154
UDK: 633.11:631.53.01(575.1)
OROLBO‘YI SHAROITIDA BAHORGI BUG‘DOY NAMUNALARINING
PISHISH DAVRI VA HOSILDORLIK KO‘RSATKICHLARI
P.A To esho , B.T. Xami o , A.A Tu dimu a o , A.A.Jollibae
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536941
Anno a siya. O olbo‘yi hududining iqlimi keskin yomonlanishi a up oq a kibining
buzilishi na ijasida qishloq xo‘jaligi ekinla ini ye ish i ish qiyinlashgan. Mazku maqolada olib
bo ilayo gan adqiqo imiz doi asida ushbu hududning janubiy qismida ye ish i ilgan baho gi
bug‘doy namunala ining pishish da i hosildo lik belgila iga, xususan, o‘simlikla da pishish
kuni uzunligining o‘simlik bo‘yi, boshoq uzunligi, 1000 don azni kabi belgila iga a’si i
dispe siyon a ko elya sion ahlilla osi asida o‘ ganilib, ula ning na ijala i haqida
ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : baho gi bug‘doy, T i icum aes i um L., hosildo lik, O olbo‘yi hududi
janubiy qismi, dispe siyon ahlil, ko elya sion ahlil.
Abs ac . As a esul o he sha p de e io a ion o he clima e and soil deg ada ion o he
A al Sea egion, i has become di icul o g ow c ops. In his a icle, we epo on he impac o
he days o ma u i y ai on o he ea u es o sp ing whea geno ypes g own in he sou he n pa
o his egion. In pa icula , he impac o he days o ma u i y ai on he plan heigh , spike
leng h, he g ain weigh pe spike, and weigh o 1000 g ains we e s udied.
Keywo ds: Sp ing whea , T i icum aes i um L., yield, sou he n pa o he A al Sea basin,
analysis o a iance, co ela ion analysis.
Ki ish. Bug'doy (T i icum aes i um L.) dunyodagi eng muhim don
ekinla idan bi i hisoblanadi. Ha yili dunyoda 704 million onna don
ye ish i iladi. Bug'doy ekin maydonla i umumiy ekin maydonining 17% ni
egallaydi. Keyingi yilla da ha o ha o a ining keskin oʻzga ishi bugʻdoy a don
hosilining mo ologik, iziologik, biokimyo iy a molekulya xususiya la iga
salbiy aʼsi koʻ sa moqda. Shu bois bug‘doyining yuqo i mahsuldo a abio ik
omilla ga chidamli na la ini ya a ish a uning bi lamchi manbasini u li
hududla sha oi ida i ojlan i ish muhim ahamiya ga ega [1]. O olbo‘yi janubiy
qismidagi qishloq xo‘jaligi ekinla iga mo‘ljallangan ye la ning 63,7 oizini
haydaladigan ye la ashkil e adi hamda ushbu hududla da su anqisligi bois
ekinla ni sug‘o ishda su ni ejash dolza b hisoblanadi [2]. Bug‘doy (T i icum
aes i um L.) dunyoda ekin maydoni bo‘yicha asosiy o‘ inni egallaydi. U oziq-
o qa sanoa i mahsulo la ining deya li 20 oizini a’minlaydi. Bu esa uning ne
chog‘li ahamiya li ekanligini angla adi [3]. Baho gi bug‘doy qishda so uq qa iq
boladigan min aqala da ekiladi. Bunday sha oi da kuzda ekilgan bug‘doy qa iq
so uqdan nobud boladi. Baho gi bug‘doy esa qishgi so uqla o‘ gandan keyin
ekiladi. Baho gi bug‘doy lalmiko a sug‘o iladigan ye la da kuzgi bug‘doyga
155
nisba an kam oq hosil be adi. Baho gi bug‘doyni yuqo i ag o exnika qoidala i
asosida ye ish i ilsa, ancha yuqo i hosil olish mumkin. Lalmiko ye la da baho gi
bug‘doyning hosildo ligi yog‘inga chilikning miqdo iga, up oqning namlik bilan
a’minlanganlik da ajasiga a yoginga chilikning qachon bo‘lishiga bogliq boladi.
Sug‘o iladigan ye la da baho gi bug‘doy o‘s i ish exnologiyasiga ioya
qilinganda, 35-40 s/ga don hosili shakllan i adi. Qish qa iq, so uq bo‘ladigan
Qo aqalpog‘is on espublikasida baho gi bug‘doy ekish maqsadga mu o iq. [4].
