scieee Science in your language
[en] (orig)

ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОИТИДА ЎРГАНИЛАЁТГАН ҒЎЗАНИНГ ЖАҲОН КОЛЛЕКЦИЯСИ НАМУНАЛАРИДА БИР ДОНА КЎСАК ВАЗНИ БЕЛГИСИНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ

Author: Матякубова М.Х.; Матякубова Н.Х.
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17536991
Source: https://zenodo.org/records/17536991/files/181-184.pdf
181
УЎК: 633.511
ҚОРАҚАЛПОҒИСТОН ШАРОИТИДА ЎРГАНИЛАЁТГАН ҒЎЗАНИНГ
ЖАҲОН КОЛЛЕКЦИЯСИ НАМУНАЛАРИДА БИР ДОНА КЎСАК
ВАЗНИ БЕЛГИСИНИНГ НАМОЁН БЎЛИШИ
Матякубова М.Х., Матякубова Н.Х.
Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалиги ва агротехнологиялар институти магистрлари
[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17536991
Аннатоция: Мақолада Қорақалпоғистон шароитида ўрганилаётган ғўзанинг
жаҳон коллекцияси намуналарида асосий хўжалик учун фойдали белгилардан бири бўлган
бир дона кўсак вазни кўрсатгичларининг намоён бўлиши баён қилинган. Юқори
кўрсатгичларни намоён қилган намуналар селекция жараёнида фойдаланиш учун тавсия
қилинган.
Anno a ion: The a icle desc ibes he isibili y o he indica o s o he weigh o one
ke nel, which is one o he use ul signs o he main a m, in he samples o he wo ld collec ion
o co on s udied in he condi ions o Ka akalpaks an. Samples showing high indica o s a e
ecommended o use in he selec ion p ocess.
Калит сўзлар: генофонд, намуна, кўсак оғирлиги, ирсийланиш, чатиштириш,
хўжалик учун фойдали белгилар.
Бир дона кўсак вазни пахта ҳосилдорлигини белгиловчи асосий
хўжалик учун фойдали белгилардан бири бўлиб, ғўза селекциясида юқори
маҳсулдор навлар яратишда бу борада изланишларни талаб қилади. Ғўзанинг
жаҳон коллекцияси намуналари орасидан кўсаги йирик намуналарни топиш
ва уларни селекция жараёнига жалб қилиш катта аҳамият касб этади.
Ғўзанинг жаҳон генофондидаги ёввойи ва ярим ёввойи турлар
потенциалларидан самарали фойдаланиш орқали турлар ва навлараро турли
хил мураккаб чатиштириш услубларидан маҳсулдор янги навлар яратилиши
муҳим аҳамиятга эга эканлиги исботланган [1;227-230-б, 2;19-б, 3;58-59-с,
4;286-288-б].
Бу борада кўпгина олимлар изланишлар олиб бориб яхши натижалар
олишган. Изланишлардан маълумки, бу белгининг ирсийланишида генотип
катта рол ўйнар экан. М.Р.Тўхлиев, С.К.Матёқубов, Ш.Э.Намазов [5; 243-
245-б.] изланишларида F2 (МВГ-2 х Бухоро-102), F2 (F32К-203 х Наманган 1)
х Бухоро-102, F2 (Л-158 х Бухоро-102) дурагайларида бошқа дурагайларга
нисбатан битта кўсакдаги пахта вазни бўйича юқорироқ натижалар қайд
этилган.Тажрибамизнинг асосий мақсади ғўзанинг жаҳон коллекцияси
намуналари орасидан бир дона кўсак вазни йирик бўлган шаклларни топиш
182
ва селекция жараёнига жалб қилиш эди. Бунинг учун 100 та намуна ва шу
жумладан назорат нав сифатида маҳаллий С-4727 нави ўрганилди.
Вегетация даври охирида қаторлардан 25 кўсакли намуналар терилди.
Лаборатория шароитида намуналар электрон торозиларда тортилиб, умумий
оғирлик кўсак сонига бўлиниб бир дона кўсак сони аниқланди.
Тажриба натижалари жадвалда келтирилган. Жадвал маълумотларидан
кўриниб турибдики, энг юқори кўрсатгич билан энг паст кўрсатгич орасида
жуда катта фарқ мавжуд (1,89 грамдан 7,88 грамгача). Шунинг учун
намуналарни энг юқори, ўртача ва паст кўрсатгичга эга гуруҳга бўлиб
ўрганишни маъқул кўрдик. 6 граммдан юқориси юқори, 5 граммдан 6
граммгача ўртача, 5 граммдан пастини эса паст кўрсатгич деб қабул қилдик.
29 навда назорат навдан юқори кўрсатгич намоён бўлиб, назорат навдан 0,02
граммдан 1,99 граммгача юқори натижани кўрсатди. Назорат навда бир дона
кўсак оғирлиги 5,89 граммни ташкил қилди. 69 намунада назорат навдан паст
кўрсатгич намоён бўлди. Бу ердаги назорат навдан фарқ 0,03 граммдан 4,00
граммгача бўлди.
