78
UDK: 633.511:811.512.121
INTEGRACIYALIQ LINIYALAR QATINASIWINDA JARATILǴAN F6
GIBRIDLERINDE TALSHIQ SHIǴIMI HÁM ÓZGERIWSHEŃLIGI
Tu ımbe o Mu a bay Shamshe o ich
Awıl xojalıq ilimle i iloso iya dok o ı(PhD), Diyxanshılıq awıl xojalıǵı eginle i selekciyası hám
uqımge shiligi ka ed ası do sen i w.w.a
[email p o ec ed]
Kalbae a Ba shınay Pe debae na, Adilbae a Aysulıw Amanbay qızı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı s uden le i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536644
Аннотация. В статье подчеркивается, что в проводимых на протяжении
многих лет исследованиях по улучшению качества хлопкового волокна можно добиться
масштабного варьирования качественных характеристик волокна за счет межвидовой
гибридизации.
Ключевые слова. Хлопок, волокно, выход волокна, межвидовой, селекционный
материал, диплоид, гибрид, гребень.
Anno a ion. In he a icle, i is emphasized ha in he esea ch conduc ed o many
yea s on he imp o emen o he quali y o co on ibe , i is possible o achie e a la ge-scale
a ia ion in ibe quali y cha ac e is ics h ough in e species hyb idiza ion.
Key wo ds. Co on, ibe , ibe yield, in e species, b eeding ma e ial, diploid, hyb id,
idge.
Ki isiw. Pax a alshıǵınıń jáhán baza ına shıǵıwında hám óz o nına iye
bolıwında alshıq sapasınıń o nı sheksiz bolǵanlıq an, ǵawashanıń basqa xojalıq
belgile in jaqsılaw menen bi qa a da alshıq sapasına da úlken i iba qa a ıw lazım
boladı. A ap ay qanda, ǵawashanıń G.a bo eum x G.anomalum ú le a alıq gib id
ósimlikle in G.hi su um L.hám G.bo bodense L. ú le i menen gib idlew a qalı
ja a ılǵan jańa gib id ósimlikle de alshıq uzınlıǵı, bekkemligi hám názikligi a ıwı
menen bi ge jánlikle ge hám kesellikle ge shıdamlılıǵı da a qanlıǵı a ap ó ilgen.
Házi gi dáwi de pax a je is i iwshi mámleke le de ba pax a geno ondınan
paydalanıw iyka ında pax ashılıq ı awajlandı ıw, ási ese, ónimda lıq ı a ı ıw
hám alshıq sapasın jaqsılaw boyınsha alıp ba ılıp a ı ǵan ilimiy izleniwle óz
áhmiye in joǵal qan joq[1]. Bul da espublikamız geno ondınan jabayı pax a
qosımshala ın engiziw a qalı xalıq xojalıǵı ushın bahalı qásiye ke iye bolǵan siy ek
ushı asa uǵın dono la dı anıqlaw hám ola dı selekciya p ocesine a ıw boyınsha
ize lewle di kúshey iwdi alap e edi. Házi gi waqı a ú le a alıq 3-4-5 ózine án
gib idleniw (G.hi su um L, G.ba badense L, G. hu be i Tod., G. aimondii Ulb .
hám G.a bo eum L.) boyınsha ó ke ilgen ize lewle ná iyjesinde jańa in og essi
79
ǵawasha liniyala ı hám so la ı ja a ıldı. ǴFRGTU ǵawashada ámeliy hám
gene ikalıq selekciya ushın iyka ģı ma e ial bolıp xizme e iwi múmkin [2,4,5,8].
Sonday-aq, ǵawashanıń jabayı diploid ú le in ú le a alıq G. hu be i
Tod.x G. aimondii. gib idlew ná iyjesinde am idiploidla hám ola qa nasında
alınǵan ósimlikle ús inen ize lewle alıp ba ılǵan hám alınǵan alshıq shıǵımı,
alshıq uzınlıǵı joqa ı jáne maylı gib id úlgile de xojalıq ushın bahalı bolǵan
belgile a asındaǵı unamsız baylanısla dı ú le a alıq gib idlew já deminde
buzılǵanlıǵın kó se ip be gen. Miywe shaqala ında ǵó ekle úbi o ayınan she ine
qa ay uzaqlasqan sayın alshıq ıń uzınlıǵı, me ikalıq nome i a ıp ba ıwı hám
je ilgen alshıqla p ocen i jáne alshıq ıń bekkemligi kemeyiwi ize lewle de óz
kó inisin apqan. Sh.Namazo , R.Yuldashe a [7] hám basqa alımla á epinen
gene ikalıq uzaq gib idleniw dawamında joqa ı áwládla da alshıq shıǵımı
boyınsha allawla alıp ba ılǵan. F5 gib id kombinaciyala ında alshıq shıǵımı
unamlı bolǵan qásiye le in kó se i. Ize lewle ná iyjesinde AQSH úlgile inde
alshıq shıǵımı yaǵnıy 38,4% en 40,7% a alıǵında dizimge alındı. Sonday-aq,
ize lewle ná iyjesinde alshıq shıǵımı joqa ı bolǵan, ǵawasha semeys ala ı
gene ikalıq-selekciyalıq ize lewle de baslanǵısh ma e ial sıpa ında keńnen
paydalanıw ushın usınıs e ildi. Joqa ıdaǵıla dı náze de u qan halda,
ize lewle imizde alshıq shıǵımı belgile in úy eniwge ay ıqsha i iba qa a ıldı.
