158
UDK: 633.18.631.526
SHOLI NAMUNALARINI TEZPISHAR ELEMENTLARI BOYICHA
O’RGANISH
Esemu a o a Guljamal Qalbaye na
Toshken da la Ag a uni e si e i ayanch dok o an i.
h ps://o cid.o g 0009-0000-2631-7354
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536947
Anno a siya. Ushbu maqolada O‘zbekis on sha oi ida o‘s i ilayo gan sakkiz a sholi (O yza
sa i a L.) namunala ining ko‘ka ib chiqish a o‘liq pishish da la iga oid enologik kuza u
na ijala i kel i ilgan. Ha bi na ning ege a siya mudda i aniqlanib, ula ning e a, o‘ a a
kechpisha gu uhla ga mansubligi belgilandi. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, sholi namunala ining
ege a siya mudda i 86–96 kun o alig‘ida bo‘lib, D-51 (D-427) a D-69 (D-234) K-241 na la i
eng e a pisha , D-10 (D-50)(D-142) 47-20 esa eng kechpisha na si a ida aniqlangan. Ushbu
na ijala sholi na la ini iqlim sha oi la iga moslash i ish, su esu sla idan sama ali
oydalanish hamda yuqo i hosil olish s a egiyasini ishlab chiqishda muhim ahamiya kasb e adi.
Kali so‘zla : sholi, enologik bosqich, ko‘ka ib chiqish, o‘liq pishish, ege a siya
mudda i, e a pisha na , kechpisha na .
Аннотация. В статье представлены результаты фенологических наблюдений за
восемью образцами риса (O yza sa i a L.), выращиваемыми в условиях Узбекистана.
Определены сроки всходов и полного созревания каждого сорта, рассчитана
продолжительность вегетационного периода, на основе чего выделены раннеспелые,
среднеспелые и позднеспелые группы. Установлено, что длительность вегетации у
изученных сортов составляет от 86 до 96 дней. Сорта D-51 (D-427) и D-69 (D-234) K-241
отнесены к раннеспелым, а сорт D-10 (D-50)(D-142) 47-20 — к позднеспелым.
Полученные данные имеют практическое значение для адаптации сортов риса к
климатическим условиям и рационального использования водных ресурсов.
Ключевые слова: рис, фенологические фазы, всходы, полное созревание,
вегетационный период, раннеспелые сорта, позднеспелые сорта.
Abs ac . This a icle p esen s he esul s o phenological obse a ions o eigh ice (O yza
sa i a L.) samples g own unde he condi ions o Uzbekis an. The iming o eme gence and ull
ipening o each a ie y was de e mined, and he du a ion o he ege a ion pe iod was
calcula ed. Based on hese pa ame e s, ea ly-, medium-, and la e-ma u ing g oups we e
iden i ied. The du a ion o he ege a ion pe iod anged om 86 o 96 days. Va ie ies D-51 (D-
427) and D-69 (D-234) K-241 we e iden i ied as ea ly-ma u ing, while D-10 (D-50)(D-142) 47-
20 was la e-ma u ing. These esul s a e impo an o adap ing ice a ie ies o local ag o-
clima ic condi ions and o imp o ing he e iciency o wa e esou ce managemen .
Keywo ds: ice, phenological s age, eme gence, ull ma u i y, ege a ion pe iod, ea ly-
ma u ing a ie y, la e-ma u ing a ie y.
Ki ish. Sholi ye ish i ishda na la ning enologik xususiya la ini o‘ ganish
iqlim sha oi la iga moslash i ilgan seleksiya ishla ini yo‘lga qo‘yish uchun za u iy
omildi . Ayniqsa, o‘simlikla ning ko‘ka ib chiqishidan o‘liq pishishgacha bo‘lgan
da ula ning o‘sish da omiyligini, su sa ini a hosil shakllanish mudda ini
159
belgilaydi. Shu sababli ha bi na ning pishish mudda i, e a yoki kech ye ilishi,
su a ha o a sha oi la iga moslashu chanligini aniqlash ilmiy a amaliy jiha dan
muhim hisoblanadi. Ushbu adqiqo ning maqsadi — u li sholi na la ining
ko‘ka ib chiqish a o‘liq pishish da la ini aniqlash hamda ula ning ege a siya
da omiyligini solish i ish o qali e a, o‘ a a kechpisha gu uhla ni aj a ishdan
ibo a . Qo aqalpog‘is onning og‘i up oq-iqlim sha oi ida sholi na la i ba qa o
hosil be u chi, s ess omilla iga chidamli na la bo‘lishi za u [1]. Shu bilan bi ga,
espublika hududida qu g‘oqchilik muammosi jiddiy bo‘lib, sug‘o ish uchun su
esu sla i doimo ye a li emas, bu esa dehqonla uchun sholi ye ish i ishni
mu akkablash i adi [2].
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo “Don a sholi ilmiy ishlab chiqa ish
bi lashmasi”ning seleksiya ko‘cha zo i maydonida olib bo ildi. Taj ibaning
maqsadi — Qo aqalpog‘is on sha oi ida o‘ a a e a pisha sholi namunala ining
ege a siya da ini, enologik bosqichla ini a ula ning o‘zga u chanligini
aniqlashdan ibo a bo‘ldi. Tadqiqo uch ma alik ak o lanishda o‘ kazildi.
Ekinla 2025-yil baho ida ekilib, ha bi na namunasi alohida pa selala da
joylash i ildi. Kuza u la “Dospexo (1985)” me odikasi asosida olib bo ildi.
Fenologik bosqichla quyidagi da la bo‘yicha belgilandi: ko‘ka ib chiqish, a
o‘liq pishish azala i.
Tadqiqo na ijala i. Taj iba da omida sakkiz a sholi namunasi o‘ ganildi.
