gan shaxsni ja obga likka o ish ja ayonida
ayb ushunchasi ma kaziy o‘ in u adi. Chunki ayb — bu shaxsning o‘z xa i-ha aka iga yoki
ha aka sizligiga nisba an ongli uhiy munosaba i, ya’ni uning ichki psixologik hola ini
i odalo chi subyek i omildi .
Jinoya huquqi naza iyasida ayb jinoya a kibining o‘ inchi — subyek i omoni
si a ida e’ i o e ilib, u ma jud bo‘lmagan aqdi da shaxsning jinoiy ja obga ligini belgilash
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
207
mumkin emas. Bu amoyil O‘zbekis on Respublikasining Jinoya kodeksining 9-moddasida aniq
i oda e ilgan bo‘lib, unda “Shaxs qonunda belgilangan a ibda aybi isbo langan ij imoiy xa li
qilmishla i uchungina ja obga bo'ladi” degan qoidaga alohida u g‘u be ilgan.Ayblilik p insipi
demok a ik huquqiy da la la da inson huquqla i a e kinlikla ini himoya qilishning asosiy
ka ola la idan bi i hisoblanadi. Shu boisdan, jinoya sodi e ish ja ayonida shaxsning uhiy
hola ini, maqsadini, niya ini, oqea-hodisala ga ongli munosaba ini aniqlash — jinoiy
ja obga likni o‘g‘ i belgilash a adola li jazoni ayinlashning muhim omilidi .Ushbu maqolada
aybning naza iy mohiya i, uning u la i a shaklla i, shuningdek, ula ning jinoiy ja obga likka
a’si i O‘zbekis on Respublikasi Jinoya kodeksi, Oliy sud Plenum qa o la i, ilmiy-naza iy
manbala hamda xalqa o aj ibala asosida keng ahlil qilinadi. Maqolaning maqsadi — jinoya
huquqida ayb shaklla ini o‘g‘ i aniqlashning ilmiy a amaliy ahamiya ini asoslab be ish,
shuningdek, aybni baholashda yagona huquqiy yondashu ni akli e ishdan ibo a di .
ASOSIY QISM
Jinoya huquqi izimida ayb ins i u i shaxsning jinoiy ha aka la iga nisba an uhiy-
i oda iy munosaba ini i odalo chi eng muhim elemen hisoblanadi. U jinoya a kibining
subyek i omoni si a ida namoyon bo‘ladi a shaxsning ichki psixologik hola ini huquqiy
baholash imkonini be adi. Demak, jinoya deb opilishi uchun ha aka (yoki ha aka sizlik) bilan
bi ga shaxsning aybliligi ham ma jud bo‘lishi za u . Ayb — bu shaxsning o‘z xa i-
ha aka la ining ij imoiy xa liligini anglash a unga ongli munosaba bildi ishidi . Ya’ni,
ayblilik shaxsning ichki dunyosini huquqiy jiha dan ahlil qilish imkonini be adi. Shu jiha dan
ayb jinoya huquqining uhiy asosi si a ida e’ i o e iladi. Aybsizlik p insipi huquqiy da la ning
asosiy ayanch amoyilla idan bi i ekanini olimla ham a’kidlaydila .[1] Aybning shaklla i
shaxsning jinoya sodi e ishdagi uhiy hola iga qa ab ikki asosiy u ga bo‘linadi: qasddan sodi
e ilgan jinoya la a eh iyo sizlik na ijasida sodi e ilgan jinoya la .
1. Qasddan sodi e ilgan jinoya la : Qasd (niya ) — shaxs o‘z xa i-ha aka ining ij imoiy
xa li oqiba la ini anglab, ula ni is ab yoki ula ga ongli a ishda yo‘l qo‘yib jinoya sodi e gan
hola di .[2] To‘g‘ idan- o‘g‘ i qasd — shaxs jinoya oqiba la ini is aydi a ula sodi bo‘lishini
biladi.
