216
UDK:63.631.5.58.
TOPIRAQ ÓNIMDARLIǴINA SIDERAT USHIN JETISTIRILGEN
MÁSHTIŃ ÁHMIYETI
Ismailo Maxse bay Embe geno ich
Q.X.F.N. [email p o ec ed]
Xojabae a Tolg‘anay Fayzulla qizi
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u e magis
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537076
Abs ac : The a icle e lec s he esul s o an expe imen on he in luence o mung beans
g own o g een manu e on soil e ili y. When de e mining he yield o g een mass in he
cul i a ion o mung bean in 2025, in he con ol a ian (1s a ian ), an a e age yield o 28.7
c/ha was achie ed, and in he emaining a ian s, an a e age yield o 35.0-39.7 c/ha was
ob ained. This, in u n, indica es ha he g een mass yield in 2025 was highe han in 2024.
Keywo ds: Mung bean, soil e ili y, g een manu e e ili y.
Ki isiw: Sońǵı jılla da Qa aqalpaqs an Respublikası awıl xojalıǵında je
ónimda lıǵın ası ıw, sho lanıw p ocessin kemey i iw hám ekologik
eńsalmaqlılıq ı saqlaw maqse inde side a eginle den ná iyjeli paydalanıw
maselesine i iba qa a ılmaq a. Másh opı aq ıń izik-ximiyalıq qu amın jaqsılap,
onda biologik azo oplanıwın ámileydi, hám kiyingi eginle ushın ábiy azıq
de egi bolıp xizme e edi.
Ádebiya la analizi hám me odologiya: G. O ınbae a [3] á epinen
ó ke ilgen áji iybele den alınǵan maǵluwma la ǵa qa aǵanda, áki a ıy egin
sipa ında bu inģı-dánli eginle másh, lobiya hám soyanı egip, ola dı 75 kg/ga azo ,
75 kg/ga os o hám 50 kg/ga kaliy menen azıqlandı ganda dán ónimda lıǵı 15,5,
12,7, 23,3 c/ga ni qu aganlıǵı aniqlangan.
Tóginlew sis eması boyınsha alıp ba ǵan jumısla ında mine al óginle diń
no mada qollanılıwı másh iń amı sis emasın awajlandı ıw hám dán óniminiń
sapasın jaqsılawın anıqlaǵan. Ási ese, os o lı óginle ege aciya dáwi in
qısqa ıp, ónimniń pisiw múdde in bi neshe kúnge aldınla qanın a ap ó ken.[1;38–
43]
Demek, suwǵa ıla uǵın je le de bi jılda eki má e ónim je is i iwde másh,
soya, lobiya, mákke hám ayǵabaǵa dı áki a ıy egin sıpa ında je is i ip, ola dan
joqa ı hám sapalı ónim alıw múmkin. Sonıń ushın da xalıq ıń alabın belok hám
i aminle ge bay bolǵan dán ónimle i menen ámiyinlewdiń iyka ǵı dá ekle inen
bi i bolǵan sobıqlı-dán eginle i maydanın a ı ıwdıń iyka ǵı imkaniya ı ola dı
áki a ıy eginle sıpa ında egiwden iba a bolıwı ke ek. [4.255-257]
217
A.Mansu o [5] ıń ay ıwınsha, opı aq ıń suw ó kiziwshi qásiye le iniń
jaqsılanıwı, ek ǵana gúzgi biydaydan keyin egilgen áki a ıy yeginle ge ǵana
emes, al ola dıń uw ıdan- uw ı egin no masına da baylanıslı, bunda soyanı
gek a ına 260, másh ı 100 mıń, a ını 2,5 mln hám júwe iydi 80 mıń úp
kó inisinde saqlaw unamlı ná iyje be ip, opı aq a ó e uǵın ba lıq biologiyalıq
p ocesle diń ak i ó iwine hám de opı aq ónimda lıǵınıń jaqsılanıwına unamlı
ási kó se edi.
X.N.A abae a [2]; I.A.Is oilo á epinen ó ke ilgen kóplegen áji iybele den
alınǵan maǵlıwma la ǵa qa aǵanda, sobıqlı-dánli eginle -másh hám soyanı
áki a ıy egin sıpa ında e e múdde le de egip, ola dı 100 kg/ga os o hám 50
kg/ga kaliy menen azıqlandı ǵanda dán ónimda lıǵı 20,3-23,2 c/ga nı qu aǵanlıǵı
anıqlanǵan.
