206
UO‘K: 63.6331.11
MAHALLIY OG‘ITLAR (G‘O‘NG) VA O‘TMISHDOSH EKINLARNING
KUZGI BUG‘DOY UNUVCHANLIGI VA O‘SISH DINAMIKASIGA
TA’SIRI
Ismaylo Uzaqbay Embe geno ich
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i, p o esso
Е-mail: [email p o ec ed]
Qozibaye a Na osa Sha ka o na
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i, 1-ku s ayanch dok o an i
[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537058
Anno a siya. Maqolada mahalliy og‘i la (g‘o‘ng) a o‘ mishdosh ekinla ning kuzgi
bug‘doy unu chanligi a o‘sish dinamikasiga a’si i haqida ma’lumo la kel i ilgan. Taj iba 9
a ian 3 a qay a iqda olib bo ildi. 5 ma o aba enologik kiza u la o‘ kazildi. Nazo a
a ian ida 208.3 donagacha nihol ungan bo‘lsa, 6 a ian da 208,7 dona, 9 a ian la da esa
209,2 donagacha nihol unib chiqdi a nazo a a ian idan 1,1 donaga ko‘pligi aniqlandi.
Kali so‘zla : o‘sish dinamikasi, o‘ mishdosh ekinla , go‘ng, o aliq ekin, ak o iy ekin,
side a la , O ol dengizi.
Abs ac . The a icle p o ides in o ma ion on he in luence o local e ilize s (manu e)
and p eceding c ops on he ge mina ion and g ow h dynamics o win e whea . The expe imen
was conduc ed in 9 a ian s wi h 3 epe i ions. Phenological obse a ions we e conduc ed 5
imes. In he con ol a ian , up o 208.3 seedlings we e g own, in he 6 h a ian - up o 208.7
seedlings, and in he 9 h a ian - up o 209.2 seedlings, which is 1.1 mo e han in he con ol
a ian .
Keywo ds: g ow h dynamics, p eceding c ops, manu e, in e media e c op, epea ed c op,
g een manu e, A al Sea.
Ki ish. Mamlaka imizda don ye ish i ishni ko‘pay i ish hamda sug‘o iladigan
maydonla hosildo ligini oshi ish, muayyan up oq hola ini yaxshilash a imkon
qada ekologik oza mahsulo ye ish i ish azi asini oldimizga qo‘yadi. G‘alla
hosildo ligini yanada oshi ish, don si a ini, ayniqsa, uning nonboplik xususiya ini
yaxshilashda up oq unumdo ligiga alohida e’ ibo qa a ish muhim ahamiya kasb
e adi. Bu ja ayonda ag o exnologiyani maqbullash i ish, bug‘doyni kasallik,
za a kunanda a begona o‘ la dan himoya qilish, up oq o ganic hola ini
yaxshilashning uyg‘unlashgan almashlab ekish izimini keng hamda o‘ inli jo iy
e ishni aqazo e adi. Qo aqalpog‘is on Respublikasi O ol dengizi qu ishi a’si ida
hududimiz up oq hola i ya oqsiz hola ga kelmoqda. Bunday hodisala ning oldini
olish a up oq umumiy hola ini yaxshilash, kelajak a lodga ya oqli hola da
ye kazish maqsadida almashlab ekishning yangi izimini aj ibada sinab ko‘ dik.
207
Adabiyo la ahlili. Qishloq xo‘jalik ekinla ining maqbul o‘sib i ojlanishi
uchun, up oqda kechayo gan u li ja ayonla
ning
qulay muhi ini yuzaga kel i ish
uchun ekiladigan
ekin
la ning u iga a ula ni pa a ish qilish ag o exnikasiga ham
alohida e’ ibo be ish ke ak. Qishloq xo‘jaligi ekinla ni yaxshi o‘sib i ojlanishi,
yuqo i a si a li hosil olish uchun almashlab ekishning yanada mukammal yangi
izimla ini ishlab chiqish a jo iy e ish lozim (N.Bax amo a, M.Azimo a,
R.E gashe 2024)
Ekinning simbioz aoliya i shakllanishini o‘ ganish asosida a’kidlash joizki,
almashlab ekishda kuzgi bug‘doydan keyin mosh e ish i ish na aqa don balki
up oq o ganic qismining o ib, bug‘doy hosildo ligi oshishiga ham e ishiladi.(
F.Xalilo a 2024)
Almashlab ekish izimida ak o iy a o aliq ekinla a’si ida up oq izika iy
hola la i (hajm og‘i ligi) yaxshilanadi. (Ismaylo D.U., Juba o M. J. )
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo o‘ kazishda ba cha enologik kuza u la
a o‘lcho la “Dala aj ibala ini o‘ kazish uslubla i” ag o izika iy ahlilla
“Методика агрофизических исследований” uslubiy qo‘llanmala idan a
ma ema ik-s a is ik ahlili Mic oso Excel das u ida dispe sion usulda amalga
oshi ildi (B.A.Dospexo ).
