17
УЎТ: 633.41+631.52
G‘O‘ZA NAVLARIDA O‘SIMLIK TUPI KONUSLARI BO‘YICHA 1000
DONA CHIGIT VAZNI, UNISH QUVVATI, UNUVCHANLIK VA PISHIB
YETILGANLIK KO‘RSATKICHLARI
Sey musaye Aba bay Idi iso ich,
Qishloq xo‘jaligi anla i nomzodi, do sen Qo aqalpog’is on qishloq
xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i, Nukus,
[email p o ec ed]
Na imano Abdujalil Abdusama o ich,
Qishloq xo’jaligi anla i dok o i, p o esso O'zbekis on Respublikasi
anla akademiyasi Gene ika a o'simlika ekspe imen al
biologiyasi ins i u i, Toshken ,
Sey musaye Bay ambay Aba baye ich
mus aqil adqiqo chi, Toshken da la ag a uni e si e i,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536438
Anno a siya. Tadqiqo la imiz o‘ a olali g‘o‘za na la iga mansub o‘simlikla upining
u li konusla idan e ilgan pax a olasi a chigi si a ini aniqlash hamda konusla ga bog‘liq
a ishda ula ning o‘zga ishini o‘ ganishga qa a ilgan. Tadqiqo na ijala ga ko‘ a, ha xil
konusla idan e ib olingan pax a xom ashyosining 1000 dona chigi azni I-konusida belgining
yuqo i bo‘lishi II, III a IV-konusla ga bo gan sa i 1000 dona chigi azni belgisining nisba an
pasayib bo ishi kuza ilgan bo‘lsa, unib chiqish qu a ining eng yuqo i ko‘ sa kichla i II-III-
konusla idan e ib olingan chigi la ga o‘g‘ i keldi.
Kali so‘zla . Na , g‘o‘za, u ug‘lik pax a, unish ene giyasi, konusla , unu chanlik,
hosildo lik, pishganlik da ajasi.
Аннотация. Наши исследования были направлены на определение качественных
показателей волокна и семян хлопчатника, собранных с различных ярусов куста
растений, относящихся к средневолокнистым сортам хлопчатника, а также на изучение
изменений этих показателей в зависимости от ярусов. По результатам исследований
установлено, что масса 1000 семян хлопка-сырца, собранных с разных ярусов растения,
было наибольшей в I ярусе, тогда как по мере перехода ко II, III и IV ярусам данный
показатель постепенно снижался. При этом наивысшие показатели энергии
прорастания и всхожести были отмечены у семян, собранных со II–III ярусов куста
хлопкового растения.
Ключевые слова: Сорт, хлопчатник, семенной хлопок, энергия прорастания,
конусы, всхожесть, урожайность, степень спелости.
Abs ac . Ou esea ch was aimed a de e mining he quali y indica o s o ibe and
seeds o co on plan s collec ed om di e en ie s o he bush, speci ically o medium-s aple
co on a ie ies, as well as s udying how hese indica o s change depending on he ie s. The
esea ch esul s es ablished ha he weigh o 1000 aw co on seeds ha es ed om di e en
ie s o he plan was highes in he 1s ie , while g adually dec easing as i p og essed o he II
nd, III d, and III h ie s. A he same ime, he highes ge mina ion ene gy and ge mina ion
a es we e obse ed in seeds collec ed om he II nd and III d ie s o he co on plan bush.
18
Key wo ds: Va ie y, co on plan , co on seed, ge mina ion ene gy, cones, ge mina ion
a e, yield, deg ee o ma u i y.
Ki ish. U ug‘lik chigi ning si a ini belgilo chi asosiy ko‘ sa kichla dan bi i
uning 1000 dona azni hisoblanadi. Hozi gi aq da seleksione olimla omonidan
ya a ilgan a ya a ilayo gan g‘o‘za na la ining hosildo ligi, chigi ining unish
qu a i a unu chanligi hamda chigi moydo ligining yuqo i bo‘lishida 1000 dona
chigi azni ka a ahamiya kasb e moqda. Shu o‘ inda a’kidlash joizki, yi ikligiga
a azniga ko‘ a sa alab olingan u ug‘dan ye ish i ilgan pax a hosildo ligi 15-20
oizgacha oshishi mumkinligi aniqlandi. Jumladan, u ug‘lik qanchalik o‘liq bo‘lsa,
undagi u ug‘ku akning ilk azala da ke akli ozuqa moddala i bilan o‘liq
a’minlash uchun ye a li da ajadagi ozuqa zahi ala i ya a ilgan bo‘ladi.
