85
UO’K 631.963
RESPUBLIKANING SHIMOLIY TUPROQ-IQLIM SHAROITLARIGA
MOS, HAR XIL GENOTIPGA EGA G'OZA NAVLARINI KICHIK NAV
SINASHLARDA O'RGANISH
Tu imbe o Mu a bay Shamshe o ich
Qishloq xo’jalik anla alsa a dok o i(Phd),
Dehqonchilik, qishloq xo’jaligi ekinla seleksiyasi a u ug’chiligi ka ed asi do sen i . .b
[email p o ec ed]
Sobi o Humoyun Da la naza o’g’li
Qo aqolpog’is on qishloq xo’jaligi a ag o exnologiyala ins i u i alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536665
Anno a ion: below we a e going o p esen o he i s ime he coo dina ion compound o
cobal (II)-ni a e dihyd a e o med by quinazoline-4-on o he p ocesses o in luence on he
oo ing sys em o he Haw ho n a ie ies "Sul an", "S-4727". P io o us, syn hesis p ocesses
and biological e ec s ha e been s udied by indi iduals, and coo dina ion compounds wi h hese
subs ances ha e no been syn hesized.
Keywo ds: cobal (II)-ni a e eccaghyd a e, a ie ies "Sul an"," S-4727", coo dina ion
compound, quinazoline-4-on an h anilic acid, o mamide, 2.5% and 5% solu ions, s imulan s,
physiologically ac i e subs ances.
Аннотация: ниже мы хотим впервые представить координационное соединение
дигидрата кобальта (II)-нитрата, образованное хиназолином-4-он, в процессах
воздействия на корневую систему сортов хлопчатника «Султан», «C-4727». До нас
процессы синтеза и биологические эффекты изучались отдельными лицами, а
координационные соединения с этими веществами не синтезировались.
Ключевые слова: кобальт (II)-нитрат реккагидрат, сорта «Султан », «C-4727»,
координационное соединение, хиназолин-4-он антраниловая кислота, формамид, 2,5% и
5% растворы, стимуляторы, физиологически активные вещества.
Ki ish. U ug‘la ning unu chanligi a unib chiqish qu a ini oshi ish,
hosilning pishishini ezlash i ish, o‘simlikning qu g‘oqchilikka, sho‘ ga, kasallik
hamda za a kunandala ga chidamligini oshi ishda o‘sishni biologik aol moddala
ijobiy a’si e adi. O‘sishni ja ayonla ini ezlash i u chi moddala (s imulya o la ,
iziologik aol moddala ) a kibida o ganik qo‘shimchala bilan bi ga abiiy
i ogo monla ham ma jud bo‘lib, bu moddala o‘simlik a kibidagi hujay aning
bo‘linish a no mal i ojlanishini a ibga soladi, poyaning bo‘yiga o‘sishini
jadallash i adi, poya a na dala o‘sishi a ba gda moddala almashi uni
yaxshilanadi, iziologik a biokimyo iy ja ayonla ni aollash i adi[1]. Auksin
i ogo moni nuklein kislo ala i a oqsilla almashi uda aol ish i ok e ib, ildiz,
poya a ba gning o‘sishini aollash i adi[2-5]. O‘simlikla da ham i ik o ganizmla
ne sis emasiga o‘xshash xaba ashu chi izim ma jud bo‘lib, hujay adagi
86
i ogo monla konsen a siyasi o‘zga ishi bilan o‘simlik anasining u yoki bu
qismiga xaba keladi. Fi ogo monla balansi o‘simlikni i ojlanish da la ida
u ug‘ni unib chiqishi, o‘sishi, gullashi, hosil ugishi a pishish da la iga bog‘liq
holda o‘sib bo ish a ibida o‘zga adi. Ha bi o‘sish da ida ashqi omilla so uq
a issiq ha o a , yo ug‘lik, namlik, a mos e a bosimi, qu g‘oqchilik, u li
pa ogenla , za a kunandala a kimyo iy osi ala a‘si ida i ogo monal balans
o‘zga ib, o‘simlikda ma‘lum bi o‘zga ishla ga olib keladi a ashqi a‘si la ga
o‘ziga xos eaksiyasini ko‘ sa adi. Ya‘ni o osin ez jadallashadi, moddala
almashinu i yaxshilanib, hosil elemen la i soni a azni o adi, s ess hola la - su
anqisligi, noqulay ob-ha o sha oi iga chidamliligi hamda pa ogen a za a li
hasha o la ga ba doshliligi o adi [5]. Tashqi s ess omilla (qu g‘oqchilik, sho‘ ,
ga msel, issiq ha o a , so uq a boshqala ) a‘si ida yuzaga keladigan go monla
ha aka ining o‘zga ishi, biologik i ogo monla omonidan boshqa ilib,
o‘simlikning mu agen a himoya izimini yaxshilaydi, iziologik a gene ik
ja ayonla qulay bo‘lgan yoki noqulay sha oi da ham bi xil kechishi a‘minlanadi.
O‘zbekis on pax achilik ilmiy adqiqo ins i u ida ko‘p yillik ilmiy adqiqo la
na ijasida s imulya o la chigi ga ekish oldidan qo‘llanilganda unib chiqishi
ezlashgan, ildiz izimi baqu a i ojlanib, o‘simlikning up oqdan oziqa
moddala ni ko‘p oq o‘zlash i ishi aniqlangan.
