25
UDK.655.9.622.3
SOYA NAVLARINING SHO’RLANGAN TUPROQLARDA
HOSILDORLIK KO’RSATKICHLARI TAHLILI
Allambe geno Tanja bay Daule mu a o ich
QQXAI docen , h ps://o cid.o g/0009-0001-0389-4885,
е-mail: [email p o ec ed]
Mambe ka imo a Kamila Iskende o a., O aqbae a Shiy in Sag’inbae na
QQXAI, Selekciya a u ug‘chilik mu axassisligi 2-bosqish alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536471
Anno a siya: Sho’ langan up oqla sha oi ida soyaning A le a, Tuma is a Vik o iya
na la ining hosildo ligi o’ ganilib, mos a ishda o’ acha 23,82; 21,98 a 18,53 s/ga ni ashkil
e di. Na la ichida eng yuqo i hosildo lik A le a na ida kuza ilib, o’ acha hosildo lik Tuma is
na ida kuza ilganligi aniqlandi.
Kali so’zla : soya, don, hosildo lik, ezpisha lik, qu g’oqchilik.
Anno a ion: In he condi ions o he Republic o Ka akalpaks an, he yield o soybean
a ie ies A le a, Tuma is and Vic o ia was s udied, espec i ely, on a e age, i was 23.82; 21.98
and 18.53 s/ha. Among he a ie ies, he highes yield was no ed in he a ie y A le a, and he
a e age - in he a ie y Tuma is.
Key wo ds: soybean, g ain, p oduc i i y, ea ly ipeness, d ough
Ki ish. Respublika mus aqillikga e ishgandan keyin, asosiy ekin g’o’za a
bug’doy e`lon qilindi, dalala imizda almashlab ekish qonuniya la i ubdan
o’zga gandan so‘ng, ayniqsa beda paykalla i kamayib bo ishi g‘o‘za a bug‘doy
o‘simlikla ini o‘sish a i ojlanish da la i dalamizda donli ekinla dan bug‘doy,
a padan keyin ko‘p dalala oydalanilmay qoldi.
Bi inchidan, up oq unumdo ligini ko’ a ishdagi o’ niga e` ibo be sak
quyidagi manza ani kuza sak bo’ladi. Soya bilan azo o’plo chi
mik oo ganizmla dan aqa ikki u i soya ildizla ida uganakla hosil qila oladi a
na ni o’su da iga qa ab, 50-100 kg a undan o iq so azo ni o’zining ildiz
uganakla ida (azo ab ikasi) yig’ishi mumkin. Buning uchun ushbu bak e iyala ni
soya u ug’iga innokulyaciya qilish up oqga qadash ke ak bo’ladi. Bu uslub
asosida soya o’simligiga ozuqa si a ida azo li mine al o ‘g‘i la kam ke ak bo‘ladi.
Uning ildizi oq ildiz (1,5 me gacha) o‘sib bo ishi mumkin. Soya (Glycine Max.
L.) — dukkakdoshla oilasiga mansub bo‘lib, bi yillik o‘ simon o‘simlikla
u kumiga ki adi, a ani Xi oy. Bu o‘simlik donida oqsil a moy yuqo i da ajada
bo‘lgani uchun 20 dan o iq da la la da ekiladi. Soya dunyo qishloq xo‘jaligi
ekinla idan dukkakli don a moyli ekinla o asida eng ko‘p maydonni ashkil
qiladi. Buning asosiy sababi, uning doni a yashil massasi o‘yimli bo‘lib, oziq-
26
o qa , em-xashak exnik a ibbiyo sohala ida keng ishla iladi. Keyingi 20 yil
mobaynida soya donini e ish i ish 2,16 ba oba (yiliga 130 mln. onna), ekin
maydoni 1,6 ma a a hosildo ligi 1,3 ma aga oshgan [2]. Soya o‘simligini ha xil
geog a ik min aqala da keng ekilishini yana bi sababi, u up oqqa
alabchanmasligidadi , u pH 5 dan 8 gacha bo‘lgan up oqla da yaxshi o‘sadi a
i ojlanadi [1].
Ma e ialla a usulla . Soya na la ining quyidagi asosiy
ko‘ sa kichla iga e` ibo qa a iladi: mahsuldo lik a ezpisha lik, don si a i,
qu g‘oqchilikka chidamlilik, kasallik a za a kunandala ga ba doshlilik,
o‘simlikning yiqilib qolishiga chidamliligi a boshqa da asosiy ko‘ sa kichla i
bo‘yicha baholanadi. Na ni maqsuldo lik bo‘yicha anlab olishda, don yi ikligi
hisobga olinadi. O‘simlikning mahsuldo ligini ashkil e u chi elemen la :
o‘simlikdagi dukkakla soni, bi a o‘simlikdagi don salmog‘i, 1000 dona don
azni hisoblanadi. Namunala , don soniga qa ab anlanadigan bo‘lsa, se mahsul
namunala ni anlab olish imkoniya i yuqo i bo‘ladi. Bu ko’ sa kichla na ning
gene ik imkoniya la iga, O‘simlikning biologiyasiga, pa a ishlash sha -
sha oi la iga ham bog‘likdi . Hosildo likni belgilashda 1000 dona don azni
ko‘ sa kichi, soyaning qaysi na ga mansubligini belgilashga imkon be ishdan
ashqa i, o’su da i da omida, ayniqsa, don o‘lish pay ida ashqi muhi omilla i
qanday bo‘lganligi o‘g‘ isida ma`lumo be adi. Bu na do lik belgisi bo‘lib,
shuning bilan bi galikda kuchli da ajada o‘lishish da idagi iqlim sha oi ga
bog‘likdi . Soya o‘simligi donining 1000 dona don azni 150-180 g amm a o ida
bo‘lgani, maqsadga mu o iq bo‘ladi.
Tadqiqo na ijala i. Tadqiqo la imizda soyaning A le a, Tuma is a
Vik o iya na la ining Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi ida hosildo ligi
o‘ ganildi. Olib bo ilgan adqiqo la na ijasida Don a dukkakli ekinla ilmiy
adqiqo ins i u ida soya namunala i kollekciyasidan kel i ilgan na la
Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi i uchun anlab olish maqsadida ha bi na
60kg/ga me`yo da, qa o o alig‘i 60x10x2 sxemasida qo‘lda ekildi.
O‘su da i da omida enologik kuza u la olib bo ilib, poya balandligi,
pas ki dukkakning joylashishi, shoxla soni, bi o‘simlikdagi don soni o‘ ganib
bo ildi. Na namunala ida biologik hosil 25m2 dan a gek a hisobiga aniqlandi.
Tanlab olingan A le a, Tuma is a Vik o iya na la ida hosildo lik mos a ishda
o‘ acha 23,82; 21,98 a 18,53 c/ga ni ashkil e di. Na la ichida eng yuqo i
hosildo lik A le a na ida kuza ilib, o‘ acha hosildo likka esa Tuma is na i ega
bo‘ldi.
27
Xulosa. Demak, Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi ida soya o‘simligidan
mo‘l hosil olish uchun A le a a Tuma is na la ini anlab olish maqsadga mu o iq
hisoblanadi.
Bibliog a ik óyxa :
1. A abae a X.N. “Soya”, Tashken , 2004, 25-29 b.
2. Дивидинко О.Г., Голенко Д. В., Роенцвейг В.Е. "Состояние селекции и производства
сои в Республике Беларусь" Современные проблемы селекции и технология
возделывания сои. Сборник 2-й международной конференции. Краснодар, 2008. С. 28-
32.