Taj iba uslubi. G‘o‘za na la ining u ug‘lik chigi la i labo a o iya sha oi ida
1000 dona chigi azni, unib chiqish qu a i a unu chanligi aniqlandi (GOST
2182061-76).
Tadqiqo na ijala i. Kel i ilgan 1-jad al ma’lumo la iga ko‘ a, konusla
bo‘yicha o‘ ganilgan na la ning u ug‘lik chigi la ini 1000 dona chigi azni
ko‘ sa kichi bo‘yicha 101,6 g dan 136,3 g gacha aznga ega bo‘lganligi kuza ildi.
Ushbu belgi bo‘yicha Sul on na i u ug‘lik chigi la i eng yuqo i ko‘ sa kichga ega
bo‘lganligini gu ohi bo‘lamiz, ya’ni I-konusida 136,3 g aznga ega bo‘ldi.
Namangan-77 na ining IV-konusla idan e ib olingan chigi la i ushbu belgi
bo‘yicha yengil 101,6 g bo‘lganligi kuza ildi. Qolgan na la da o aliq
ko‘ sa kichla ni ashkil e di. Konusla bo‘yicha e ib olingan na la ning u ug‘lik
chigi la i pas ki konusla dan yuqo i konusla ga qa ab chigi la ning 1000 dona
azni pasayib bo ishi aniqlandi.
Konusla bo‘yicha e ib olingan pax a xom ashyosida 1000 dona chigi azni,
unish qu a i, unu chanlik a pishib ye ilganlik ko‘ sa kichla i
T/
Na la
Konus-
la
bo‘yicha
1000 dona
chigi
azni, g
Unib
chiqish
qu a i,
%
Unu chan-
ligi,
%
Chigi la ni
pishib
ye ilganligi, %
1
S-6524
I
128,6
91,1
98,1
96/31
II
124,8
93,4
97,3
97/39
III
119,3
92,8
96,7
95/40
IV
110,0
83,6
86,4
85/53
2
Sul on
I
136,3
91,5
96,7
96/38
II
131,7
92,1
97,2
97/39
III
125,6
92,5
96,2
97/42
IV
117,6
82,2
86,4
86/61
19
3
Omad
I
127,9
96,6
98,3
97/28
II
125,9
95,9
97,7
97/34
III
118,3
93,1
97,5
96/31
IV
112,0
84,0
87,8
86/54
4
Namangan-77
I
120,8
92,5
97,9
96/35
II
117,5
94,2
97,7
98/33
III
108,3
94,3
97,5
97/43
IV
101,6
84,0
88,0
87/56
5
Buxo o-6
I
106,0
95,5
98,0
90/22
II
114,0
96,0
99,0
96/22
III
116,0
96,5
98,0
98/26
IV
111,6
64,4
83,2
84/60
6
Buxo o-102
I
111,0
96,0
98,5
96/10
II
121,0
97,5
99,5
96/14
III
119,0
97,5
99,0
96/26
IV
114,0
67,0
84,5
85/64
Konusla bo‘yicha na la dan e ib olingan u ug‘lik chigi la ning unib
chiqish qu a i 64,4 % dan 97,5 % ga ega bo‘ldi. Buxo o-102 na ining II a III-
konusla idan e ib olingan u ug‘lik chigi la yuqo i ko‘ sa kichga 97,5 % ga, ushbu
belgi bo‘yicha eng pas ko‘ sa kichga Buxo o-6 na ining IV-konusidan e ib
olingan chigi la ga o‘g‘ i kelib, 64,4 % ni ashkil e di.