Bil osi a qasd — shaxs oqiba la ning bo‘lishi mumkinligini biladi, lekin bunga be a q
(loqayd) munosaba da bo‘ladi. Masalan, aga shaxs boshqa bi odamni o‘ldi ish maqsadida unga
a aylab za ba be sa — bu o‘g‘ idan- o‘g‘ i qasd hisoblanadi. Ammo aga u og‘i ja oha
ye kazish niya ida ha aka qilib, oqiba da odam o‘lsa — bu bil osi a qasd si a ida baholanadi.
Qasddan jinoya sodi e ishda shaxsning maqsad, mo i , a uhiy hola i alohida e’ ibo ga olinadi.
Bu omilla jazoni indi iduallash i ishda muhim ol o‘ynaydi.
2. Eh iyo sizlikdan sodi e ilgan jinoya la : Eh iyo sizlik (bepa olik yoki loqaydlik) —
shaxsning o‘z ha aka la ining oqiba la ini oldindan ko‘ gan bo‘lsa-da, ula ning oldini olishiga
ishonib ish u ishi (o‘z kuchiga o iqcha ishonish) yoki umuman oldindan ko‘ magan (bepa olik)
hola la da yuz be adi.[3]
O‘z imkoniya iga ishonib ha aka qilish – shaxs oqiba la ni oldindan biladi, ammo
ula ning oldini olishiga ishonadi;
Bepa olik – shaxs oqiba la ni umuman oldindan ko‘ maydi, lekin ula ni ko‘ ishi ke ak
edi.
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
208
Masalan, haydo chi belgilangan ezlikni oshi ib, anspo hodisasi oqiba ida odam
o‘limiga sabab bo‘lsa, u eh iyo sizlik na ijasida jinoya sodi e gan hisoblanadi. Ayb shaklining
u li bo‘lishi jinoiy ja obga likni belgilashda hal qilu chi ahamiya ga ega. Qasddan sodi e ilgan
jinoya la oda da og‘i oq sanksiyala bilan jazolanadi, chunki bunda shaxs ij imoiy xa li
oqiba la ni ongli a ishda is agan bo‘ladi. Eh iyo sizlik na ijasidagi jinoya la esa yengil oq
huquqiy cho ala bilan cheklanadi, chunki bunda shaxsning niya i jinoya oqiba la iga
yo‘nal i ilmagan bo‘ladi. Masalan, Jinoya kodeksining 97-moddasida “qasddan odam o‘ldi ish”
uchun 10 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mah um e ish jazosi belgilangan bo‘lsa, 102-moddadagi
“eh iyo sizlik oqiba ida odam o‘limiga sabab bo‘lish” uchun eng ko‘pi bilan 5 yilgacha
ozodlikdan mah um e ish jazosi ko‘zda u ilgan. Bu esa ayb shaklining jinoiy ja obga lik
da ajasiga be osi a a’si ini ko‘ sa adi. Xalqa o jinoya huquqi doi asida ham aybning ma judligi
jinoiy ja obga likning aj almas sha i hisoblanadi. Masalan, "BMTning Inson huquqla i
umumjahon dekla a siyasi (1948-yil)"da “Hech kim qonuniy asosda aybdo deb opilmaguncha
jinoya chi si a ida jazoga o ilishi mumkin emas” deb belgilangan. [4] Xalqa o jinoya sudi (ICC)
nizomida ham ayb — jinoiy mas’uliya ni aniqlashda asosiy mezonla dan bi i si a ida qayd
e ilgan. O‘zbekis on Respublikasi xalqa o s anda la ga mu o iq a zda milliy jinoya
qonunchiligini akomillash i ib bo moqda. Bu isloho la shaxsning ichki niya ini hisobga olgan
holda indi idual yondashu ni kuchay i ish, insonpa a lik p insipla ini amalda o‘yobga
chiqa ish, hamda jazoni adola li a p opo sional belgilashga qa a ilgan.
XULOSA
Jinoya huquqida ayb ins i u i shaxsning jinoya sodi e ishdagi uhiy-i oda iy
munosaba ini belgilo chi eng muhim ushunchala dan bi i bo‘lib, u jinoiy ja obga likni
asoslo chi ma kaziy mezon si a ida maydonga chiqadi. O‘zbekis on Respublikasi Jinoya
kodeksida ayb jinoiy ja obga likning za u iy sha i si a ida e’ i o e ilgan bo‘lib, aybsiz shaxsni
jazolashga yo‘l qo‘yilmaydi. Bu esa aybsizlik p insipining amalda o‘yobga chiqishidi .