№
/
Ka alog
aqami
Na , namuna nomi
Kelib chiqishi
Qaysi u ga
mansubligi
Bi
dona
ko’sak
azni
Nazo-
a dan
a qi
1
K-8
Webbe
AQSh
hi su um
5,38
-0,51
2
K-18
Zone S a
AQSh
hi su um
5,27
-0,62
3
K-64
Texas
AQSh
hi su um
4,96
-0,93
4
K-112
Ǵóza
AQSh
hi su um
5,13
-0,76
5
K-170
Rowden
AQSh
hi su um
4,96
-0,93
6
K-178
Texas
AQSh
hi su um
5,58
-0,31
7
K-384
Ame ika ǵózasi
AQSh
hi su um
5,57
-0,32
8
K-449
Mebone
AQSh
hi su um
6,01
+0,12
9
K-553
Wamna mako s C.
AQSh
hi su um
5,37
-0,52
10
K-601
Del a ypi
AQSh
hi su um
6,19
+0,30
11
K-604
C00K yoki Cook
AQSh
hi su um
5,94
-0,05
12
K-659
Dixic T imph 2
AQSh
hi su um
5,42
-0,47
13
K-664
Council Toole
AQSh
hi su um
4,94
-0,95
14
K-787
Dixic T imph
AQSh
hi su um
5,77
-0,12
15
K-808
Misdell 2
AQSh
hi su um
6,04
+0,15
16
K-832
Acola
AQSh
hi su um
5,69
-0,20
17
K-882
Acola
AQSh
hi su um
6,35
+0,46
18
K-902
Wacona
AQSh
hi su um
6,78
+0,89
19
K-938
Wes ex
AQSh
hi su um
6,01
+0,12
20
K-1186
Acola
AQSh
hi su um
5,99
+0,10
21
K-3201
Del apine smoo h
AQSh
hi su um
6,78
+0,89
22
K-39065
Boglei S om ex
AQSh
hi su um
6,01
+0,12
23
K-39081
Mexiko 910
AQSh
hi su um
6,55
+0,66
183
24
K-39178
And ews
AQSh
hi su um
5,53
-0,36
25
K-381
Ame ika ǵózasi
Ózbekis on
hi su um
4,79
-1,10
26
K-548
Fos e -2090
Ózbekis on
hi su um
5,30
-0,59
27
K-602
T ium Na o sk.
Ózbekis on
hi su um
7,30
+1,41
28
K-961
Ba aka
Ózbekis on
hi su um
5,65
-0,24
29
K-642
Za od smes 2329
Ózbekis on
hi su um
5,42
-0,47
30
K-217
Ǵóza
Tu kmanis on
hi su um
5,44
-0,45
31
K-262
Ǵóza
Tu kmanis on
hi su um
5,91
+0,02
32
K-382
Ǵóza
Tu kmanis on
hi su um
5,57
-0,32
33
K-197
Ame ika ǵózasi
A ǵonis on
hi su um
5,00
-0,89
34
K-208
Pembe
A ǵonis on
hi su um
5,28
-0,61
35
K-146
Ǵóza
E on
hi su um
5,06
-0,83
36
K-284
Mahalliy ǵóza
E on
he baceum
6,50
+0,61
37
K-1077
Liniya 1004
E on
hi su um
5,82
-0,07
38
K-1118
Liniya 598
E on
hi su um
6,70
+0,81
39
K-1127
Liniya 326
E on
hi su um
5,29
-0,60
40
K-141
Dasauzin
E on
hi su um
5,67
-0,22
41
K-313
Xokl
Meksika
hi su um
4,12
-1,77
42
K-317
Ǵóza
Meksika
hi su um
4,27
-1,62
43
K-308
Ǵóza
Tu kiya
he baceum
4,43
-1,46
44
K-422
285 F
Pokis on
hi su um
5,63
-0,26
45
K-2978
Puog E
Pokis on
a bo eum
2,06
-3,83
46
K-427
AK 4
Hindis on
a bo eum
5,24
-0,65
47
K-1511
Cawnpo e Whi e
Hindis on
a bo eum
1,89
-4,00
48
K-445
Ǵóza
E iopiya
hi su um
5,92
+0,03
49
K-612
Ǵóza
E iopiya
hi su um
6,03
+0,14
50
K-619
Ǵóza
E iopiya
hi su um
5,73
-0,16
51
K-185
Ǵóza
G uziya
hi su um
4,84
-1,05
52
K-508
Ǵóza
G uziya
4,91
-0,98
53
K-653
King Ka ayazskiy
G uziya
hi su um
6,81
+0,92
54
K-239
Ǵóza
A meniya
hi su um
5,06
-0,83
55
K-821
Ǵóza 45/54
A gen ina
hi su um
6,62
+0.73
56
K-875
Rose encale Al el
A gen ina
hi su um
5,80
-0,09
57
K-824
Rim de Boy
B aziliya
hi su um
5,19
-0,70
58
K-332
Ǵóza
G a emala
hi su um
5,15
-0,74
59
K-351
Ǵóza
Panama
hi su um
5,56
-0,33
60
K-39
Ocayli
Pe u
hi su um
5,17
-0,72
61
K-817
28.03.4.3.
