243
UO‘T:57.085.23
QORAQALPOG‘ISTONNING TUPROQ VA IQLIM SHAROITLARINING
O‘SIMLIKLARNING KO‘PAYISHIGA TA’SIRI
Ajiniyazo a Mex iban Qoyli’bae na.,
q.x. . .d (PhD), [email p o ec ed]
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala i ins i u i
Yo‘ldosho a Su ayyo Uk am qizi
Qishloq xo’jaligi ekinla i seleksiyasi a u ug’chiligi mu axassisligi alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537149
Anno a siya Qo aqalpog‘is on Respublikasining abiiy- up oq sha oi i, ag oiqlim
omilla i hamda ula o‘simlikla ning ko‘payish ja ayonla iga ko‘ sa adigan a’si i ilmiy jiha dan
ahlil qilinadi. Min aqaning sho‘ langan, qu g‘oqchil a issiq iqlim sha oi la ida
o‘simlikla ning ege a i a gene a i ko‘payishi uchun za u ag o exnik hamda melio a i
adbi la ning ahamiya i yo i iladi.
Kali so‘zla : up oq unumdo ligi, ag oiqlim, o‘simlik ko‘payishi, sho‘ lanish, su ejimi,
o osin ez, biologik moslashu .
Abs ac The na u al and soil condi ions o he Republic o Ka akalpaks an, ag oclima ic
ac o s, and hei in luence on plan ep oduc ion p ocesses a e scien i ically analyzed. The
impo ance o necessa y ag o echnical and land eclama ion measu es o ege a i e and
gene a i e p opaga ion o plan s in he saline, a id, and ho clima ic condi ions o he egion is
highligh ed.
Keywo ds: soil e ili y, ag oclima e, plan ep oduc ion, salini y, wa e egime,
pho osyn hesis, biological adap a ion.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on Respublikasi O‘zbekis onning shimoliy qismida
joylashgan bo‘lib, o‘ziga xos abiiy-geog a ik, iqlimiy a up oq sha oi la iga ega.
Bu hududning ekologik hola i, xususan O ol dengizi qu ishi sababli sodi bo‘lgan
up oq sho‘ lanishi, shamol e oziyasi a su a’mino ining kamayishi
o‘simlikla ning o‘sishi a ko‘payish ja ayonla iga sezila li a’si ko‘ sa adi. Shu
sababli, o‘simlikla ni abiiy a sun’iy yo‘l bilan ko‘pay i ishda up oq-iqlim
omilla ini chuqu o‘ ganish a mos ag o exnologiyala ni qo‘llash za u .
Qo aqalpog‘is onning up oq sha oi la i a ula ning o‘simlik ko‘payishiga
a’si i. Hudud up oqla i asosan allyu ial, bo‘z, sho‘ xok a qumli u la dan ibo a .
Amuda yo del asi a O olbo‘yi hududla ida sho‘ langan a qu uq bo‘z up oqla
us unlik qiladi. Tup oqdagi yuqo i miqdo dagi u li uzla o‘simlikla ning ildiz
izimi aoliya ini cheklab, su a oziqa moddala ning o‘zlash i ilishini
kamay i adi. Sho‘ lanish da ajasining o ishi o‘simlikla ning ege a i ko‘payish
ja ayonini sekinlash i adi, hujay ala dagi osmo ik bosimni o‘zga i adi a
ko‘cha la ning ildiz o ish qobiliya ini pasay i adi. Ayniqsa, sabza o , bog‘do chilik
244
a manza ali o‘simlik u la ida bu hola sezila li bo‘ladi. Bi oq, melio a i adbi la
o qali up oqning izik-kimyo iy hola ini yaxshilash o‘simlik ko‘payishini keskin
oshi adi. Ayniqsa, kompos , gumus a os o li o‘g‘i la up oq unumdo ligini
iklashda muhim ol o‘ynaydi.
Ag oiqlim omilla ining o‘simlik ko‘payishiga a’si i. Qo aqalpogʻis on
Respublikasining iqlimi keskin kon inen al boʻlib, qu uq ma sumiy, qishi
so uqligʻi, yozi issiqligʻi a yogʻinga chilik miqdo i kam boʻlishi bilan
a si lanadi. Taj iba oʻ kazish uchun ke ak boʻladigan ha o a ap el oyining
oʻ ala ida kuza ildi a ekin ekishda ha o ha o a i muhimdi . Yogʻinga chilikning
koʻp qismi qish a baho oyla iga oʻgʻ i keladi. Yoz oyla ida esa deya li yomgʻi
boʻlmaydi, bu sug‘o iladigan dehqonchilikni majbu iy qiladi. Quyosh adia siyasi
yuqo i bo‘lgani sababli o‘simlikla da o osin ez ja ayoni in ensi , ammo su
anqisligi u ayli anspi a siya o ib ke adi. Bu hola u ug‘la ning unu chanligini,
qalamchala ning ildiz hosil qilish qobiliya ini kamay i adi.