Ná iyjele . Sul an so ı qa nasıwında shaģılıs ı ılgan F6 gib idle inde de
alshıq shıģımınıń ózge iwsheńligi boyınsha ilimiy ize lew jumısla ı alıp ba ıldı.
Ize lew ná iyjele ine qa ay alshıq shıǵımı 37,5% en (T-4672-73/16 x Sul an)
41,1% ke shekem (T-4684-86/16 x Sul an) bolǵanlıǵın kó iwimiz múmkin. Bul
selekciyalıq ma e ialla s anda S-6524 ǵawasha so ına salıs ı ılǵanda (36,2%)
ba lıq gib idle den s anda qa salıs ı ǵanda 1,7% en 4,9% ke shekem ús inlik i
kó iwimiz múmkin.
In og essi liniyala dıń shaǵılıs ı ıwınan alınǵan F6 gib idle de alshıq
shıǵımı kó se kishi.
№
Du agay kombinaciya
M±m
V%
1
Úlgi С-6524
36,2±1,03
2,50
2
F6 Т-4672-73/16 х Sul an
37,5±0,70
5,96
3
F6 Т-4674-77/16 х Sul an
38,9±0,69
5,64
4
F6 Т-4679-81/16 х Sul an
40,0±0,45
3,62
5
F6 Т-4684-86/16 х Sul an
41,1±1,15
8,90
6
F6 Т-138/16х Sul an
38,5±0,93
7,67
80
7
F6 Т-470/1/16 х Sul an
40,6±0,75
5,85
8
F6 Т-95/16 х Sul an
39,9±0,61
4,86
9
F6 Т-158/16 х Sul an
40,4±0,89
7,02
10
F6 Т-200/16 х Sul an
37,9±0,81
6,81
11
F6 Т-МВГ-2/16 х Sul an
39,0±0,57
4,69
12
F6 Т-58/16 х Sul an
38,0±0,55
3,60
13
F6 Т-1979/16 х Sul an
37,5±0,34
2,87
14
F6 Т-175/248/16 х Sul an
38,8±0,42
3,45
15
F6 Т-12/06/16 х Sul an
39,1±0,72
4,52
16
F6 Т-4747-48/16 х Sul an
38,4±0,33
2,79
17
F6 Т-БСГ-2/06/16 х Sul an
39,3±0,45
3,68
18
F6 Т-588/16 х Sul an
37,8±0,54
4,05
Talqílaw. Sh.E.Namazo hám basqala dıń maǵlıwma la ında, ú li
shaǵılıs ı ıwla a qalı ja a ılǵan selekciyalıq ma e ialla dıń salıs ı malı analizi
iyka ında, qu amalı shaǵılıs ı ıw usılla ı ná iyjeli ekenligi anıqlanǵan.
Sh.Namazo , R.Yuldashe a hám basqa alımla á epinen gene ikalıq uzaq
gib idleniw dawamında joqa ı áwladla da alshıq shıǵımı boyınsha analizle alıp
ba ılǵan hám ize lewle ná iyjesinde alshıq shıǵımı joqa ı bolǵan, ǵawasha
shańa aqla ı gene ikalıq-selekciyalıq ize lewle de baslanǵısh ma e ial sıpa ında
keńnen paydalanıw ushın usınıs e ilgen. Biziń áji iybemizde selekciyalıq
ma e ialla a asınan alshıq shıǵımı boyınsha 40% an joqa ı bolǵan bi qa a
selekciyalıq ma e ialla ańlap alındı hám bula F6T-4679-81/16 x Sul an, F6T-
4684-86/16 x Sul an, F6T-470/1/16 x Sul an, F6T-158/16 x Sul an selekciyalıq
ma e ialla ı baslanǵısh ma e ialla sıpa ında keyingi selekciyalıq ize lewle ge
baslanǵısh ma e ial sıpa ında usınıs e ildi.
Juwmaq. Selekciyalıq ma e ialla a asınan alshıq shıǵımı boyınsha 40%
an joqa ı bolǵan bi qa a selekciyalıq ma e ialla ańlap alındı hám ola keyingi
selekciyalıq ize lewle ge baslanǵısh ma e ial sıpa ında usınıs e ildi. A ap
ay qanda, F6T-4679-81/16 x Sul an, F6T-4684-86/16 x Sul an, F6T-470/1/16 x
Sul an, F6T-158/16 x Sul an selekciyalıq ma e ialla ı baslanǵısh ma e ialla
sıpa ında keyingi selekciyalıq ize lewle ge baslanǵısh ma e ial sıpa ında usınıs
e iledi.
81
Paydalanílǵan ádebiya la :
1. Abdu akhmono IY, Abdullae AA, Bu ie Z, She ma o Sh,. Kushano FN, Makamo A,
Shapula o U, Egambe die ShS, Salakhu dino IS., Ayubo M, Da mano M, Adylo a A,
Rizae a SM, Abdullae F, Khaliko a M, Saydalie H, A onomo V, Namazo ShE,
Snamyan MF, Duieseno T, Musae J, Abdullae AA and Abduka imo A (2014). "Wo ld
Co on Ge mplasm Resou ces", Co on Ge mplasm Collec ion o Uzbekis an. “Ag icul u al
and Biological Sciences” book edi ed by Ib okhim Y. Abdu akhmono , ISBN 978-953-51-
1622-6.
2. Намазов Ш, Матёкубов С, Садиқова О, Мамараҳимов Б, Жололов А (2023). He edi y and
Vq iabili y o Ea ly Ma u i y o Co on Hyb ids De eloped by Pa icipa ion o he
In og essi e P ogenies. BIO Web o Con e ences 78(4)003,
DOI:10.1051/biocon /20237804003