Jan. A ika
hi su um
4,62
-1,27
62
K-932
Acgin ishe Baumn.
Egip
hi su um
6,70
+0,81
63
K-943
Ca cola
E i iya
hi su um
5,75
-0,14
64
K-983
Co onnie du Tab.
Ma okko
hi su um
5,67
-0,22
65
K-630
Pamuk
Yugasla iya
hi su um
6,09
+0,20
66
K-297
Ko eya
4,53
-1,36
67
K-1515
Manipu Whi e
Shan S a es
a bo eum
6,84
+0,95
68
K-45
Ea ly King
hi su um
4,74
-1,15
69
K-48
Webbe
hi su um
5,49
-0,40
70
K-36
Fos e
hi su um
5,05
-0,84
71
K-76
Ǵ óza
hi su um
6,01
+0,12
184
72
K-84
Salu
hi su um
5,39
-0,50
73
K-90
Blue Rillon
hi su um
5,32
-0,57
74
K-98
Pedig eed Webbe
hi su um
5,70
-0,19
75
K-101
Banc Accoun
hi su um
4,70
-1,19
76
K-125
Ǵóza
hi su um
4,90
-0,99
77
K-180
Du okgo
hi su um
6,47
+0,58
78
K-268
Fak
hi su um
4,91
-0,98
79
K-360
Ǵóza
5,20
-0,69
80
K-334
Miobon
hi su um
6,98
+1,09
81
K-403
Ǵóza
hi su um
5,27
-0,62
82
K-537
2017
5,30
-0,59
83
K-545
Na ockiy-2088
hi su um
6,63
+0,74
84
K-575
Ǵóza
hi su um
7,88
+1,99
85
K-1070
Liniya 1206
hi su um
6,73
+0,84
86
K-1141
T ium Na
hi su um
6,70
+0,81
87
K-1192
S one ille/Zone
hi su um
6,36
+0,47
88
S-4727
(S ) Nazo a na i
Ózbekis on
hi su um
5,89
0
Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, бир дона кўсак вазни бўйича
селекциясида назорат навдан сезиларли даражада устунликка эга бўлган
коллекция рақами К-902(+89 гр.), коллекция рақами К-3201(+0,89 гр.),
коллекция рақами К-602(+1,41 гр.), коллекция рақами К-1118(+081 гр.),
коллекция рақами К-653(+0,92 гр.), коллекция рақами К-1515(+0,95 гр.)
коллекция рақами К-334(+1,09 гр.), коллекция рақами К-575(+1,99 гр.)
коллекция рақами К-1070(+0,84 гр.), коллекция рақами К-1141(+0,81 гр.)
каби намуналарни дурагайлашда донор сифатида фойдаланиш мумкин.
Фойдаланилган адабиётлар:
1. Boboе S.G‘., Aman u diе I.G‘., Mu a o G‘.A. Mu akkab u la a o du agaylash asosida
ya a ilgan yangi g‘o‘za na la ining ay im xo‘jalik bеlgila i bo‘yicha ahlili // Xo azm
ma’mun akadеmiyasi axbo o nomasi №-9. 2020. B-227-230.
2. Djabbo o J., Axmеdo Dj., Holliе E., Xalmano B., Axmеdo J. Nazo a ko‘cha zo ida
o‘ ganilgan na a izmala ning qimma li xo‘jalik bеlgila i ko‘ sa kichla i.// Ag o ilm. –
Toshkеn , 2020. -№2 (65). -B-19.
3. Сайдалиев H. Скороспелост образцов хлопчатника. «Современное состояние селекции
и семеноводства хлопчатника, плоблемы и пути их решения» nomli xalqa o ilmiy-
amaliy kon e ensiya o‘plami. Toshken , 2007. 146-148 b.
4. Xaliko a M.B., Uma o a J.K. G‘o‘zaning u la a o du agayla ida ay im xo‘jalik bеlgila i a
o‘ gimchakkana bilan za a lanishning o‘za o bog‘liqligi // «Tup oq unumdo ligini
oshi ishning ilmiy a amaliy asosla i» nomli xalqa o ilmiy-amaliy kon е еnцiya ma’ uzala i
asosidagi maqolala o‘plami (2007 yil 27-28 a gus ). –Toshkеn , 2007. –B.286-288.
5. Тўхлиев М.Р., Матёқубов С.К., Намазов Ш.Э. Турлараро чатиштириб олинган F2
дурагайларда битта кўсакдаги пахта вазнининг ирсийланиши// Хоразм Маъмун
академияси ахборотномаси.-Хоразм, 2020. № 9. -Б. 243-245.