177
UDK 635.22
BATAT O‘SIMLIGINI QORAQALPOG‘ISTON TUPROQ-IQLIM
SHAROITIGA MOS ISTIQBOLLI NAVLARINI TANLASH
E ejepo a Gulbaha Táje o na
Qo aqalpoǵis on qishloq xójaligi a ag o exnologiyala ins i u i do sen i
Nu e dino a Maxbuba Muxa dino na
Qo aqalpoǵis on qishloq xójaligi a ag o exnologiyala ins i u i ayanch dok o an
E-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536978
Anno a siya Mazku maqolada ba a (Ipomoea ba a as L.) o‘simligini Qo aqalpog‘is on
Respublikasi up oq-iqlim sha oi iga mos is iqbolli na la ini aniqlash bo‘yicha olib bo ilgan
adqiqo na ijala i kel i ilgan. O‘ ganilgan na la ning o‘sish dinamikasi, hosildo ligi a
moslashu chanligi ahlil qilindi. Na ijala ga ko‘ a, Sochakinu , Japan, Xazina, Filial a Toyloq
na la i Qo aqalpog‘is onning qumloq, sug‘o iladigan up oqla ida yuqo i hosildo lik a issiqqa
chidamlilik xususiya la i aniqlandi.
Kali so‘zla : Ba a , up oq-iqlim sha oi i, na anlash, hosildo lik, moslashu chanlik.
Anno a ion. This a icle p esen s he esul s o esea ch conduc ed o iden i y p omising
swee po a o (Ipomoea ba a as L.) a ie ies adap ed o he soil and clima ic condi ions o he
Republic o Ka akalpaks an. The g ow h dynamics, yield, and adap abili y o he s udied
a ie ies we e analyzed. Acco ding o he esul s, he a ie ies Sochakinu , Japan, Khazina,
Filial, and Toyloq demons a ed high p oduc i i y and hea ole ance on he sandy, i iga ed
soils o Ka akalpaks an.
Keywo ds: Swee po a o, soil and clima ic condi ions, a ie y selec ion, yield,
adap abili y.
Аннотация. В данной статье представлены результаты исследований,
проведённых с целью выявления перспективных сортов батата (Ipomoea ba a as L.),
адаптированных к почвенно-климатическим условиям Республики Каракалпакстан.
Проанализированы динамика роста, урожайность и адаптивность изученных сортов.
Согласно полученным результатам, сорта Сочакинур, Япония, Хазина, Филиал и Тойлок
показали высокую урожайность и устойчивость к жаре на песчаных орошаемых
Ключевые слова: Батат, почвенно-климатические условия, отбор сортов,
урожайность, адаптивность.
Ki ish So‘nggi yilla da iqlim o‘zga ishi a qu g‘oqchilik sha oi ida issiqqa
a sho‘ lanishga chidamli ekin u la ini jo iy e ish za u a i o ib bo moqda. Shu
nuq ayi naza dan, noanana iy sabza od opik kelib chiqishga ega bo‘lgan ba a
(Ipomoea ba a as L.) o‘simligi O‘zbekis on, jumladan, Qo aqalpog‘is on
Respublikasi sha oi ida is iqbolli ekin hisoblanadi. [2].Ba a ildizme ala ida 25–
30% k axmal, 2–3% oqsil, shuningdek, A, B, C, E i aminla i ma jud bo‘lib, oziq-
o qa a cho achilikda keng oydalaniladi. Jahon aj ibasida Xi oy, AQSh,
Yaponiya, Filippin, a Hindis on ba a ye ish i ish bo‘yicha ye akchi da la la di .
178
Qo aqalpog‘is on Respublikasi iqlimi keskin kon inen al bo‘lib, yozda ha o
ha o a i 40–45°C gacha, qishda esa -10°C gacha pasayadi. Tup oqla i asosan bo‘z,
qumloq a sho‘ langan u la ga mansub. Shu sababli, bu min aqaga mos, issiqqa,
qu g‘oqchilikka a up oq sho‘ ligiga chidamli na la ni anlash muhim azi adi .
