63
UDK. 635.64(043)-Q 92
QARAQALPAQSTAN ARQA RAYONLARININ` TOPIRAQ-KLIMAT
SHARAYATINDA G'AWASHA SORTLARINIŃ QIMBATLI -XOJALIQ
BELGILERIN SALISTIRMALI UYRENIW
Ku limu a o a Zux a Alishe qizi
Qa aqalpag’is an awil xojalig’i ha’m ag o exnologiyala ins i u i asiss en i.
E-mail: [email p o ec ed]
Tu sinbaye a Aziza Ruslan qizi., O` inbaye Isabek Qamba o`g`li
Qa aqalpag’is an awil xojalig’i ha’m ag o exnologiyala i ins i u s uden le i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536591
Abs ac . The weigh o co on om a single boll is one o he main s uc u al componen s
o plan p oduc i i y and is conside ed one o he essen ial ac o s de e mining yield.
Keywo ds: Va ie y es shoo s, co on collec ion, co on weigh pe boll, C-4727, C-4728,
and Sul an a ie y.
Ki isiw. Búgingi kúnde g'awashanin' jańa ja a ılǵan so la ın ámeliya qa
ná iyjeli ámelde qollanıwda, so sınaw shahapshala ı hám kishi ú sınap kó iw
uchas kala ında qadaǵalaw so la menen bi gelik e sınawla apa ıw zá ú li
wazıypala dan ekenligi kópshilikke málim. Sol sebepli, g’awasha kollek siyasidagi
ámeldegi jabayı hám ya ım jabayı o ma hám ú le di ú le a a gib idlewge qosıw
iyka ında g’awashanin’ jańa geno iple n ja a ıw boyınsha she el ilimpazla i [1],
usınıń menen bi ge espublikamız ilimpazla ı [2] eo iyalıq hám ámeliy
ize lewle di ámelge ası ǵan. Buǵan baylanıslı úlken je iskenlikle ge e isiliwine
qa amas an, ola ámeliy selek siyada kem qollanılıp a ı . Ámeliy selek siya
jumısla ı ná iyjesinde, há qiyli s ess ak o la ǵa sáykes kele uǵın jańa g’awasha
so la ın ja a ıw hám dıyxanla ımız aldında u ǵan zú áá liligi hám de alshıq
sapası joqa ı bolǵan ú le di óndi iske ná iyjeni ámelde qollanıw ke ek. Sonı
náze de u ıp, g’awashaning jańa so la ın ja a ıw maydanıdaǵı ize lew jumısla ı,
iyka lanıp, selek siya hám uqımge shilik egi mashqalala di sheshiwge qa a ılǵan.
Bul o ında pax a selek siyasi, uqımge shilik hám je is i iw ag o exnologiyala i
ilimiy-ize lew ins i u ı, gene ikalıqa hám ósimlikle ekspe imen al biologiyasi
ins i u ı ilimpazla ınan á epinen alıp ba ılǵan g’awashaning jańa geno ipli
gib idle in alıw, ola dı jeke ańlaw hám ola ús inde analizle ó ke iw, gib id
ósimlik áwladla ında mo o-xojalıq belgile di qáliplesiw nizamlıqla ın úy eniw
boyınsha ize lewle i dıqqa qa ılayıq.
Analiz ha’m na‘ iyjele .G'awasha o'simligida eń iyka ǵı qımba lı -xojalıq
kó se kishle inen bi i - bi dana ǵó ek egi pax a salmaǵı esaplanadı. Bi dana
64
ǵó ek egi pax a salmaǵı - ósimlik zu’ a’a’ liliginin’ iyka ǵı s uk u alıq
bólimle inen bi i bolıp, o’nimda liq i anıqlawshı zá ú li ak o la dan bi i
esaplanadı. Sol sebepli de gene ikalıq hám selek sion ishleniwle de bul belginiń
kó ine uǵın bolıwı, násillikleniwi hám ózge iwshenligin úy eniwge bólek i iba
be iledi.
