150
UO‘T:633.511:631.41.3:631.52
G‘O‘ZA DURAGAYLARIDA MAHSULDORDIK BELGISI BILAN BITTA
O‘SIMLIKDAGI KO‘SAKLAR SONI VA BIR DONA KO‘SAKDAGI
PAXTA VAZNI ORASIDAGI KORRELYASION BOG‘LIQLIK
No o Bekzod Nema o ich,
q.x. . .d (PhD) ka a ilmiy xodim,
Pax a seleksiyasi, u ug‘chiligi a ye ish i ish ag o exnologiyala i ilmiy- adqiqo ins i u i,
Si da yo ilmiy aj iba s ansiyasi, Si da yo
[email p o ec ed]
Mi axmedo Mi axob Sadiqo ich,
b. .n, do sen ,
Xujaye a Ozoda Toshmama qizi
Mi zo Ulug‘bek nomidagi O‘zbekis on milliy uni e si e i, Toshken ,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536935
Аннотация. Ushbu maqola Si da yo iloya ining o‘ a sho‘ langan up oq sha oi ida
olib bo ilgan adqiqo la ning na ijasi bo‘lib, bunda F2 du agay kombina siyala ida mahsuldo lik
belgisi bilan bi up o‘simlikdagi ko‘sakla soni a bi dona ko‘sakdagi pax a azni o asidagi
o‘za o ko elyasion bog‘liqlikla o‘ ganildi. Bunda mahsuldo likni belgilo chi
ko‘ sa kichla dan bi i bi dona ko‘sakdaga pax a azni o asidagi ko elyasion bog‘liqlik =0,66
dan =0,76 gachani bo‘lganligi qayd e ildi. F2S-5712 x Gulis on, F25712 x Poly ex Si da yo,
F2S-5712 x S-5707 du agay kombina siyala ida ko elyasion bog‘liqlik o‘ a ijobiy a F2S-5712 x
Si da yo-1 du agay kombina siyasida ko elyasion bog‘liqlik kuchli ijobiy bo‘ldi.
Kali so‘zla :G‘o‘za, na , izma, du agay, mahsuldo lik, bi up o‘simlikdagi ko‘sakla
soni, bi ko‘sakdagi pax a azni.
Аннотация. Статья является результатом исследований, проведенных в условиях
среднезасоленных почв Сырдарьинской области, где изучалась корреляционная связь
между признаком продуктивности, числом коробочек на растении и массой хлопка с
коробочки в гибридных комбинациях F2 Отмечено, что между одним из показателей,
определяющих продуктивность, – массой хлопка с коробочки – величина корреляционной
связи составила от =0,66 до =0,76. В гибридных комбинациях F2С-5712 х Гулистан,
F2C-5712 х Поли текс Сырдарье, F2С-5712 х С-5707 корреляционная связь была
среднеположительной, а в гибридной комбинации F2С-5712 х Сырдарье-1
сильноположительной.
Ключевые слова: хлопок, сорт, линия, гибрид, урожайность, количество
коробочек на растении, вес хлопка с коробочки.
Anno a ion. The a icle is he esul o esea ch conduc ed in mode a ely saline soils o
he Sy da ya egion, whe e he co ela ion be ween he p oduc i i y ai , he numbe o bolls
pe plan and he co on weigh pe boll in F2 hyb id combina ions was s udied. I was no ed ha
be ween one o he indica o s de e mining p oduc i i y – he co on weigh pe boll – he
co ela ion alue anged om = 0.66 o = 0.76. In he F2 hyb id combina ions S-5712 x
Gulis an, F2 S-5712 x Poli ex Sy da ya, F2S-5712 x C-5707, he co ela ion was mode a ely
posi i e, and in he hyb id combina ion F2S-5712 x Sy da ya-1 – s ongly posi i e.
151
Keywo ds: co on, a ie y, line, hyb id, yield, numbe o bolls pe plan , weigh o co on
pe boll.