Tadqiqo usulla i. Qo aqalpoǵis on Respublikasi iqlimiy hududi
hisoblangan Qo aqalpoǵis on qishloq xójaligi a ag o exnologiyala ins i u i aj iba
maydonoda 25m2 bólgan joyda uch qay a iqda olib bo ildi
«Me odika gosuda s ennogo so oispı aniya sel`skoxozyays ennıx
kul` u ». Vıpusk IV Ka o el`, baxche ıe i o oshnıe kul` u ı (M. Kolos. 1975),
«Me odika pole ogo opı a» (Dospexo B.A., 1985), «Me odika opı nogo dela
o oshe ods e i baxche ods e» (Belik V.F., 1992), Mejduna odnıe p a ila
analiza semyan. – Mosk a Kolos, 1984. Shi okiy uni ici o annıy klassi ika o
SEV i mejduna odnıy klassi ika o SEV ida Ipomea ba a as L. – Lening ad VIR,
1980. «Sabza o chilik, polizchilik a ka oshkachilikda aj ibala ó kazish
me odikasi» (B.A.Azimo a B.B.Azimo (2002). «Rekomen acii ı ashi aniya
ba a a Uzbeksi ane» Ma lyano a R.F., Medjido S.M. (2003) Ha bi a ian 10
m² maydonda ekildi. O‘simlikla ning o‘sish dinamikasi, ba g soni, ildizme a
hosildo ligi a biomassa og‘i ligi aniqlanib, s a is ik ahlil qilindi. Sabza odchilik,
polizchilik a ka oshkachilikda dala aj ibala ini ó kazish a ibida aj iba
sxemasini uzish, aj iba maydonchasi (delyanka, paykal) yuzasi, shakli.
a ian la ni qay a iq yoki ak o joylash i ish soni hamda a ibi a boshqala
ahamiya li hisoblanadi. Lekin ka oshka bilan aj iba ó kazishda uning óziga xos
xususiya la i ham bo . Ula quyidagila dan ibo a . 0‘simlikla ni pa a ishlash.
Ba cha aj iba maydonida ósimlikni pa a ishlash ishla i qisqa mudda da a
ba a a (bo onalash, kul i a siya qilish, up oq uyish a boshqala ) baja ilishi
ke ak. Dalada ósayo gan aj iba ekinla i begona ó la dan xoh oza hola da bólishi
ke ak, kasallikla a za a kunandala ga qa shi ku ashish uchun kimyo iy
osi ala ni qóllashga yól qóyiladi. Lekin ula up oqning oziqa a ibo iga a aj iba
ósimlikla ining i ojlanishiga ási qilmasligi lozim. Dala aj iba la ini ó kazishda
bi kun da omida hamma a ian la ning ha bi ishini ag o exnik alabla asosida
si a li baja ish, alba a, asosiy qoida bólishi ke ak. Iloji bólmagan holla da aj ibani
ha ak o ida (qay a iqda) ishla ni bi kunda ó kazishga yól qóyiladi. [1].
Ha bi a ian 10 m² maydonda ekildi. O‘simlikla ning o‘sish dinamikasi, ba g
soni, ildizme a hosildo ligi a biomassa og‘i ligi aniqlanib, s a is ik ahlil qilindi.
Tadqiqo na ijala i. Fenologik kuza u la Ba a ósimligining ochiq
maydonga ó kazilgannan keyin enologik kuza ishla olib bo ilganda poyasining
uzunligi ba g yuzasining kólami me asining oǵi ligini ólchash singa i ishla olib
179
bo ildi. Shuningdek uganakme al ining oǵi ligi singa i belgi hususiya la i bóyicha
enologik kuza ishla olib bo ildi a ahlil qilindi.. Kócha la ni ekish mudda i,
kócha la ni u u chanligi, bi inchi a oxi gi hosil e ish mudda la i aniqlandi.
