246
UO‘T:631.674.6
QORAQALPOG‘ISTON HUDUDLARIDA SUV TANQISLIGI
SHAROITIDA QISHLOQ XO‘JALIGI EKINLARINI SUG‘ORISHNING
MAQBUL REJIMLARINI ISHLAB CHIQISH
Ajiniyazo a Mex iban Qoyli’bae na,
q.x. . .d (PhD), [email p o ec ed]
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala i ins i u i
Baki o a Miyi gul Bekmu za qizi,
Ag onomiya mu axassisligi 2 ku s alabasi
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537166
Anno a siya: Maqolada Qo aqalpog‘is on Respublikasining su anqisligi a
sho’ langan o‘p oqla sha oi ida qishloq xo‘jaligi ekinla ini sama ali sug‘o ish a ibla ini
ishlab chiqish masalala i yo i ilgan. Tadqiqo da omida abiiy-iqlim sha oi i, up oq u i,
ma jud su esu sla i hamda ekinla ning biologik xususiya la i ahlil qilindi. Sug‘o ishning
op imal ejimla ini aniqlash o qali su dan oydalanish sama ado ligini oshi ish, hosildo likni
saqlab qolish a ekologik mu ozana ni ba qa o lash i ish imkoniya la i ko‘ sa ildi.
Kali so‘zla : su anqisligi, Qo aqalpog‘is on, sug‘o ish izimi, sho’ langan o‘p oq, su
ejo chi exnologiyala , hosildo lik, iqlim o‘zga ishi, ag oeko izim.
Abs ac . The a icle co e s issues o de eloping e ec i e i iga ion egimes o
ag icul u al c ops in he condi ions o wa e sca ci y and saline soils o he Republic o
Ka akalpaks an. Du ing he esea ch, he na u al and clima ic condi ions, soil ype, a ailable
wa e esou ces, and biological cha ac e is ics o c ops we e analyzed. The possibili ies o
inc easing he e iciency o wa e use, p ese ing yields, and s abilizing he ecological balance
by de e mining op imal i iga ion egimes ha e been shown.
Keywo ds: wa e sca ci y, Ka akalpaks an, i iga ion sys em, saline soils, wa e -sa ing
echnologies, yields, clima e change, ag oecosys em.
Ki ish. So‘nggi yilla da O olbo‘yi min aqasida iqlim o‘zga ishi, O ol
dengizining qu ishi a su esu sla ining kamayishi na ijasida qishloq xo‘jaligida
su anqisligi jiddiy muammoga aylandi. Qo aqalpog‘is on Respublikasi
espublikaning eng qu g‘oqchil hududla idan bi i bo‘lib, bu ye da ha yili 30–40%
su ye ishmasligi kuza iladi. Mazku hola sha oi ida su dan oqilona oydalanish,
ekinla uchun maqbul sug‘o ish ejimla ini ishlab chiqish a su ejo chi
ag o exnologiyala ni jo iy e ish dolza b masalala dan bi idi . Shuning uchun
adqiqo ning asosiy maqsadi — Qo aqalpog‘is onning u li up oq-iqlim zonala ida
ye ish i iladigan ekinla uchun ilmiy asoslangan sug‘o ish a ibla ini ishlab
chiqish a ula ning sama ado ligini aniqlashdan ibo a .
Ma e ialla a me odla . Tadqiqo la 2022–2024-yilla da omida
Qo aqalpog‘is on Respublikasining Amuda yo, Nukus a Chimboy umanla ida
o‘ kazildi. Taj ibala pax a, g‘alla a makkajo‘xo i ekinla i asosida ashkil qilindi.
247
Asosiy o‘lcho ko‘ sa kichla i: Sug‘o ish o alig‘i (kunla da); Sug‘o ish
su i miqdo i (m³/ga); Tup oq namligi (0–60 sm qa lamda); Hosildo lik (s/ga);
Su dan oydalanish koe i sien i (m³/kg hosil) koʻ sa kichla ini oʻz ichiga oladi.
Tadqiqo da dala aj ibasini oʻ kazish, hisoblash, koʻza u la a ahlilla
“Dala aj ibala ini oʻ kazish uslubla i” (Toshken , 2007), up oq a oʻsimlikla dagi
ahlilla “Методы агрофизических исследований почв Средней Азии”
(Ташкент, 1973), “Методы агрохимических анализов почв и растений”
(Ташкент, 1977) uslubiy qoʻllanmala i asosida, olib bo ildi. Tup oq namligi
ensiome usuli bilan, su sa i gid ome ik o‘lcho la usuli asosida aniqlangan.
Na ijala a ahlil. Qo aqalpog‘is on sha oi ida up oqla asosan sho‘ ,
qumoq a ya im qumoq bo‘lib, su ni ushlab u ish qobiliya i pas . O‘ acha yillik
yog‘in miqdo i 90–120 mm ni ashkil e adi, bu esa ekinla eh iyojini o‘liq
qoplamaydi. Na ijala dan ko‘ inib u ibdiki, omchila ib sug‘o ish usuli su sa ini
25–35% ga kamay i ib, hosildo likni 5–8% ga oshi ish imkonini be di. Ayniqsa,
Nukus umanidagi allu ial o’ loqi up oqla da bu usul sama ali oq na ija ko‘ sa di.
Xulosa. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, bi xil sug‘o ish a ibini ba cha
hududla da qo‘llash mumkin emas. Tup oqning mexanik a kibi, sho‘ lanish
da ajasi a ha o a a qla i sug‘o ish o alig‘ini 3–5 kunga o‘zga i ishni alab
qiladi. Su ejo chi exnologiyala ( omchila ib, yomg‘i la ib sug‘o ish, laze li
ekislash) jo iy e ilganda su dan oydalanish sama ado ligi 1,3–1,5 ba oba oshadi.
Qo aqalpog‘is on Respublikasi sha oi ida su anqisligi muammosi qishloq
xo‘jaligining ba qa o i ojlanishiga asosiy o‘siq hisoblanadi. Ha bi uman
bo‘yicha di e ensial sug‘o ish me’yo la ini ishlab chiqish su ejash a
hosildo likni oshi ishda muhim ol o‘ynaydi. Tomchila ib sug‘o ish izimini keng
jo iy e ish o qali su sa ini 30% gacha kamay i ish mumkin. Sug‘o ish a ibini
up oq namligi, ekinning o‘sish azasi a iqlim sha oi iga qa ab moslash i ish —
su esu sla idan sama ali oydalanishning eng muhim omilidi .
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Micklin, P. The A al Sea: A s o y o de as a ion and pa ial eco e y o a la ge lake / /
P.Micklin, N.V.Aladin, T.Chida, N.Bo o ka, I.S.Plo niko , S.K i onogo , K.Whi e. //
La ge Asian Lakes in a Changing Wo ld: Na u al S a e and Human Impac . – 2020. – S.
109-141. h ps://doi.o g/10.1007/978-3-030-42254-7_4.
2. Molden, D., Oweis, T., S edu o, P., Kijne, J., Hanj a, M. A., Bind aban, P., & Sikka, A.
(2017). Pa hways o inc easing ag icul u al wa e p oduc i i y. In D. Molden (Ed.), Wa e
o ood, wa e o li e: A comp ehensi e assessmen o wa e managemen in ag icul u e
(pp. 279–310). London: Ea hscan.
3. Do an, J. W., & Ka len, D. L. (2024). De ining and assessing soil quali y o a sus ainable
en i onmen . Soil Science Socie y o Ame ica Jou nal, 35, 3–21.