Tadqiqo da omida aniqlanishicha, ayb shaklla i (ya’ni qasd a eh iyo sizlik) jinoya ning
subyek i omonini o‘liq a si laydi hamda shaxsning ichki uhiy hola ini yo i adi. Qasd
shaklida sodi e ilgan jinoya la oda da ij imoiy xa i yuqo i bo‘lib, jazo ayinlashda og‘i oq
ja obga likni naza da u adi. Eh iyo sizlik bilan sodi e ilgan jinoya la esa, aksincha, ij imoiy
xa i nisba an pas oq bo‘lgani sababli, jazoning yengil oq u ini qo‘llashga asos bo‘ladi. Shu
jiha dan, ayb shaklining o‘g‘ i aniqlanishi jinoya ni o‘g‘ i k ali ika siya qilish, adola li jazo
ayinlash a inson huquqla ini himoya qilishda hal qilu chi ahamiya ga ega. Shuningdek, ahlil
shuni ko‘ sa adiki, amaliyo da ay im holla da jinoya ni k ali ika siya qilishda ayb shaklla i
no o‘g‘ i baholanishi na ijasida sud qa o la ida xa olikla uch aydi. Bu esa na aqa adola
amoyilini, balki jamiya da qonun us u o ligi p insipini ham zai lash i adi. Shu sababli, e go
a sud o ganla i omonidan aybning shaklini aniqlashda shaxsning uhiy hola i, maqsadi,
oqiba ni oldindan ko‘ a bilish da ajasi a xulq-a o i mo i la i chuqu o‘ ganilishi za u . Ilmiy-
naza iy manbala ahliliga ko‘ a, ay im holla da jinoya ni qasddan yoki eh iyo sizlik bilan sodi
e ilganligini a qlash mu akkab ja ayon bo‘lib, bu hola da psixologik ekspe iza a kompleks
huquqiy ahlil muhim ahamiya kasb e adi. Shu bois, jinoya huquqini qo‘llash amaliyo ida
aybning shaklla ini o‘g‘ i aniqlash mexanizmla ini yanada akomillash i ish, xususan,
e go chila , p oku o la a sudyala uchun maxsus me odik a siyala ishlab chiqish za u .
ISSN:
2181-3906
2025
In e na ional scien i ic jou nal
«MODERN SCIENCE АND RESEARCH»
VOLUME 4 / ISSUE 11 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ
209
Shu sababli, mamlaka imizda jinoya huquqi a sud amaliyo ini yanada
akomillash i ishda ayb ins i u ini chuqu o‘ ganish, huquqni qo‘llo chi o ganla aoliya ida
subyek i omonning ahliliga e’ ibo ni kuchay i ish, jinoya ni indi idual yondashu asosida
baholash — adola li jinoiy siyosa ni shakllan i ishning muhim sha i hisoblanadi.
Adabiyo la o'yxa i
1. Saido A. “O‘zbekis on Respublikasida huquqiy da la ba po e ishning naza iy a amaliy
masalala i.” – Toshken : TDYU nash iyo i, 2018.
2. O'zbekis on Respublikasining Jinoya Kodeksi 21- modda, 1994
3. O'zbekis onRespublikasiningJinoya Kodeksi 22-modda,1994
4. Bi lashgan Milla la Tashkilo i, Inson Huquqiy Umumjahon dekla a siyasi 11- modda,
1948
5. Qodi o M. Jinoiy ja obga lik a ayb shaklla ining o‘za o bog‘liqligi. – Toshken : TDYUI
ilmiy o‘plami, 2020. – 128 b.
6. Ka imo I. A. O‘zbekis on XXI as bo‘sag‘asida: xa sizlikka ahdid, ba qa o lik sha la i
a a aqqiyo ka ola la i. – Toshken : O‘zbekis on, 1997. – 215 b.
7. Sa a o N. Jinoya huquqi naza iyasida subyek i omon a ayb muammola i. – Toshken :
Adola , 2019. – 188 b.
