137
UDK: 633.1:631.445:631.581.1
BAHORGI BUG‘DOY NAVLARINI SHO‘RLANGAN TUPROQLARIDA
YETISHTIRISH AGROTEXNOLOGIYASI
Qu banbae Da iyabay Baza bae ich
QQXAI, Selekciya a u ug‘chilik mu axassisligi 2-bosqish magis an i,
Sulaymano a Elmi a Rus em qizi., O azbae a Elmi a Aza qizi
QQXAI, Selekciya a u ug‘chilik mu axassisligi 2-bosqish alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536863
Anno a siya: O olbo‘yi hududida baho gi bug‘doy na la ini e ish i ish. Bu maqolada
baho gi bug‘doy na la ining O olbo‘yi hududi up oq-iqlim sha oi ida ye ish i ish
imkoniya la i, ula ning ege a siya da i, o‘simlik bo‘yi, boshog‘idagi don soni, hosildo ligi a
si a i o‘ ganilgan. Na la ning ag o exnik ko‘ sa kichla i baholangan a ula ning mahalliy
sha oi ga moslashu chanligi aniqlangan.
Kali so‘zla : Bug‘doy, don, hosildo lik, kleyko ina, oqsil, na , ag o exnika.
Anno a ion: Cul i a ion o sp ing whea a ie ies in he A al Sea egion. This a icle
s udies he possibili ies o g owing sp ing whea a ie ies in he soil-clima ic condi ions o he
A al Sea egion, hei g owing season, plan heigh , numbe o g ains pe ea , yield and quali y.
The ag o echnical indica o s o he selec ed a ie ies we e e alua ed and hei adap abili y o
local condi ions was de e mined.
Keywo ds: Whea , g ain, yield, glu en, p o ein, a ie y, ag o echnology.
Ki ish. O olbo‘yi hududida so‘nggi yilla da global iqlim o‘zga ishi qishloq
xo‘jaligi ba qa o ligiga jiddiy ahdid solmoqda. Iqlimning isishi a
yog‘inga chilikning beqa o aqsimlanishi, shuningdek, sug‘o iladigan ye la dagi
up oq sho‘ lanish da ajasining oshishi dehqonchilik aoliya iga salbiy a’si
ko‘ sa moqda. Respublika sug‘o iladigan maydonla ining axminan 50 % – 2,166
mln ga – sho‘ langan bo‘lib, uning 1,348 mln ga – zai , 646,7 ming ga – o‘ a, 141
ming ga – kuchli sho‘ langanligi ma’lum. Bunday aziya da bug‘doy – asosiy
oziq-o qa ekini si a ida – oziq-o qa xa sizligini a’minlashda s a egik ahamiya
kasb e adi. Kuzgi na la ning hosildo ligi a don si a i so‘nggi yilla da pasayib
bo moqda. Min aqada jo iy e ilayo gan kuzgi yumshoq bug‘doy na la i iqlim
sha oi iga o‘liq moslashmagani uchun ula ning oqsil a kleyko ina ko‘ sa kichla i
xalqa o alabla ga ja ob be maydi. Na ijada mahalliy aholi alab yuqo i bo‘lgan
baho gi bug‘doy doniga ayanadi, a bugungi kunda baho gi na la ni seleksiya
qilish a ula ni amaliyo ga jo iy e ish za u a i yuzaga kelgan.
Ma e ialla a usulla . Ushbu adqiqo ning obyek i si a ida
Qo aqalpog‘is on Respublikasi, Mo‘ynoq umani anlandi. Taj ibala 2024-yil 24
ma kuni ha bi na uchun alohida 10 m² maydonda oʻ kazildi. Tanlangan
“E’zoz” a “Paxla on” na la i 81 kunda, “Oq Ma a id” na i esa 83 kunda o‘liq
138
pishib ye ildi; bu ege a siya da ining mahalliy sha oi la ga mosligini ko‘ sa adi.
