237
UO‘T:57.085.23
QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA O‘SIMLIKLARNI
MIKROKLONAL (IN VITRO) KO‘PAYTIRISHNING AHAMIYATI
Ajiniyazo a Mex iban Qoyli’bae na.,
q.x. . .d (PhD), [email p o ec ed]
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala i ins i u i
Qayipbae Rawaj Yaqipbay uli, Maxse bae a Aqsungùl Temu qizi
Qishloq xo’jaligi ekinla i seleksiyasi a u ug’chiligi mu axassisligi 4 ku s alabala i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537127
Anno a siya. Mazku maqolada Qo aqalpog‘is on Respublikasi abiiy-iqlim sha oi ida
o‘simlikla ni mik oklonal (in i o) sha oi da ko‘pay i ish exnologiyasining ilmiy a amaliy
ahamiya i yo i ilgan. Qu g‘oqchil a sho‘ langan up oqli min aqa sha oi ida yuqo i si a li,
kasallikla ga chidamli, gene ik so o‘simlikla ni ez ko‘pay i ish o qali qishloq xo‘jaligi
ekinla ining ba qa o hosildo ligini a’minlash masalala i ahlil qilingan.
Kali so‘zla : mik oklonal ko‘pay i ish, in i o madaniya , bio exnologiya,
egene a siya, me is ema, sho‘ lanish, adap a siya.
Abs ac . This a icle highligh s he scien i ic and p ac ical signi icance o he echnology
o mic oclonal (in i o) p opaga ion o plan s in he na u al and clima ic condi ions o he
Republic o Ka akalpaks an. Issues o ensu ing a s able yield o ag icul u al c ops by apidly
p opaga ing high-quali y, disease- esis an , gene ically pu e plan s in he condi ions o a id and
saline soils we e analyzed.
Keywo ds: mic oclonal p opaga ion, in i o cul u e, bio echnology, egene a ion,
me is em, saliniza ion, adap a ion.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on Respublikasi O olbo‘yi min aqasida joylashgan
bo‘lib, bu hududning ekologik hola i o‘ziga xos mu akkab sha oi bilan
a si lanadi: up oqla ning sho‘ lanishi, su anqisligi, ha o ha o a ining keskin
o‘zga ishi, shamol e oziyasi a qumli maydonla ning kengayishi qishloq xo‘jaligi
ishlab chiqa ishiga sezila li a’si ko‘ sa adi. Shu sababli, an’ana iy ko‘cha
ye ish i ish a u ug‘ o qali ko‘pay i ish usulla i doimo yuqo i si a li ekish
ma e ialini olish imkonini be maydi.
Bunday sha oi da mik oklonal (in i o) ko‘pay i ish exnologiyasi —
ekologik xa siz, ezko a yuqo i na ijali yechim si a ida alohida ahamiya kasb
e adi. Bu exnologiya yo damida sog‘lom, i usla dan xoli, gene ik jiha dan
ba qa o o‘simlikla ni labo a o iya sha oi ida ko‘pay i ish a keyinchalik
Qo aqalpog‘is onning og‘i iqlim sha oi iga moslash i ish mumkin.
Qo aqalpogʻis on Respublikasining iqlimi keskin kon inen al boʻlib qu uq
ma sumiy, qishi so uqligʻi, yozi issiqligʻi a yogʻinga chilik miqdo i kam boʻlishi
bilan a si lanadi. Hududda ha o ha o a ining yozda +45°C gacha, qishda esa
238
−25°C gacha ushishi kuza iladi. Sug‘o iladigan ye la ning ka a qismi
sho‘ langan, su esu sla i esa O ol dengizining qu ishi sababli kamaygan. Bunday
sha oi la da ko‘cha la ning abiiy yo‘l bilan o‘sib i ojlanishi mu akkab kechadi.
Shu sababli, mik oklonal ko‘pay i ish exnologiyasi o qali s essga chidamli a
sha oi ga moslash i ilgan o‘simlik u la ini olish dolza b masalaga aylangan.
