69
UO‘K: 633.1-3.
OROLBO‘YI SHAROITIDA OZUQA BAZASINI YAXSHILASH
MAQSADIDA ABIOTIK, BIOTIK OMILLARGA BARDOSHLI
OZUQABOP EKINLARNI SINASH
Sei musaye Bay ambay Aba baye ich
Qishloq xo‘jaligida bilim a inno a siyala milliy ma kazi huzu idagi Qo aqalpog‘is on
Respublikasi ag oxizma la ma kazi
e-mail: [email p o ec ed]
Kochka o Fa xаd Xo‘jamu a o ich., Allasho Bax am Da le baye ich., Pa mano a
Dilnoza Ma lano na
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536612
Anno a siya. Keyingi yilla da O ol dengizi sa hining kamayib bo ishi na ijasida iqlim
o‘zga ishla i, up oqla ning sho‘ lanishi kabi muammola yuzaga chiqmoqda. Tup oq
sho‘ lanishi, su anqisligi qishloq xo‘jaligi ekinla i, jumladan ozuqabop ekinla hosildo ligiga
salbiy a’si ko‘ sa ib kelmoqda. O olbo‘yi hududida ozuqabop ekinla hosildo ligini oshi ishda
shu hudud up oq-iqlim sha oi ida ozuqabop ekinla ni ekib sinash, hamda eng maqbulla ini
anlash ke ak bo‘ladi. Ushbu maqolada o olbo‘yi hududida sinash uchun ekilgan ozuqabop
ekinla o‘g‘ isida ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla . O olbo‘yi, iqlim o‘zga ishi, su anqisligi, sho‘ lanish, ozuqabop ekinla ,
hosildo lik, sinash.
Аннотация. В последние годы снижение уровня Аральского моря привело к таким
проблемам, как изменение климата и засоление почв. Засоление почв и дефицит воды
негативно влияет на урожайность сельскохозяйственных культур, в том числе
кормовых. Для повышения урожайности кормовых культур в Приаралье необходимо
провести испытание кормовых культур в почвенно-климатических условиях региона и
выбрать наиболее подходящие. В данной статье представлена информация о кормовых
культурах, высаженных для испытания в Приаралье.
Ключевые слова. Приаралье, изменение климата, дефицит воды, засоление,
кормовые культуры, урожайность, исптание.
Abs ac . In ecen yea s, he eceding A al Sea le el has led o p oblems such as clima e
change and soil saliniza ion. Soil saliniza ion and wa e sca ci y nega i ely impac he yield o
ag icul u al c ops, including o age c ops. To inc ease o age c op yields in he A al Sea egion,
i is necessa y o es o age c ops unde he egion's soil and clima ic condi ions and selec he
mos sui able ones. This a icle p esen s in o ma ion on o age c ops plan ed o es ing in he
A al Sea egion.
Keywo ds. A al Sea egion, clima e change, wa e sca ci y, saliniza ion, o age c ops,
yield, soil u iliza ion.
Ki ish. Bugungi kunda O ol dengizidagi su hajmi 1960-yil da ajasining 10
oizidan ham kam og‘ini ashkil e moqda. Su hajmi qa iyb 15 ma aga kamaygan.
Qoldiq su hajmi 3 a ha zaga bo‘lingan: G‘a biy dengiz, Sha qiy dengiz a
70
Kichik O ol. So‘nggi 55-yilda O ol dengizining qu igan ubida 5,2 million gek a
maydonda yangi O olqum cho‘li paydo bo‘ldi.
Dunyoning boshqa ha qanday cho‘lla ida bo‘lgani kabi O olqumda ham
odamla ning o‘kis hayo kechi ishi, ij imoiy-iq isodiy i ojlanish, biologik xilma-
xillik a eko izimni qo‘llab-qu a lash uchun ke ak bo‘lgan in a uzilma,
shuningdek, ij imoiy a aqqiyo a a o onlik uchun za u boshqa sha -sha oi la
ma jud emas. Iqlim o‘zga ishi min aqada ij imoiy-iq isodiy, ekologik a sog‘liqni
saqlash izimidagi dolza b muammola ni yanada og‘i lash i u chi asosiy
omilla dan hisoblanadi
O olbo‘yi min aqasining ka a qismi qu g‘oqchil hudud bo‘lib, O‘zbekis on
hududida ye maydonla ining ka a qismi anazzulga uch ashga a cho‘llanishga
moyil bo‘lgan qu g‘oqchil zona si a ida asni lanadi. Qu g‘oqchilik, qum a uz
bo‘ onla i kabi hodisala ning ez- ez yuz be ishi a in ensi ligi ka a ahamiya kasb
e ayo ganligi a deya li ha yili sodi bo‘ladigan hodisaga aylanib bo ayo ganligi
aholi saloma ligi uchun sezila li da ajada xa -xa a la ning oshishiga a qishloq
xo‘jaligi ekinla i, jumladan ozuqabop ekinla hosildo ligining pasayishiga olib
kelmoqda. Shula dan kelib chiqqan holda o olbo‘yi hududida ozuqabop
ekinla ning na , namunala ini ekib sinash, ula ni qimma li xo‘jalik belgila i
bo‘yicha a o‘ ganish bugungi kunda dolza b ahamiya ga ega bo‘lgan azi ala dan
hisoblanadi.