G'awashanin' mámleke ees iga ki i ilgen Sul an so ında bi ǵó ek egi pax a
salmaǵı belgisi boyınsha alınǵan ná iyjele de analiz e ilgende, ósimlikle diń
ómendegi 5 klass a bólis i ilgenligi kuze ilip, 5, 1-5, 5; 5, 6 -6, 0; 6, 1-6, 5; 6, 6 -7,
0; 7, 1-7, 5 g amm hám klassla boyınsha bólis i iliwi uyqas ú de 10%; 26%;
46%; 10%; 8% ni qu adı. Bul g’awasha so ında iyka lanıp ósimlikle 5, 6 -6, 0
hám 6, 1-6, 5 g amm a alıǵinda bolǵan modal klassla ında jaylasqanlıǵı gúze ildi.
C-6524 g’awasha so ında bi ǵó ek egi pax a salmaǵı belgisi boyınsha
bolsa, alınǵan ná iyjele i analiz e ilgende, ósimlikle diń ómendegi 4 klass a
bólis i ilgenligi kuza ilib, 4, 6 -5, 0; 5, 1-5, 5; 5, 6 -6, 0; 6, 1-6, 5 g amm hám
klassla boyınsha bólis i iliwi uyqas ú de 16%; 40%; 26%; 18% ni qu adı. Bul
g’awasha so ında iyka lanıp ósimlikle 5, 1-5, 5 hám 5, 6 -6, 0 g amm a alıǵinda
bolǵan modal klassla ında jaylasqanlıǵı kó ine uǵın boldı.
G’awashanin’ C-4727 so ında bi ǵó ek egi pax a salmaǵı belgisi boyınsha
alınǵan ná iyjele de analiz e ilgende, ósimlikle diń ómendegi 5 klass a
bólis i ilgenligi kuza ilib, 4, 5-5, 0; 5, 1-5, 5; 5, 6 -6, 0; 6, 1-6, 5; 6, 6 -7, 0 g hám
klassla boyınsha bólis i iliwi uyqas ú de 12%; 46%; 26%; 13%; 3% ni qu adı.
Bulg’awashaso ında iyka lanıpósimlikle 5, 1-5, 5 hám 5, 6 -6, 0 g amm
a alıǵinda bolǵan modal klassla ında jaylasqanlıǵı gúze ildi.
C-4728 g’awasha so ında bi ǵó ek egi pax a salmaǵı belgisi boyınsha bolsa,
alınǵan ná iyjele i analiz e ilgende, ósimlikle diń ómendegi 6 klass a
bólis i ilgenligi kuza ilib, 4, 5-5, 0; 5, 1-5, 5; 5, 6 -6, 0; 6, 1-6, 5; 6, 6 -7, 0; 7, 1-7,
5 g hám klassla boyınsha bólis i iliwi uyqas ú de 4%; 10%; 22%; 52%; 10%;
2% niqu adı. Bul g’awasha so ında iyka lanıp ósimlikle 6, 1-6, 5 g amm
a alıǵinda bolǵan modal klasında jaylasqanlıǵı gúze ildi (Súw e -1).
65
Juwmaqlaw.Taji iybe dawaminda e ip alınǵan jeke ańlaw ósimlikle i hám
semyala dıń labo a o iya sha aya ında bi u’p ósimlik egi pax a salmaǵıs anda
so qa salıs ı ıwlap úy enildi.Sul anso ındabi dana ǵó ek egi pax a salmaǵıbelgisi
boyınsha alınǵan ná iyjele de5,6 -6,0 hám 61-6, 5 g amm a alıǵinda bolǵan modal
klassla ında jaylasqanlıǵı gúze ildi.C-6524 so inda bolsa, bi dana ǵó ek egi pax a
salmaǵı 5,1-5,5 hám 5,6 -6,0 g amm a alıǵinda bolǵan modal klassla ında
jaylasqanlıǵı kó indı.C-4727 so ında bi ǵó ek egi pax a salmaǵı belgisi boyınsha
alınǵan ná iyjele de analiz e ilgende, 5,1-5,5 hám 5,6 -60 g amm a alıǵinda bolǵan
modal klassla ında jaylasqanlıǵı gúze ildi.
Paydalanilg’an a’debiya la
1. Wendel, J. F., C onn, R. C., Johns on, J. S. and P ice, H. J. Feas and amine in plan
genomes // Gene ica, 115. 2002. –Р.37–47.
2. Namozo Sh.E., Mu a o A., Babae S.G. G‘o‘za gena ondi a seleksiya uchun yangi
dono la ya a ishda u la a o du agayla dan oydalanish imkoniya la i // O‘zbekis on Ag a
Fani Xaba nomasi. – Toshken , 2016.–№(24) 2.– B. 49–53.