Na ijala . Taj iba Qo aqalpog‘is on Respublikasi Amuda yo umani Do man
OFY hududidagi “Kamoliddn-Bekniyoz” e me xo‘jaligida o‘ kazildi. Bu
min aqaning iqlimi keskin kon inen al, yillik yog‘in miqdo i o‘ acha 150-200
mmni ashkil qiladi. Taj iba dalasi up oqla i o loqi-allu ial ipida bo‘lib,
qadimdan sug‘o ib kelinadi. pH da ajasi ney al, kuchsiz sho‘ langan yoki
sho‘ lanishga moyil, Ye os i su la ining chuqu ligi 1,5-1,8 me ni ashkil qiladi
o‘ acha mexanik a kibga ega, o‘ acha sho‘ langan up oqla hisoblanadi.
Dala aj ibasida kuzgi bug‘doyning Yaksa na i ekildi. Bi a qay a iq
maydoni 180x9=1020 m2, aj iba maydoni esa 1020x3=3060 m2 aj iba dalasi 1 ga
ni ashkil qiladi.
Taj ibada bug‘doy na la ining u ug‘la i 2025-yilning 10-sen yab kuni ekildi.
Taj iba dalasidagi ba cha ag o exnik adbi la hamma a ian la da bi xil amalga
oshi ildi. Fenologik kuza u la si a ida u ug‘ unib chiqish dinamikasi, maysaning
bo‘yi o ganildi. Taj ibada bug‘doyning o‘sish dinamikasi 5 ma o aba kuza ib
bo ildi. 1m2 maydondagi poyala soni (dona), poyaning balandligi (sm) aniqlandi.
Va ian la
Kuza ish kunla i
16.IX
17.IX
18.IX
19.IX
20.IX
Nazo a 1
17.0
51,1
75,9
129,0
208,3
Nazo a 2
18,3
52,7
76,0
132,5
207,0
208
Nazo a 3
18,0
61,7
74,0
128,0
208,3
4
18,0
63,7
80,0
123,5
205.2
5
19,2
53,5
74,2
129,0
206,0
6
19,7
54,7
73,5
139,0
208,7
7
19,2
63,0
72,7
129,5
207,5
8
18,7
63,2
83,7
130,2
209,2
9
19,7
63,2
79,7
132,2
209,2
Yuqo idagi jad al ma’lumo la idan ko‘ inib u ibdiki, bi me k ad a
maydonda hosil bo‘lgan maysala soni bo‘yicha Nazo a a ian ida 208.3 dona
nihol ungan bo‘lsa, 4,5,6 a ian la da 208,7 dona, 7,8,9 a ian la da esa 209,2
donagacha nihol unib chiqdi a nazo a a ian idan 1,1 donaga ko‘pligi aniqlandi.
7,8,9- a ian la 4,5,6 a nazo a a ian la iga nisba an us unligini ko‘ sa di.
Maysaning bo‘yi uzunligi bo‘yicha ham 7,8,9- a ian la boshqa a ian la dan
us un bo‘ldi, ya’ni 22,8 smni ashkil qildi.
Xulosa. Yuqo idagi ma’lumo la ga asoslanib, o‘ mishdosh si a ida ekilgan
ak o iy a o aliq ekinla kuzgi bug‘doy u ug‘ining unib chiqishi, o‘sish
dinamikasining yuqo i bo‘lishiga a’si qilgan. Kuzgi bug‘doy bilan side a
ekinla ning bi galikdagi almashlab ekish izimini a siya qilamiz. Kuzgi bug‘doy
hosili yig‘ish i ib olingandan keyin bo‘shagan ye la ga makkajo‘xo i, mosh, soya,
lo iya yoki kechki ka oshka ekish mumkin. Bunda bi a daladan bi yilda ikki,
o aliq ekin ekilsa ha oki 3 ma a hosil olish imkoniya i yuzaga keladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Teshaboye N.I.,Mah amxo‘jaye S.A., Kuzgi bug‘doy: na la a hosildo ik // Science and
inno a ion in e na ional scien i ic jou nal Vol 1 ISSUE 8 UIF-2022: 8.2 | ISSN: 2181-3337
B 611
2. Tu dalie , A. T., Da mono , D. Y., Teshaboye , N. I., Samino , A. A., &
Abdu akhmono a, M. A. (2022, July). In luence o i iga ion wi h sal y wa e on he
composi ion o abso bed bases o hyd omo phic s uc u e o soil. In IOP Con e ence Se ies:
Ea h and En i onmen al Science (Vol. 1068, No. 1, p. 012047). IOP Publishing.
3. Ismaylo U.E., Sey naza o . S. Diyqanshiliq mashqalala i hәm ola di sheshio‘ jolla i. //
Nukus. - 2011. “Bilim” – 26 b.
4. Ismailo U.E., To ee A. Теоритические основы повышение плодородия почвы //
Nukus. - 2010. -24 s.