Kolleksiya ko‘cha zo ida o‘ ganilgan sholi namunala ining ege a siya da i
bo‘yicha olib bo ilgan kuza u la ula ning enologik i ojlanishida sezila li a qla
ma judligini ko‘ sa di (1-jad al). Feno azala ning kechish mudda la i o asida eng
qisqa ege a siya da i D-69 (D-234) K-241 namunasida qayd e ildi — o‘liq
pishish mudda i 101,3±0,33 kunni ashkil e di. Fenologik kuza u la na ijala i
shuni ko‘ sa adiki, D-69 (D-234) K-241, D-16-1 a D-15 (D-386) namunala ining
ege a siya da i qisqa bo‘lib, ula Qo aqalpog‘is on sha oi ida e a pisha na la ni
ya a ishda dono si a ida oydalanish uchun is iqbolli hisoblanadi.
Ula ning ko‘ka ib chiqish a o‘liq pishish da la iga oid ma’lumo la
quyidagicha:
№
Namunala
Ko‘ka ib chiqish
aq i (kun)
To‘liq pishish
aq i (kun)
Vege a siya
da omiyligi (kun)
1
Gulis an s
12.33 ± 0.33
103.67 ± 1.86
91.34
2
D-69 (D-234) K-241
12.67 ± 0.33
101.33 ± 0.33
88.66
3
D-15 (D-386)
13.33 ± 0.67
105.33 ± 0.33
92.00
4
D-10 (D-50)(D-142)
47-20
14.00 ± 1.15
110.33 ± 0.33
96.33
160
№
Namunala
Ko‘ka ib chiqish
aq i (kun)
To‘liq pishish
aq i (kun)
Vege a siya
da omiyligi (kun)
5
D-65 (Nukus-70)
13.67 ± 0.88
106.67 ± 0.33
93.00
6
D-16-1
12.67 ± 0.67
105.67 ± 0.33
93.00
7
Neyz es niy2
14.00 ± 0.58
104.00 ± 1.00
90.00
8
D-51 (D-427)
14.33 ± 0.33
100.33 ± 0.33
86.00
Olingan na ijala shuni ko‘ sa diki, sholi na la i o‘sish da omiyligi jiha idan
sezila li a q qiladi.
E a pisha na a namunala : D-51 (D-427) (86 kun) a D-69 (D-234) K-
241 (88,7 kun) na la i eng e a pishgan. Bu na la su a’mino i cheklangan yoki
qisqa ege a siya da iga ega hududla da ye ish i ish uchun is iqbolli hisoblanadi.
O‘ a pisha na a namunala : Gulis an s , D-15 (D-386), D-65 (Nukus-
70), D-16-1 a Neyz es niy2 na la i 90–93 kun o alig‘ida pishib ye ildi. Ushbu
na la o‘ acha iqlim sha oi la iga moslashu chanlik ko‘ sa adi.
Kechpisha namunala : D-10 (D-50)(D-142) 47-20 na i 96,3 kunlik
ege a siya da iga ega bo‘lib, eng kechpisha na si a ida aj alib chiqdi. Bu na
su esu sla i ye a li bo‘lgan ye la da yuqo i hosil be ish qobiliya iga ega. Shunday
qilib, o‘ ganilgan na la ning enologik a qla i seleksiya ishla i a ag o exnik
cho a- adbi la ni ejalash i ishda muhim ahamiya ga ega.
Xulosa. O‘ ganilgan sholi na a namunala ning ege a siya da i 86 kundan
96 kungacha o aliqda bolganligi, D-51 (D-427) a D-69 (D-234) K-241
namunala i o‘ ganilgan namunala o asida eng ezpisha ekanligi aniqlandi, shu
bilan bi galikda su anqisligi kuza iladigan hududla uchun mos hisoblanadi. D-10
(D-50) a (D-142) 47-20 namunala i eng kechpisha namuna si a ida belgilandi.
Na ijala sholi na la ini ag oiqlim sha oi la iga moslash i ish, su esu sla ini
ejash a yuqo i hosildo likni a’minlashda ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
Foydalangan adabiyo la :
1. Abillaye U, Abdullaye B.U, Yesemu a o a G.Q, Yesemu a o A. Qa aqalpaqs an
sha ayi inda suw kem bolip, kesh kelgen jag‘dayla da salini yegip a biyalawding
o’zgesheligi Global iqlim o‘zga ishla iga chidamli, hosildo ligi a si a i yuqo i bo‘lgan
boshoqli don, dukkakli, moyli, ozuqa ekinla ini pa a ishlash is iqboli. Xalqa o ilmiy –
amaliy kon e ensiya. 13- may 2022 yil 149-b.
2. Sa a o M., E gashe M. E alua ion o some d ough - ole an ice a ie ies o esilien he
impac o insu icien i iga ion wa e in Shimbay, Ka akalpak epublic «Sholi a dukkakli
don ekinla ini ye ish i ishning zamona iy usulla i hamda esu s eja chi exnologiyala dan
oydalanishning is iqbolla i» ma zusidagi xalqa o ilmiy-amaliy anjuman maqolala
o‘plami. 2023 yil. 38-b.
3. FAO (2022). Rice p oduc ion and wa e managemen in Cen al Asia. Rome: FAO
Publica ions.
4. Nu ma o , H., e al. (2023). In luence o ag o-clima ic condi ions on ice g ow h and yield
in Uzbekis an. Jou nal o C op Resea ch, 15(4), 221–228.
5. Xai o , A. (2019). Sholi na la ini su a’mino i sha oi iga mos anlashning ag o exnik
asosla i. O‘zbekis on ag a anla i xaba nomasi, 2(1), 60–63.