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo ma e ialla i si a ida ozuqabop
ekinla ning mahalliy a xo ijiy na , namunala i qo‘llanildi. Ilmiy adqiqo la da
dala, labo a o iya aj ibala i, enologik kuza u la umumqabul qilingan uslubiy
qo‘llanma a u ug‘likning si a ko‘ sa kichla i O‘zDS 2823:2014 dan oydalanildi.
Na ijala a munoza a. Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo
ins i u i olimla i omonidan ya a ilgan, Milliy genbankdan, hamda xo ijdan olib
kelingan ozuqabop ekinla ning na a namunala i adqiqo ishla iga jalb e ildi.
Bula ning ay imla i sho‘ langan up oqli ye la da ham ekib o‘ ganilgan a ijobiy
na ijala olingan. Ammo aynan O olbo‘yi hududi abiiy up oq-iqlim sha oi la ida
ekib sinalmagan. Ula ni aynan O olbo‘yi hududida sinash, hududga mos ozuqabop
ekin u i, na yoki namunasini anlash, kelgusida ula us ida seleksiya ishla ini
da om e i ish maqsadida Qo aqalpog‘is on Respublikasi Kegeyli umani,
Ko‘ko‘zak MFY hududida joylashgan “Qay a abisli” e me xo‘jaligi ye
maydonla ida quyidagi iqlim o‘zga ishla iga ba doshli bo‘lgan ozuqabop ekinla
na , namunala i sinash uchun ekildi. Quyidagi 1-sxemada u li xil ozuqabop
ekinla ni ekish as i langan.
71
1-sxema. Kegeyli umanida ashkil e ilgan aj iba ko‘cha zo i
11
10
9
8
7
6
5
4
3
2
1
10
qa o
2
qa o
2
qa o
2
qa o
2
qa o
2
qa o
2
qa o
1
qa o
2
qa o
5
qa o
4
qa o
Boshoqli a dukkakli ekinla
a alashmasi
Hashaki la lagi-O‘ zbekis on-83
na i
Raps – yangi namuna
Xan al yangi namuna
Fa seliya – yangi namuna
Qizil seba ga xo ijiy yangi namuna
Ba g ka am yangi xo ijiy namuna
Espa se -yangi izma
Qishgi no‘ xa xo ijiy yangi
namuna
Bu choq (konskiy bob) Tund a
na i
Qizil seba ga xo ijiy yangi namuna
Sxemada kel i ilganidek 9 u dagi ozuqabop eknla ning 10 a na ,
namunala i sinash uchun ekildi. Ula da enologik kuza u la olib bo iladi,
qimma li xo‘jalik belgila i o‘ ganiladi.
Xulosa a a siyala . O olbo‘yi hududi abiiy up oq-iqlim sha oi ida
ozuqabop ekinla ning u li xil na , namunala ini sinash shu hududga mos ekin u i
a na ini anlash, kelgusida O olbo‘yi hududida ushbu ekinla na la ini ekib
ko‘pay i ish imkoniya la ini be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. B.D.Allasho , M.X.Zul ika o , M.N.Sa a o . P ima y seed p oduc ion o odde c ops. IOP
Con e ence Se ies: Ea h and En i onmen al Science 614 (1), 012160
h ps://iopscience.iop.o g/a icle/10.1088/1755-1315/614/1/012160
2. B.D.Allasho Milliy genbankdan olingan oqjo‘xo i namunala ini ay im qimma li xo‘jalik
belgila i bo‘yicha o‘ ganish. 2024Ж. Science and inno a ion. Tom 3. №Special Issue 47.
574-579 b.
3. Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i. O‘zPITI, Toshken . 2007, 147 b.
4. Доспехов Б.А. «Методика полевого опыта. 5-е изд.» - М.: Агропромиздат, 1985. 351 с.
