199
UO‘T: 631-4
TUPROQ UNUMDORLIGINI OSHIRISHDA ÓTMISHDOSH
EKINLARNING AHAMIYATI
Ismaylo Uzaqbay Embe geno ich,
qishloq xo‘jaligi anla i dok o i, p o esso
Elemeso a Na giza Isa aye na,
Mus aqil adqiqo chi
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537044
Anno aciya: We conside he implemen a ion o ag omelio a i e measu es o educe soil
salini y, inc ease soil e ili y, and he yield and quali y o c ops, he de elopmen o he
e ec i eness o p eceding c ops and mine al ag o-o es in inc easing win e whea yields, and
he applica ion o o ganic and g een manu e e ilize s o he soil as a solu ion o he p oblems.
Kali so’z: Win e whea , soil, e ili y, mine al ag o-o e, glaucani e, p edecesso , yield.
Ki ish. Kuzgi bug’doy biologik xususiya la iga ku a kuzgi ekin bo’lganligi
sababli qishqi so uqla ning salbiy a`si iga chidamli bo’lishi ke ak. Bi oq
mamlaka imiz iqlimi keskin kon inin al (yozi issiq kishi so uq) bo’lishiga
qa amasdan kuz, qish a baho kezla ida ob-ha o juda ez uzga u chanligi a
ay im ag o exnologik ja ayonla ning no o’g’ i qo’llanilishi oqiba ida qishqi
so uqla a`si ida nobud bo’lishi yoki siy aklashish hola la i ko’ sa iladi. Shuning
uchun ham kuzgi bug’doyni qishqi so uqla ning salbiy a`si idan asi ash ishla i
u ug’ni ekish bilan bi ga boshlanishi ke ak. Ekinni kishki so uqla ning salbiy
a`si idan as ash uchun a alo qishqi so uqla ga chidamli ez pisha na la ini
anlash maqbul mudda la da egishli me`yo la da ekish a o’g’ i oziqlan i ish
maqsadga mu o iq. Kuzgi bug’doyning so uqqa chidamlilik da ajasi nisbiy bulib,
ag o exnologik ja ayonla no o’g’ i qo’llanilganda ula ham so uq a`si ida nobud
bo’lishi mumkin.
Kuzgi bug’doy a boshka ekinla ni ye ish i ishda sodi bo’ladigan noxush
hola la ni ba a a e ish maqsadida, e me xo’jalikla i ye la ining haqiyqiy hola i
buyicha oziqlan i ishning kompyu e lash i ilgan diognoz ik p og ammasi ishlab
chiqildi. Ushbu p og amma bo’yicha ha bi e me xo’jaligi uchun kuzgi bug’doy
a g’o’zani oziqlan i ishning ag okimyo iy paspo i aqdim e iladi, Unga qa `iy
amal qilinsa na aqa ejalash i ilgan hosil ye ish i iladi balki hosildo lik oshishi
bilan bi ga up oq unumdo ligi ham mun azam a ishda ko’ a iladi.
Asosiy maydonla da K asnoda skaya-99, G om, Mosk ich, Tanya, S a shina,
Pamya , Pe ica, No a kabi xo ijdan kel i ilgan na la , shuningdek Chillaki,
200
Andijon-1, Andijon-2, Andijon-4, Bobu , As , Du dona, Ma ona , Yaksa , Xaz a i
Bashi , Omad kabi maxalliy sha oi la da ya a ilgan kuzgi bug’doy na la idan don
hosili e ish i ildi. Ekish ma sumini jo iy yil hosili uchun uyushqoqlik bilan ya`ni
o yad usulida ashkil e ilganligi, na la ning o’g’ i anlanishi, Respublikamizning
ha bi min aqasining up oq-iqlim sha oi ida yuqo i xosildo likka e ishishni
a`minladi. İlg’o ag o exnik adbi la ning o’z aq ida o’ kazilganligi don
e ish i ishni ko’pay i ishga, uning si a a is e`mol xususiya la ini yanada oshi ish
imkoniya ini ya a di. Shuningdek qishloq xo’jaligiga zamona iy exnologiyala ,
ilg’o e ish i ish ag o exnikasi yu uqla ini jo iy qilinishi, u ug’chilik izimini o’la
yo’lga qo’yish bilan bog’liq cho a- adbi la ni o’z aq ida amalga oshi ilganligi
mu a aqiya ga e ishishning asosiy omili bo’ldi.
Taji iyba uslubla i. Qo aqalpog’is on Respublikasi Ma kaziy min aqasi
Xo’jayli umani up oq iqlim sha oi i, kuzgi bug’doy, o’ mishdo sh ekinla
“O’ azboy-o a” e me xo’jaligida ekib o’ ganildi. Taj ibamizda kuzgi
bug`doyning “K oshka”, moshning “Du dona”, soyaning “A zu ”, kunju ning
Qo a shaxzoda”, na la i a siyanomala da belgilangan ekish me`yo la i bo`yicha
ekilib o` ganiladi.