Ki ish. Dunyo miqiyosida g‘o‘za seleksiyasiga doi ilmiy- adqiqo ishla i
ye akchi seleksione - olim a mu axassisla omonidan chuqu izlanishla olib
bo ilmoqda. Yangi na la ni ya a ish a ula ning ekin maydonla i ko‘pay i ishda
gene ika a seleksiya anining zamona iy uslubla idan sama ali oydalanib
kelinmoqda. O‘simlikla seleksiyasida quyilgan maqsadga ko‘ a seleksiya
ja ayonining das labki bosqichida du agaylash uchun boshlang‘ich ju likla ni
o‘g‘ i anlash eng muhim ahamiya kasb e adi. Tup oq a iqlim sha oi la iga mos
na la ni ya a ishda hozi gi seleksione olimla asosiy e’ ibo i, e olyusion
i ojlanish na ijasida abia da saqlanib kelinayo gan yo oyi a ude al
shaklla ning noyob belgi xususiya la ini seleksiya ja ayoniga jalb qilishdan
ibo a di .
Respublikamizda su anqisligi a sho‘ ga ba doshli, ezpisha , mahsuldo ,
kasallikla ga ba doshli, ola hosildo ligi a si a i jahon bozo ining bugungi kungi
alabla iga ja ob be adigan yangi g‘o‘za na la ini ya a ishda yo oyi a ude al
shaklla ning noyob belgi xususiya la ini seleksiya ja ayoniga jalb qilishdan sama ali
oydalanishga e’ ibo qa a ish alab e iladi. Shuningdek, g‘o‘zaning gene ik jiha dan
boyi ilgan seleksion ashyola ini ya a ishda u li du agaylash uslulla i, jumladan
poli es e li opk oss cha ish i ish usulidan qo‘llash o qali su anqisligi a sho‘ ga
ba doshli yangi dono la a is iqbolli du agay kombina siyala ni aniqlash muhim
ahamiya kasb e adi. Bugungi kunda ekilayo gan g‘o‘za na la i su anqisligi a
sho‘ ga ba doshli, ezpisha , mahsuldo ola si a i a bi qancha qimma li xo‘jalik
belgila i bo‘yicha xo ijiy na la bilan aqqoslanganda, o‘zining us unlini
ko‘ sa moqda . Ammo, ishlab chiqa ish a eks el sanoa ning ola hosildo ligi a si a i
yuqo i bo‘lgan g‘o‘za na la iga alabla yildan-yilga oshib bo moqda.
Seleksiya ja ayonida qimma li xo‘jalik belgila i o asidagi o‘za o bog‘liqlik
ma’lumo la i seleksione oldiga qo‘ygan maqsadga e ishishda ya’ni, anlash
yo‘nalishini sama ali olib bo ishda muhim ahamiya kasb e adi.
Ko‘pchilik belgila o asidagi ijobiy a salbiy bog‘lanishla nisba an ba qa o
hisoblanib, ula ni cha ish i ishla yo damida uzish mumkin. G‘o‘za seleksiyasida u li
xo‘jalik belgila ining o‘za o bog‘liqligini o‘ ganish us ida olib bo ilgan izlanishla
na ijala ida ay im belgila o‘ asidagi salbiy bog‘lanishla ni uzish qiyinligi
aniqlangan. Masalan, ola chiqimi bilan ola uzunligi, bi a ko‘sakdagi pax a azni
bilan bi up o‘simlikdagi ko‘sakla soni, hosildo lik bilan e apisha lik kabi belgila
o‘ asida kuchli salbiy bog‘lanish ma judligi aniqlangan. Bi oq, qa o izlanishla
152
o qali salbiy bog‘lanishla ni ham uzish mumkinligi asdiqlangan [2; 100-101-b 3; 39-
85-b. 4; 260-261-b.].
Ma e ialla a uslubla . Taj iba dalasi Mi zacho‘lning Sho‘ o‘zak
bo ig‘ida joylashgan bo‘lib, eskidan o‘zlash i ilgan a sizo su la i sa hi yaqin
(1,5-3,0 m) joylashgan, up og‘ining mexanik a kibi haydalma qa lami o‘ a,
pas ki qa lamla i yengil qumoqdan ashkil opgan, lyossimon yo qiziqla da
joylashgan kuchsiz sho‘ langan sug‘o iladigan o‘ loqi bo‘z up oqla dan ibo a .
Sho‘ o‘zak bo ig‘i Si da yoning ikkinchi e assasining janubiy-g‘a biy qismini
egallagan.
Tadqiqo la Si da yo ilmiy aj iba s ansiyasining o‘ a da ajada sho‘ langan
up oq sha oi ida (sug‘o ish sxemasi 0-1-0) qabul qilingan seleksion izim asosida
olib bo ildi.