Shuningdek: Baho gi shamolla up oqning yuqo i qa lamini qu i ib, namlik
de i si ini kuchay i adi. Yozgi qu g‘oqchilik da ida sug‘o ish izimla ini
op imallash i ish o‘simlik ko‘payishini a’minlashda asosiy omil hisoblanadi.
Qishloq xo‘jalik ekinla ining enologik azala i (u ug‘ unishi, gullash, me a hosil
qilish) be osi a iqlim ha o a i a namlik da ajasiga bog‘liq.
O‘simlikla ning biologik moslashu mexanizmla i. Qo aqalpog‘is on
sha oi idagi o‘simlikla iziologik a mo ologik moslashu mexanizmla ini
shakllan i gan. Masalan: Sho‘ ga chidamli u la (galo i la ) — sakso ul, yan oq,
biyu g‘un kabi o‘simlikla ildiz izimini chuqu i ojlan i adi. Qu g‘oqchilikka
chidamli o‘simlikla su ni ejo chi iziologik ja ayonla o qali yashaydi. Vege a i
ko‘payishda oydalaniladigan o‘simlik u la i up oq namligini saqlash sha oi ida
yuqo i ildizlanish qobiliya ini ko‘ sa adi.
Ilmiy- adqiqo na ijala i a a siyala . So‘nggi yilla da Nukus, Chimboy a
Qonlikul umanla ida olib bo ilgan adqiqo la na ijasida aniqlanishicha: O ganik
o‘g‘i la (kompos , biogumus) up oqning mik obiologik aolligini 25–30% ga
oshi gan; Sho‘ ni yu ish a sug‘o ish ejimla ini op imallash i ish u ug‘la ning
unu chanligini 1,5–2 ba oba oshi gan; Vege a i ko‘pay i ish usulla i (qalamcha,
pay and) su bilan a’minlangan sha oi da 85–90 % mu a aqiya be adi.
Sho‘ langan ye la uchun galo i u la ini ye ish i ish asosida biomelio a siya
izimini jo iy e ish. Ha bi o‘simlik u iga mos sug‘o ish me’yo la i a ag oiqlim
moni o ing izimini ishlab chiqish. Mahalliy o‘simlik u la ini in i o o qali
ko‘pay i ish a adap a siya qilish exnologiyala ini keng qo‘llash o qali yaxshi
na ijala ga e ishish mumkun.
245
Xulosa. Qo aqalpog‘is onning up oq a iqlim sha oi la i o‘simlikla ning
ko‘payish ja ayonla iga be osi a a’si e u chi omilla di . Sho‘ lanish, su
anqisligi a yuqo i ha o a kabi ekologik cheklo la ga qa amay, ilmiy asoslangan
ag o exnik a melio a i adbi la yo damida ko‘pay i ish ko‘ sa kichla ini sezila li
da ajada oshi ish mumkin. Hududning abiiy esu sla idan oqilona oydalanish,
ekologik ba qa o ag o exnologiyala ni jo iy e ish Qo aqalpog‘is on qishloq
xo‘jaligi ba qa o ligini a’minlashda muhim ahamiya kasb e adi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. Micklin, P. The A al Sea: A s o y o de as a ion and pa ial eco e y o a la ge lake / /
P.Micklin, N.V.Aladin, T.Chida, N.Bo o ka, I.S.Plo niko , S.K i onogo , K.Whi e. // La ge
Asian Lakes in a Changing Wo ld: Na u al S a e and Human Impac . – 2020. – S. 109-141.
h ps://doi.o g/10.1007/978-3-030-42254-7_4.
2. Do an, J. W., & Ka len, D. L. (2024). De ining and assessing soil quali y o a sus ainable
en i onmen . Soil Science Socie y o Ame ica Jou nal, 35, 3–21.
3. Ishankhodjae T. e al. S udy on E ec s o Liposomal Que ce in on Biochemical Pa ame e s
o he Nig os ia al Sys em o Ra s wi h Expe imen ally Induced Neu odegene a i e Disease
//Annals o he Romanian Socie y o Cell Biology. – 2021. – С. 6128-6143.
4. Saa o T. e al. S udy on hypoglycemic e ec o polyphenolic compounds isola ed om he
Eupho bia L. plan s g owing in uzbekis an //Endoc ine Abs ac s. – Bioscien i ica, 2020. – Т.
70.