Ná iyje: Tiyka g’i egin e inde egilgen ma’sh i jiynap alg’annan keyin, je
bos u mawi ha’m opi aq onimda lig’in a i iw maqse inde ba liq a ian la g’a
side a ushin ma’sh egildi. Qa aqalpaqs an sha aya inda side a ushin ma’sh
o’simligi egiliwinin’ iyka g’i sebebi, bizin’ sha aya imizg’a opi aq sho laniwina,
suw je ispewshiligi ha’m basqada qolaysiz jag’dayla g’a oliq maslasqan
bolg’anlig’i ushin mash i side a e inde paydalaniw jaqsi na’ iyje be edi.
Tak a ıy egin sıpa ında másh iń “Dú dáná” so ın egiw ushın 25-a gus kuni
je egiske aya landı. 27-a gus kúni másh iń “Dú dáná” so ı egildi ham izinen
suwǵa ıldı. 12-ok yab kuni je ge side a egin sıpa ında awda ıldı.
Másh iń kók massa zú áá liligi. (2024-2025 jj).
Va ian la
2024-jıl
2025-jıl
O asha
1
28.7
28.7
28.7
2
31.7
35.0
33.3
3
34.2
38.0
36.1
4
35.2
37.7
36.45
Másh iń о asha ónimda lıǵı aymaq ıń sha aya ına qa ap 1,2-1,8 /ga ni
qu aydı. Bi aq du is ag o exnika - e eń sú iw, óginlewdiń balanslı sis eması,
suwģa ıwdıń no mada shólkemles i iliwi hám zıyankesle ge qa sı gú esiw ilajla ın
óz waq ında ámelge ası ıw ná iyjesinde ónimda lıq ı 2,0-2,5 /ga ǵa shekem
a ı ıw múmkin. Másh iń 1- a ian aǵı (qadaǵalaw) kók massa ónimda lıǵı 28,7
c/ga ekenligi anıqlandı. Qay alamala boyınsha o asha kók massa ónimda lıǵı
33,3-36,45 cen ne kók massa alıwǵa e isildi. Másh iń kók massa zú áá liligi
boyınsha 2025-jılǵı ónimniń 2024-jılǵa salıs ı ǵanda joqa ı ekenligi anıqlandı.
Másh ósimliginiń amı ında jasawshı izobak e iyala a mos e adaǵı e kin azo ı
218
gek a ına 200kg oplanıwın áminleydi. Side a sıpa ında másh i egiw ek ǵana
op aq ónimda lıǵın jaqsılap qoymas an bálkim mine al óginle sa pın azay ı ıp,
ekalogik eńsalmaqlılıq ı áminlep hámde je esu la ınan ná iyjeli paydalanıw
imkanın be edi. Sol sebepli másh ósimligin side a sıpa ında úy eniw, onıń jasıl
massası a qalı opı aq azo balansına, s uk u ası hám biologik iske ligin anıqlaw
ilimiy hám ámeliy á ep en áhmiye li másele esaplanadı.
Juwmaqlaw: Maǵluwma la ǵa ıyka lanǵan halda másh i side a sıpa ında
egiw, opı aq ıń azo balansın ábiy jol menen ikleydi, sho lanıw dá ejesin
kemey edi hám melio a i jaǵdayın jaqsılaydı, mine al óginge bolǵan alap ı 20-
30% ke shekem kemey edi.
Paydalanílǵan ádebiya la dizimi.
1. A abae a X.N. Mamedo N.M. - Gúzlik biydaydan keyin egilgen maxsa ósimliginiń
zú áá liligi. //Topı aq ónimda lıǵın a ı ıwdıń ilimiy hám ámeliy iyka la ı a amasındaǵı
xalıq a alıq ilimiy-ámeliy kon e enciya bayana la ı iyka ındaǵı maqalala oplamı.
Tashken . 2007. S. 251-253.
2. O ınbae a G. Táki a ıy eginle hám opı aq ónimda lıǵı. // J. Ózbekis on qishloq xwjaligi.
No 9. 2009. 20-b.
3. Бўриeв Я. – Aлмaшлaб экиш тизимидa мош eтиштириш. //Ўзбeкистон Рeспубликaси
қишлоқ хўжaлигидa сув вa рeсурс тeжовчи aгротeхнологиялaр. Тошкeнт. 2006. Б. 255 -
257.
4. 5.Mansu o A. "Táki a egin ú le iniń opı aq ag o izikalıq qásiye le i, gewekligi hám suw
ó kiziwsheńligine ási i"//"Ózbeks an awıl xojalıǵı" ju nalınıń "Ag o ilim" ilimiy
qosımshası. - Tashken , 2012. No1 (21) -san. B.25-26.