Mik oklonal ko‘pay i ish ja ayonining bosqichla i. O‘simlikla ni in i o
ko‘pay i ish exnologiyasi Qo aqalpog‘is on sha oi ida quyidagi bosqichla da
amalga oshi iladi: Eksplan anlash a s e iliza siya qilish — sog‘lom, mahalliy
moslashgan o‘simlikla dan (masalan, pax a, bug‘doy, makkajo‘xo i, beda,
pomido , olma, ano ) me is ema yoki ku ak o‘qimala i olinadi. Madaniya ni
boshlash — Mu ashige & Skoog (MS) yoki Gambo g B5 ozuqa muhi la idan
oydalaniladi; Qo aqalpog‘is on sha oi ida mine al sho‘ lanish da ajasiga mos ion
balansla i muhim ahamiya ga ega. Ko‘pay i ish (p oli e a siya) — si okininla
(BAP, kine in) yo damida yangi ku akla hosil qilinadi. Ildizlan i ish — auksinla
(IBA, NAA) yo damida ildiz izimi shakllan i iladi. Adap a siya bosqichi —
o‘simlikla issiqxona sha oi iga moslash i iladi, up oq subs a i si a ida qum,
kompos a biohumus a alashmasidan oydalanish sama ali na ija be adi.
Mahalliy ekinla uchun mik oklonal ko‘pay i ishning amaliy ahamiya i
Qo aqalpog‘is on sha oi ida quyidagi ekin u la ida in i o exnologiyasi ku ilgan
na ijala be moqda:
Ka oshka a sabza o ekinla i – i usdan xoli eli a ko‘cha la olish,
hosildo likni 25–40% gacha oshi ish; Pax a – gene ik ba qa o na la ni ez
ko‘pay i ish a seleksiyada oydalanish; Me ali da ax la (ano , sha oli, olma) –
qu g‘oqchilikka chidamli mahalliy na la ni saqlab qolish; Do i o o‘simlikla
(qizilmiya, echkiquy uq, yan oq) – biologik aol moddala ni saqlagan holda
ko‘pay i ish; Deko a i o‘simlikla – Qo aqalpog‘is onning yashil hududla ini
ba qa o o‘simlik bilan a’minlashda muxim xisoblanadi.
Xulosa a a siyala . Mik oklonal ko‘pay i ishning a zallikla i
Qo aqalpog‘is on sha oi ida quyidagicha namoyon bo‘ladi: Qimma baho su
esu sla ini ejaydi; Qisqa aq ichida ko‘p miqdo da ekish ma e ialla i
ye ish i iladi; Vi us a bak e iyala dan xoli o‘simlikla olinadi; Mahalliy
na la ning geno ondi saqlanadi; Issiqxona xo‘jalikla ida ekspo bop ko‘cha la
ayyo lash imkoniya i ya a iladi.
Qo aqalpog‘is onning iqlimiy a ekologik sha oi ida o‘simlikla ni
mik oklonal (in i o) ko‘pay i ish exnologiyasi — qishloq xo‘jaligini ba qa o
i ojlan i ish, hosildo likni oshi ish hamda biologik esu sla ni saqlash uchun
muhim ilmiy asosga ega yo‘nalishdi . Ushbu exnologiyani mahalliy sha oi ga
239
moslash i ilgan labo a o iyala da keng jo iy e ish o qali hududda oziq-o qa
xa sizligi a ekologik ba qa o likni a’minlash mumkin.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Micklin, P. The A al Sea: A s o y o de as a ion and pa ial eco e y o a la ge lake / /
P.Micklin, N.V.Aladin, T.Chida, N.Bo o ka, I.S.Plo niko , S.K i onogo , K.Whi e. //
La ge Asian Lakes in a Changing Wo ld: Na u al S a e and Human Impac . – 2020. – S.
109-141. h ps://doi.o g/10.1007/978-3-030-42254-7_4.
2. Ishankhodjae T. e al. S udy on E ec s o Liposomal Que ce in on Biochemical Pa ame e s
o he Nig os ia al Sys em o Ra s wi h Expe imen ally Induced Neu odegene a i e Disease
//Annals o he Romanian Socie y o Cell Biology. – 2021. – С. 6128-6143.
3. Saa o T. e al. S udy on hypoglycemic e ec o polyphenolic compounds isola ed om he
Eupho bia L. plan s g owing in uzbekis an //Endoc ine Abs ac s. – Bioscien i ica, 2020. –
Т. 70.
4. Geo ge E.F., Hall M.A., De Kle k G.-J. (2008). Plan P opaga ion by Tissue Cul u e.
Sp inge , 3 d Edi ion.