Biologik aol moddala sinezi uning u li xil o‘simlikla ga a‘si ja ayonla
bilan bizgacha hech kim ilmiy ishla bilan shug‘ullanmagan. Quyida biz kobal
(II)-ni a geksagid a ining xinazolin-4-on hosil qilgan koo dinasion bi ikmasini
pax aning «Sul on», «S-4727» na la ini ildiz o ish izimiga a‘si ja ayonla i ilk
ma a aqdim e moqchimiz. Bizgacha sin ez ja ayonla i a biologik a’si la
alohida shaxsla omonidan o‘ ganilgan, hamda bu moddala bilan koo dinasion
bi ikmala sin ez qilinmagan.
Taj iba iy qism. Xinazolin-4-onning sin ezi. 0,2 mol an anil kislo asi
a 0,2 mol o mamid ubi yumoloq kolbaga solinadi. Reaksion a alashma 150°С
da 1 soa da omida eska i so u gichda Vudda qo ishmasida eska i so u gich
o qali qizdi ildi, so‘ng a o xona ha o a igacha so u ildi. So uq su ga solinganda
oppoq k is alla hosil bo‘ldi, il landi, qu i ildi, spi da qay a k is allandi.
Reaksiyasi quyidagicha amalga oshadi.
COOH
NH2
HC NH2
O
N
NH
O
H2O
++
87
Kobala (II)-ni a a xinazolin-4-onnning bilan koo dina sion bi ikmasini
olinishi.
0,2 mol Xinazolin-4-onning 0,1 mol kobal (II)-ni a digid a i chinni
ho onchaga solib a alash i gich bilan 3 soa da omida mexanik usulda
a alash i iladi. A alash i ilayo gan moddala ha 10-15 minu da chinni ha oncha
a o ini a a alash i gichni qi ib ozalab u iladi. Bi ikmani o mulasini
quyidagicha i odalash mumkin.
N
NH
O
Co(NO3)2
2
N
NH
O
Co
N
NH
O
+
O
H
H
O
H
H
2H2O 2NO3
Na ijala ahlili. Bizning aj ibada ku ilgan na ijala imiz quyidagi
bosqichla dan ibo a di .
1. Taj iba na ijasida hosil qilingan maxsulo ning dis illangan su da 2,5% a
5% li e i mala i ayyo lab oilindi.
2. 10 donadan go‘zaning «Sul on», «S-4727» u ug’la i 2,5% li e i mada 5
soa a 10 soa da omida i i ildi.
3. 10 donadan donadan go‘zaning «Sul on», «S-4727» u ug‘la i 5 % li
e i mada 5 soa a 10 soa da omida i i ildi.
Olingan moddaning u ug‘ning o’nib chiqishga a‘si i. U ug‘la eng
maso ada o‘ a pe i chashkasi a 1 a 10 dona namuna, ja‘mi 5 a pe i
chashkasida e mos a ga joylash i ildi. Ha o a 27°C, namlik da ajasi 40%. 5 soa
da omida 2,5 % li e i mada bo‘k i ilgan u ug‘la 10 soa dagiga nisba an
yi iklashish ja ayonla i kuza ildi, 5 soa da omida 5 % li e i mada buk i ilgan
u ug‘la 10 soa dagiga nisba an yi iklashish ja ayonla i kuza ildi. Ildizla ini o‘sish
ezligi shu a ibda amalga oshdi. Ildizning o‘sish ezligiga 2,5 % li e i mada 5 soa
da omida u ug‘la bo i ib ekilsa maqsadga mu o iq sanaladi deb hisoblaymiz.
Xulosa. Xulosa o‘ nida shuni ay ishimiz ke akki, bu mu akkab
koo dinasion bi ikma go‘za o‘simlikla o ganizimida biokimyo iy ja ayonla ida
muhim ahamiya ga ega bo‘lib, bu bi ikma a kibidagi kobal ikki alenli ka ioni
a mos e a ha osi a kibidagi molekulya azo ni o‘zlash i ish uchun za u
mik oelemen hisoblanadi. O‘simlikla o ganizimida, up oq a kibida ikki alen li
kobal ka ioni kundalik e‘h iyojga nisba an ye ishmo chiligi demak, azo ni
o‘zlash i ilish ja ayoniga a‘si iga sabab bo‘la ekan.
88
Li e a u e:
1. Sai kulo , F., Begimqulo , I., Oʻ alo a, N., Gulimma o a, R., & Rahmonqulo a, D. (2022).
Biochemical e ec s o he coo dina ion compound o cobal -II ni a e quinazolin-4-one wi h
3-indolyl ace ic acid in he “ambe ” plan s g ades phaseolus au eus. Академические
исследования в современной науке, 1(17), 263-267.
2. Sai kulo , F., Qilichye a, N., Abdullaye , B., An a o , A., & E gashe a, M. (2022).
Ti ime ic analysis o calcium ca ion in" mega on" a ie y o cabbage. In e na ional
Bulle in o Applied Science and Technology, 2(10), 134-135.
3. Хайдаров, Г. Ш., Тилябов, М. У., Холмирзаев, М. М., & Элмурадов, Б. Ж. Синтез и
биологическая активность гидрохлорид хиназолин-4-она. Fan a aʼlim in eg a siyasi”
ju nalining Tah i hay’a i a kibi.
4. Sai kulo , F., Fa hodo , O., Olishe a, M., Sapa boye a, S., & Azimo a, U. (2022).
Chemical eeding me hod o lemon plan using lea s oma a. Академические исследования
в современной науке, 1(17), 274-277.
5. Саиткулов, Ф. Э., & Элмурадов, Б. Ж. (2022). УФ-спектральные характеристики
хиназолин-4-он и–тионов. In Inno a i e de elopmen s and esea ch in educa ion
in e na ional scien i ic-online con e ence. pp-10-12.