Na la uch gu uhga – ezpisha , oʻ apisha a kechpisha – bo‘lingan boʻlib,
baho gi sha oi da ha bi ekin u ining op imal ekish mudda ini belgilashda muhim
ahamiya kasb e di. Ag o exnik ko‘ sa kichla ni o‘ ganish ja ayonida boshog‘idagi
don soni, o‘simlik bo‘yi a hosildo lik baholandi. Eng ko‘p don hosil qilgan
“E’zoz” na i bo‘shog‘ida o‘ acha 41 dona don shakllansa, “Paxla on”da 39 dona
a “Oq Ma a id”da 37 dona don hosil bo‘lgani aniqlandi. O‘simlik bo‘yi 89,3 sm
dan 96,4 sm gacha a q qilgani mahalliy iqlim sha oi ida na la ning o‘sish
dinamikasini ko‘ sa di. Shuningdek, baho da 5–20 °C o alig‘ida sama ali ha o a
yig‘indisi 320–370 g adusni ashkil e ishi ege a siya ja ayoniga ijobiy a’si
ko‘ sa adi.
Tadqiqo na ijala i. Taj iba na ijala iga ko‘ a, anlangan baho gi bug‘doy
na la i o asida ege a siya da i bo‘yicha 'Oq Ma a id' 83 kunda, 'E’zoz' a
'Paxla on' na la i esa 81 kunda pishib ye ildi. Boshog‘idagi don soni bo‘yicha eng
yuqo i na ija 'E’zoz' na ida – 41 dona, so‘ng a 'Paxla on' – 39 dona a 'Oq
Ma a id' – 37 dona. O‘simlik bo‘yi 89,3 sm dan 96,4 sm gacha a q qildi.
Hosildo lik ko‘ sa kichla i esa mos a ishda: 'E’zoz' – 27,6 s/ga, 'Paxla on' – 25,4
s/ga a 'Oq Ma a id' – 22,4 s/ga ni ashkil e di.
Baho gi bug‘doy na la ining ag o exnik a biologik xususiya la ini baholash
na ijasida, 'E’zoz' na ining hosildo lik a si a ko‘ sa kichla i bo‘yicha yuqo i
na ijala ga ega ekanligi aniqlandi. Ushbu na O olbo‘yi hududining iqlim
sha oi iga moslashgan a sho‘ langan up oqla da ba qa o o‘sish qobiliya iga ega.
Boshqa na la ham muayyan a zallikla ga ega bo‘lib, ula seleksiya a u ug‘chilik
ishla ida oydalanish uchun is iqbolli hisoblanadi. Baho gi sha oi da yuqo i ha o a
a kam namlik sha oi ida o‘simlikla ning o‘sish dinamikasi, hosil elemen la i a
don si a i sezila li da ajada a’si lanadi, shuning uchun seleksiya ishla ida bu
omilla ni hisobga olish muhimdi .
Xulosa. O olbo‘yi hududida baho gi bug‘doy na la ini ye ish i ish
mumkinligi isbo landi. 'E’zoz', 'Paxla on' a 'Oq Ma a id' na la i o asida 'E’zoz'
na i eng yuqo i na ijala ga ega bo‘lib, ege a siya mudda i, o‘simlik bo‘yi, don
soni a hosildo lik ko‘ sa kichla i bo‘yicha ye akchi bo‘ldi. Tadqiqo la shuni
ko‘ sa diki, ushbu na la ni seleksiya a u ug‘chilik das u la iga ki i ish o qali
O olbo‘yi hududining oziq-o qa xa sizligini a’minlashga muhim hissa qo‘shish
mumkin.
Bibliog a ik o‘yxa :
1. Tadesse, W., Manes, Y., Singh, R. P., Payne, T., & B aun, H. J. // Adap a ion and
pe o mance o CIMMYT sp ing whea geno ypes a ge ed o high ain all a eas o he wo ld.
C op Science, 50(6), 2010. p. 2240–2248.
2. Sha ma, R. C., C ossa, J., Velu, G., Hue a‐Espino, J., Va gas, M., Payne, T. S., & Singh, R.
P. // Gene ic gains o g ain yield in CIMMYT sp ing b ead whea ac oss in e na ional
en i onmen s. C op Science, 52(4), 2012. p. 1522–1533.