Kuza u la ikki qay a iqda, ushbu ósu azasiga ki gan ósimlikla sonini sanash
bilan aniqlandi. 3. Biome ik ólcho la . Ósimlikni yoppasiga hosilga ki gan
da ida ó kazildi. Bunda ósimlikni asosiy poyasi uzunligi, yon shohla soni,
uzunligi a ba gla soni aniqlandi. ólcho la ha bi maydonchadagi 5 a ósimlikda
ó kazildi.
Ba a na namunala ining palak uzunligi bóyicha kó sa gichla
№
Na la
Ha bi na ni u li mudda la da ólchash
60 -kun
90-kun
120-kun
Palak uzunligi sm
Palak uzunligi sm
Palak uzunligi sm
1
Xazina(s )
200
225
250
2
Japan
170
200
230
3
Sochakinu
210
250
295
4
Toyloq
230
275
300
5
Filial
190
220
260
Fenologik kuza ishla ning na ijala ga asoslanib ba a na la i palak
uzunligiga kó a nazo a na i bólgan Xazina na iga solish i ganda 60-chi kunida
Japan na ida -30 sm a q aniqlangan bólsa Filial na ida ham nazo a na iga
nisba an pas na ija aniqlandi.Sochakinu a Toyloq na la ida bólsa yaxshi
kó sa gichla aniqlandi. 90-chi kuni bólsa nazo a na idan +50 sm Sochakinu +75
sm Toyloq na la ida aniqlandi Fenologik ahlil 120-chi kunida bólsa eng yuqo i
kó sa cich Toyloq na ida 300 sm palak uzunligi bilan Sochakinu na i bólsa
295sm kó sa gichla ni kó sa di.
Ba a uganakla ining oǵi ligi bóyicha
№
Na la
Tuganakla azni g
Bi updagi ó acha azni g
1
Xazina(s )
420±10,0
1668
2
Japan
287±6,8
1407
3
Sochakinu
550±10,0
1877
4
Toyloq
480±9,8
1873
5
Filial
300±5,8
1550
Ba a ósimlikla ining oǵi ligi bóyicha ahlil qilinganda yuqo i kó sa gichni
nazo a na i bólgan Xazina na iga solish i ganda Sochakinu Toyloq na la i
kó sa gan bólsa nazo a na iga solish i ganda hosildo ligi ó acha kó sa gichni
180
Beniazuma a Xa -Bay na la i kó sa gan bólsa pas kó sa gichla ni bólsa , Filial
Japan na la ida aniqlandi.
Xulosa. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, ba a o‘simligi
Qo aqalpog‘is on Respublikasi up oq-iqlim sha oi ida mu a aqiya li o‘sadi. Eng
is iqbolli na la si a ida “Sochakinu ” a “Toyloq” a siya e iladi. Ula yuqo i
issiqlikka chidamliligi, yaxshi bozo bopligi a yuqo i k axmal miqdo i bilan
aj alib u adi. Kelgusida ushbu na la asosida mahalliy seleksiya ishla i olib
bo ish a ko‘cha ye ish i ish izimini yo‘lga qo‘yish maqsadga mu o iqdi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Azimo B.J. Sabza o chilik, polizchilik a ka oshkachilikda me odika. – Toshken , 2018.
2. FAO. (2021). Swee po a o: P oduc ion, use and b eeding. – Rome.
3. Wool e J.A. (1992). Swee Po a o: An Un apped Food Resou ce. – Camb idge Uni e si y
P ess.
4. Mi zae M.M., Yoqubo Sh. (2020). O‘zbekis on sha oi ida yangi sabza o u la ini
o‘ ganish. – T.: Fan.
5. Qo aqalpog‘is on Respublikasi Qishloq xo‘jaligi azi ligi ma’lumo la i, 2024-yil.