A. Amano ning (2001) a’kidlashicha, milliy das u la bo‘yicha ishlayo gan
xalqa o ma kazla ning asosiy yo‘nalishla i donli ekinla ning issiqlikka chidamliligi
bo‘yicha ish olib bo ishdan ibo a di [5]. Bunga sabab, yoz oyla ida hududda
ha o a ning keskin oshib ke ishi kuza ilib, donli ekinla hosiliga salbiy a’si
ko‘ sa adi.
Mamlaka imizning janubiy hududla i e apisha a o‘ apisha bug‘doy
na la ini ye ish i ishda mo‘ adil iqlim hisoblanadi. Respublikamiz iqlim sha oi ida
ezpisha hamda o‘ apisha na la dan o‘lishgan donla shakllanishi yaxshi
kechadi, kechpisha na la da esa, don shakllanish da idagi yuqo i ha o a a’si ida
donning ye ilishi mudda idan oldin bo‘lishi hamda yuqo i ha o ha o a i a’si ida
don puch bo‘lib qolishi, shunga ko‘ a, hosilning ham kamayishi kuza iladi [6].
Ma e ialla a uslubla
Tadqiqo o‘ kazilgan joy a sha oi i. Dala aj ibala i O olbo‘yi xalqa o
inno a siya ma kaziga egishli dala maydonida (42.520600, 59.582400) amalga
oshi ildi.
Baho gi bug‘doy u ug‘la ini ekish 2025 yil 16 -17 ma kunla ida amalga
oshi ildi. Ap el oyida yog‘inga chilik kuza ilmadi, may oyida o‘ acha ha o a 27
°S ni ashkil e di. Iyun oyining juda issiq bo‘lishi na ijasida baho gi bug‘doy
namunala i pishish da i bi oz qisqa di.
Taj iba namunala : Tadqiqo da mahalliy baho gi bug‘doy izmala i,
yuqo i a lodli du agayla i a Xalqa o makkajo‘xo i a bug‘doyni i ojlan i ish
ma kazi (ingl. In e na ional Maize and Whea Imp o emen Cen e , CIMMYT)
seleksion ko‘cha zo la iga mansub, Qo aqalpog‘is on up oq sha oi ida sinalgan
240 an ziyo baho gi bug‘doy namunala idan don ko‘ sa kichla iga ko‘ a 7 a
namunala anlab olindi (1-jad al).
Uslubla . Fenologik kuza u la da omida o‘simlikla ning naychalash,
boshoqlash a pishish sanala i qayd e ildi. Shuningdek, quyidagi mo ologik a
xo‘jalik belgila i o‘ ganildi: o‘simlik bo‘yi (sm),boshoq uzunligi (sm),bi a
boshoqdagi don azni (g),1000 a don azni (g), hosildo lik (s/ga).
Tadqiqo ga jalb e ilgan baho gi bug‘doy namunala (1-jad al)
156
№
Namunala nomi
1
22KIB-24-IWWYT-8
2
22-KIB-24-IWWYT-29
3
KIB-20-Sel 27 FAW-IR-P-39
4
BCN/WBLL1/ROLF07/3
5
C80.1/3*BATAVIA/
6
18-REDING/ /PUB94
7
MILAN/KAUZ
Na ijala
Baho gi bug‘doy namunala ida ege a siya mudda i maysalash (maysa
chiqish) kunidan boshlab hisoblandi. O‘ ganilgan namunala bo‘yicha ege a siya
mudda i 84–87 kun o alig‘ida a q qildi. E a pisha namunala i (84-85 kun)
nisba an yuqo i hosildo lik ko‘ sa gan bo‘lsa, qu g‘oqchil sha oi la da is iqbolli
hisoblanadi. O‘ apisha geno ipla (86–87 kun) esa e a pisha namunala ga
nisba an hosildo ligi pas bo‘ldi. (2-jad al).
2-jad al. Baho gi bug‘doy namunala ining ege a siya mudda i
Asosiy xo‘jalik belgila i
Don si a i 1000 dona don og‘i ligi 39–44 g o alig‘ida belgilandi.
Hosildo likda esa sezila li a qla kuza ildi.