Na la ning u ug‘lik chigi la i konusla bo‘yicha unib chiqish qu a ining
yuqo i ko‘ sa kichla i II-III-konusla idan e ib olingan chigi la ga o‘g‘ i keldi.
Ba cha o‘ ganilgan na la ning IV-konusida chigi la ning unib chiqish qu a i 64,4
% dan 84,0 % gacha bo‘lganligi aniqlandi.
Na la ning u ug‘lik chigi la ning unu chanlik ko‘ sa kichla i 83,2 % dan
99,5 % gacha bo‘lganligini aniqlandi. Ushbu belgi bo‘yicha ham yuqo i
ko‘ sa kichla unib chiqish qu a i kabi II-III-konusla idan e ib olingan
chigi la ga o‘g‘ i kelganini kuza ildi. IV-konusla dan e ib olingan chigi la ning
unu chanligi na la da 90,0 % dan kam bo‘lganligi aniqlandi.
O‘ ganilgan na la u ug‘lik chigi la ining pishib ye ilganligi konusla
bo‘yicha ahlil qilinganda 84/60 dan 98/33 gacha ko‘ sa kichga ega bo‘lganligi
kuza ildi ya’ni shunga mos a ishda 84% bi inchi a ikkinchi gu uh, 16% uchinchi
gu uh (xom chigi la )dan 98% bi inchi a ikkinchi gu uh, 2% 3 gu uh (xom
chigi ) ashkil e di. U ug‘lik chigi la ni pishib ye ilganlik ko‘ sa kichi bo‘yicha I-
g uhga ki u chi chigi la soni bo‘yicha Namangan-77 a Buxo o-6 na la
chigi la iga o‘g‘ i keladi, hamda II-g uhga ki u chi chigi la sonining kamligi ham
ushbu na la ning chigi la iga o‘g‘ i kelganligi kuza ildi.
20
U ug‘lik chigi la ni pishib ye ilganlik ko‘ sa kichi bo‘yicha eng pas
ko‘ sa kich IV-konusla dan e ib olingan chigi la ga o‘g‘ i kelib, 84/60 dan 87/56
gacha bo‘lganligi aniqlandi, ya’ni shunga mos a ishda 84% bi inchi a ikkinchi
gu uh, 16% uchinchi gu uh (xom chigi )dan 87% bi inchi a ikkinchi gu uh, 13%
uchinchi gu uh (xom chigi la ) bo‘lganligi aniqlandi.
Xulosa. Chigi la ning pishib ye ilganlik da ajasi konusla bo‘yicha ahlil
qilinganda II-g uhga ki u chi chigi la sonining ko‘payib bo ishi pas ki
konusla dan yuqo i konusla ga ko‘ a ilgan sa i ula ning miqdo i ham o ib bo ishi
aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Na imano A. G‘o‘za u ug‘chiligi. Pax achilik ma’lumo nomasi. Toshken - 2016. 14 b.
2. Na imano A.A., Raximo J., Abdu aimo J. U ug‘ si a ini belgilo chi asosiy amoyil, // J:.
«O‘zbekis on qishloq xo‘jaligi», 2009 №5, 16 b.
3. Na imano A.A., Sey musaye B.A., Mamajono I.N. “U ug‘lik pax ani ye ish i ish a
yuqo i kondi siyali u ug‘lik ondini ayyo lash”. //J:. Fa g‘ona Da la uni e si e i ilmiy
xaba la , №6. 2024 y. 108-113 b.
4. Rashido a D.K., Mamedo N.M., Yakubo M.M. “G‘o‘zada joylashgan o‘ niga ko‘ a 1000
dona chigi aznining o‘zga ishi”. //J:. "Fan a inno a siyala " xalqa o ilmiy ju nali, №6.
2024 y. 18-21 b.
5. Sei musaye B.A., Na imano A.A., Sey musaye A.I. “G‘o‘za na la ida o‘simlik upi
konusla i bo‘yicha labo a o iya sha oi ida unish qu a i a unu chanlik ko‘ sa kichla i”.
//J:. O‘zbekis on