Respublikamizning up oq-iqlim sha oi ini xisobga olgan xolda yangi
ekishga a` siya e ilgan, is iqbolli kuzgi yumshoq hamda qa iq bug’doy na la ini
anlash ula ni min aqa iy e ish i ish ag o ehnikasi elemen la ini ilmiy asosda
ishlab chiqish ma zusida ilmiy adqiqo la olib bo ilmoqda sug’o iladigan
maydonla ining up oq-iqlim sha oi la ini xisobga olgan xolda kuzgi yumshoq,
qa iq bug’doy na la ining xosildo lik donning si a ko’ sa kichla la i yuqo i
bo’lgan is iqbolli na la ni e ish i sh ag o exnikasini elemen la ni ishlab chiqish a
adqiqo na ijala iga asoslanib ha bi min aqa uchun kuzgi yumshoq qa iq
bug’doy na la i anlanib a ula ning eng maqbul ekish mudda la i a me`yo la i,
o’g’i lash me`yo la ini amalga oshi ish bo asida ilmiy- adqiqo ishla i olib
bo ilmoqda.
Taji iyba na iyjala i. Kuzgi bug’doydan keyin up oqda 12-21 sen ne ildiz
massasi a o’simlik qoldiqla i qolib, chi indi miqdo ining oshishiga, su a izik
xususiya la ining yaxshilanishiga ijobiy a`si e adi. Kuzgi bug’doydan keyin dala
e a, ya`niy iyul oyida bushaydi. Bundan keyin e dan unumli oydalanish
maqsadida o aliq ekinla ni eksa bo’ladi, yoki o ganik ug’i la be ish bilan
melio a i ishla ni olib bo ishga mumkinchilik ug’iladi. [1]
Kuzgi bugdoyning 1 ga maydonda 3080-3180 ming o’simlik bo’ladi. Kuzgi
bug’doyning yaxshi qishlab chiqishi uchun qish oyla ida qalin qo qoplamasi
bo’lishi ke ak. Qo aqalpog’is on xududida qish oyla i qo siz qu uq so uq bo’ladi.
201
Shuning uchun kuzgi bug’doyning qishlab chiqishi ka a ahamiya ga ega bo’lib
hisoblanadi. [2]
O’simlik poya balandligi a boshoq biome ik ko’ sa kichla i aniqlanganda
quydagila ma`lum bo’ldi. Hosilni yig’ib e ib olishdan oldin o’simlik balandligi
78-7-83,1 sm, boshoq uzunligi 9,1-9,0 sm, boshoqchala soni 19,2-18,9 dona,
boshoqdagi don soni 41,2-40,7 dona, boshoqdagi don og’i ligi 1,68-1,70 g, 1000
dona don og’i ligi 38,8-37,0 g bo’ldi
Kuzlik bug’doydan oldin don uchun mosh + o aliq ekin (mosh) + 20 /ga
go`ng +1,0 /ga glaukoni , be ilib ( a . 8-10) so’ng kuzlik bug’doy ekilganda 50,0-
51,5 s/ga hosil olishni a`minladi. Bu kuzlik bug’doydan so’ng kuzlik bug’doy
ekilgan nazo a a ian iga ( a .1) nisba an 10,0-11,5 s/ga o iq bo’lganligin
ko’ sa adi.
Kuzgi bug’doy hosildo ligi a ian la bo’yicha aniqlaganimizda quydagila
ma`lum bo’ldi.
Va ian la bo’yicha o’ acha hosildo lik 39,5,-51,5 s/ga bo’ldi. Bunda eng
pas ko’ sa kich 1- a ian da, ya`ni kuzgi bug’doydan keyin kuzgi bug’doy
ekilganda ko’za iladi (39,5 s/ga). Kuzgi bug’doydan oldin don uchun mosh, kunju
a soya ekilgan 2-4 a ian la da 41,5-43,0 s/ga bo’ldi, kuzgi bug’doydan oldin
don uchun mosh, kunju a soya ekilgan, undan keyin 10 /ga go’ng+ 1,0 /ga
glaukani be ilgan 5-7 a ian la da 44,0-47,5 s/ga bo’ldi a kuzgi bug’doydan
oldin don uchun mosh, kunju , soya yig’ib olingandan keyin o aliq ekin (mosh) +
20 /ga go`ng +1,0 /ga glaukani qo’llanilgan 8-10 a ian la da 50,5-51,5 s/ga
bo’ldi. [3]
Xulosa: Qo aqalpog’is on Respublikasi sho’ up oq sha oi ida kuzgi
bug’doydan yo’qo i hosil olish a up oq unumdo ligini oshi ish uchun mahalliy
mine al ag o udala ning, o ganik o`g`i la ning almashlab ekish izimida
o` mishdosh ekinla ni ekish da omiyligi, ekinla s uk u asi sama ado ligini ilmiy
asoslashga e ishiladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. İsmailo U.E., Sadiko E., Saipnaza o G. Короткоротационные севообороты в условиях
Каракалпакстана. Nukus. 2015
2. İsmailo a A. Ǵawasha zú áá ine je gilikli ag o udala dıń ási i. Nókis. Mi aziz-Nukus. 2018 j.
68 b.
3. L.Mi zae , D.Ǵo u o , D.Hayda o a, «Kuzgi buǵdoyda qóllaniladigan mine al óǵi la u li
me`yo la ining ak o iy mosh ekinining ósib i ojlanishi a hosildo ligiga a`si i» //
Ózbekis on qishloq xójaligi ju nali. Ag oilim 2018. -№3(53). – B.29.