2-jad al. Baho gi bug‘doy namunala ining asosiy xo‘jalik belgila i
№
So liniyala
1000 a don
og‘i ligi (g)
Olingan hosil (kg,20
m²)
Hosil
(s/ga)
1
22-KIB-24-IWWYT-29
40
6,3
31,5
№
Namuna nomi
Ekish
Unib
chiqish
Tuplash
Naychalash
Boshoqlash
Pishish
Pishishga
-cha
(kun)
1
22KIB-24-IWWYT-
8
18.03
26.03
19.04
29.04
14.05
21.06
87
2
22-KIB-24-
IWWYT-29
18.03
26.03
18.04
29.04
11.05
21.06
87
3
KIB-20-Sel 27
FAW-IR-P-39
18.03
26.03
18.04
30.04
11.05
20.06
86
4
BCN/WBLL1//ROL
F07/3
18.03
26.03
19.04
30.04
12.05
21.06
87
5
C80.1/3*BATAVIA
/
18.03
27.03
19.04
31.04
12.05
22.06
87
6
18-
REDING//PUB94
17.03
26.03
18.04
27.04
10.05
18.06
84
7
MILAN/KAUZ
17.03
25.03
18.04
28.04
11.05
18.06
85
157
№
So liniyala
1000 a don
og‘i ligi (g)
Olingan hosil (kg,20
m²)
Hosil
(s/ga)
2
22-KIB-24-IWWYT-8
41
6,4
32
3
KIB-20-Sel 27 FAW-IR-P-39
43
6,7
33,5
4
BCN/WBLL1//ROLF07/3/BORL14
39
4,8
24
5
C80.1/3*BATAVIA
40
5,1
25,5
6
REDING//PUB94.15.1.12/WBLL1
44
7,6
38
7
MILAN/KAUZ//DHARWAR DRY
41
7,5
37,5
Na ijala shuni ko‘ sa diki, eng yuqo i hosildo lik REDING (38 s/ga) a
MILAN (37,5s/ga) namunala ida qayd e ildi.
Pas hosil esa BCN/WBLL1//ROLF07/3/BORL14 (24 s/ga) a
C80.1/3*BATAVIA (25,5 s/ga) namunala i kuza ildi.
Xulosa
Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ege a siya mudda i maysa chiqishdan
pishishgacha 84–87 kun o alig‘ida bo‘ldi. Namunala ning i ojlanish ezligi a
pishish mudda i hosildo likka be osi a a’si ko‘ sa di. E a pisha namunala (84–
85 kun) su aqchilligi ma jud sha oi la da nisba an us unlikka ega bo‘lsa-da,
ula ning hosildo lik ko‘ sa kichla i yuqo i bo‘ldi. O‘ apisha namunala (86 kun)
esa don hosildo ligi, e a pisha namunala ga nisba an hosildo ligi pas bo‘ldi.
Don si a ini belgilo chi 1000 dona don og‘i ligi 39–44 g o alig‘ida bo‘lib,
bu seleksiya uchun muhim ko‘ sa kich hisoblanadi. Hosildo lik ahlili na ijala iga
ko‘ a, REDING (38 s/ga) a MILAN (37,5 s/ga) namunala i eng yuqo i na ijala ni
qayd e di. Ushbu geno ipla O olbo‘yi sha oi la i uchun is iqbolli manbala si a ida
a siya e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. A anaso a D, e al. In luence o geno ype and en i onmen s on quali y o win e
whea a ie ies in No he n Bulga ia. Ag icul u al Science and Technology. 2009;1(4):121-
125
2. P eno , A.B., 2014. E ek i nos ’ ispol’zo aniya o oshaemyh zemel’ P ia al’ya. New
App oaches in Economy and Managemen , p.53.
3. Full Leng h Resea ch Pape mic onu ien s- e-mn-zn- olia -sp ay- o -inc easing-salini y-
ole ance-in-whea - i icum-aes i um-l15-20.
4. Amano , A.A., M.N. Klin se ich. Izmenchi os ’ i ko elya siya elemen o s uk u y as eniy
iziologicheskih p iznako psheni sy uchi y aemyh p i selek sii na soleus oychi os ’ i
p oduk i nos ’. Ves nik egional’noy se i po uluchsheniyu ozimoy psheni sy Tsen al’noy
Azii i Zaka kaz’e. №2. Alma a, 2001, pp.6–8.