Na ijala a munoza a. B.A.Dospexo ning [1;320-351-b.] o‘qu
qo‘llanmasida kel i ilishicha belgila o asidagi ko elyasion bog‘liqlik <0,3-
kuchsiz, =0,3- 0,7-o‘ a, >0,7-da esa kuchli hisoblanadi.
Shu sababli o‘ kazilgan aj ibada aj alish ja ayoni kechayo gan F2
du agayla da mahsuldo dik belgisi bilan bi a o‘simlikdagi ko‘sakla soni a bi
dona ko‘sakdagi pax a azni o asidagi ko elyasion bog‘liqlik o‘ ganildi.
Mahsuldo likni belgilo chi asosiy ko‘ sa kichla dan bi i bi a o‘simlikdagi
ko‘sakla soni o asidagi ko elyasion bog‘liqlikla ba cha du agay
kombina siyala da o‘ a ijobiy bo‘lib, =0,49-0,61 ashkil e di. Shuningdek
mahsuldo likni belgilo chi ko‘ sa kichla dan bi i bi dona ko‘sakdaga pax a azni
o asidagi ko elyasion bog‘liqlik =0,66 dan =0,76 gachani bo‘lganligi qayd e ildi.
Bunda S-5712 x Gulis on, -5712 x Poly ex Si da yo, S-5712 x S-5707 du agay
kombina siyala ida ko elyasion bog‘liqlik o‘ a ijobiy a S-5712 x Si da yo-1
du agay kombina siyasida ko elyasion bog‘liqlik kuchli ijobiy bo‘ldi.
Mahsuldo dik belgisi bilan bi a o‘simlikdagi ko‘sakla soni a bi dona
ko‘sakdagi pax a aznio asidagi ko elyasion bog‘liqlik
Mahsuldo lik belgisi bilan
№
F2 du agay
kombina siyala
n
Bi a up o‘simlikdagi
ko‘sakla soni
Bi dona ko‘sakdagi pax a azni
±S
±S
1
S-5712 х Gulus on
115
0,49
0,07
6,8
0,66
0,06
11,0
2
S-5712 х Poly ex
Si da yo
78
0,52
0,01
4,2
0,68
0,06
11,3
3
S-5712 х Si da yo -1
116
0,61
0,08
5,4
0,76
0,04
18,0
4
S-5712 х S-5707
107
0,58
0,11
4,8
0,70
0,08
8,8
153
Xulosa a a siyala . Mahsuldo lik belgisi bilan ay im mo oxo‘jalik
belgila i o asidagi ko elyasion bog‘liqlik u licha bo‘lganligi aniqlandi, jumladan
mahsuldo lik bilan bi up o‘simlikdagi ko‘sakla soni belgila i o asida o‘ acha
ijobiy ( =0,30-0,61), bi ko‘sakdagi pax a azni o‘ asida o‘ acha a kuchli ijobiy
( =0,66-0,76) ko elyasion bog‘liqlikla kuza ildi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Dospexo B.A. Me odika pole ogo opi a. - Mosk a: Ag op omizda . 1985. S. 351.
2. Ganiye .U.M., Nabiye .S.M., Xegay.E.V. Reaksiya s edno oloknis ix so o i liniy
xlopcha nika na nedos a ochnoye odosnabjeniye i ko elya i niye s yazi sko ospelos i s
mo obiologicheskimi p iznakami.E olyusionniye i seleksionniye aspek i sko ospelos i i
adap i nos i xlopcha nika i d ugix selskoxozyays ennix kul u : Ma e ial mejduna odnoy
nauchnoy kon e ensiya.- Toshken , 2005.S.100-101.
3. Jalolo X.X., Rahmonqulo S-A. Tu ichida cha ish i ib olingan du agayla da ola chiqimi
belgisining i siylanishi. “Dala ekinla i seleksiyasi, u ug‘chiligi a ag o exnologiyala ining
dolza b yo‘nalishla i” ma zusidagi halqo o ilmiy-amaliy kon ensiyasi ma e ialla o‘plami.
Toshken 2016-yil, 15-16-dekab , I-qism. 87-93-b.
4. Ib agimo P.Sh., Aman u diye A.B. Gene icheskiye ko elya sii p iznako u
onko oloknos oga xlopcha nika. Po pu i in ensi ika sii. Tashken . Mexna , 1988. 260-261-
b.
