scieee Science in your language
[en] (orig)

CHO'L MINTAQASI O'TLOQI-ALLYUVIAL TUPROQLARINING AGROFIZIK XOSSALARI ASOSIDA EKOLOGIK-MELIORATIV HOLATINI ANIQLASH

Author: Xojasov Murat Allamuratovich; Saidova Munisa Ergashevna; Salimova Go'zal Baxtiyor qizi
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17537242
Source: https://zenodo.org/records/17537242/files/266-270.pdf
266
UO‘K:631.4
CHO‘L MINTAQASI O‘TLOQI-ALLYUVIAL TUPROQLARINING
AGROFIZIK XOSSALARI ASOSIDA EKOLOGIK-MELIORATIV
HOLATINI ANIQLASH
Xojaso Mu a Allamu a o ich,
q.x. . .dok o i (PhD)
Qo aqalpog’is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala i ins i u i
Saido a Munisa E gashe na,
b. .d (DSc), p o esso .,
Salimo a Go‘zal Bax iyo qizi
Toshken da la ag a uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537242
Anno a siya. Ma’lumki, sho‘ langan up oqla ning asosiy o‘ziga xos jiha la idan bi i —
bu up oq p o ili bo‘ylab uz qa lamla ining shakllanishidi . Ushbu maqolada quyi Amuda yo
hududida a qalgan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla ining ekologik-melio a i hola ini
up oqla ining ag o izik xossala ini o‘ ganish asosida baholash bo‘yicha olib bo ilgan adqiqo
na ijala i kel i ilgan. Tаdqiqо lа nа ijаsidа hudud up оqlа ining izik xоssаlа i mаʼlum bi
оʻzigа xоslikkа egа ekаnligi аniqlаndi. О‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа ning umumiy izik hаmdа su -
izik xоssаlа i, shuningdek up оq s uk u а iylik hоlа i bi inchi nа bа dа ulа ning
shо‘ lаngаnlik dа аjаsigа, mexаnik а kibigа а о gаnik mоddа miqdо igа bоg‘liq hоldа
о‘zgа ishi ma’lum bo‘ldi. O‘ ganilgan up oqla up oq izik hola ining in eg al ko‘ sa kichi
qiymа ining (%) o‘zga ish hola iga qa ab, ushbu up oqla ekоlоgik hоlа ini bаhоlаsh shkаlаsi
bo‘yicha yaxshi, qoniqa li, qoniqa siz da ajadagi up oqla ga englash i ildi.
Kali so‘zla : shо‘ lаngаn up оqlа , up oqla ning izik hоlа i, ekоlоgik-meliо а i
bаhоlаsh, shо‘ lаnish ipi, shо‘ lаnish dа аjаsi, up оq о gаnik ugle оdi zаhi аsi, a id min aqa,
ag omelio a i adbi la .
Аннотация. Известно, что одной из основных особенностей солонцеватых почв
является формирование солевых слоев по всему профилю почвы. В данной статье
представлены результаты исследования, направленного на оценку экологического и
мелиоративного состояния орошаемых лугово-аллювиальных почв, распространённых в
нижнем течении Амударьи, на основе изучения их агрофизических свойств. Результаты
показали, что физические свойства почв данного региона обладают определёнными
характерными особенностями. Общие физические и водно-физические свойства, а
также структурное состояние лугово-аллювиальных почв в первую очередь изменяются в
зависимости от степени их засоленности, механического состава и содержания
органического вещества. В соответствии с изменением интегрального показателя
физического состояния почвы (%) изученные почвы были классифицированы как имеющие
хорошее, удовлетворительное и неудовлетворительное экологическое состояние.
Ключевые слова: солонцеватые почвы, физическое состояние почвы,
экологическая и мелиоративная оценка, тип засоления, степень засоленности, запас
органического углерода в почве, засушливый регион, агромелиоративные мероприятия.
267
Anno a ion. I is well known ha one o he main dis inc i e ea u es o saline soils is he
o ma ion o sal laye s h oughou he soil p o ile. This a icle p esen s he esul s o a s udy
aimed a assessing he ecological and amelio a i e condi ion o i iga ed meadow-allu ial soils
dis ibu ed in he lowe Amuda ya egion, based on he in es iga ion o hei ag o-physical
p ope ies. The esul s e ealed ha he physical p ope ies o he soils in he egion ha e
ce ain cha ac e is ic ea u es. The o e all physical and wa e -physical p ope ies, as well as
he s uc u al condi ion o meadow-allu ial soils, p ima ily a y depending on hei salini y
le el, mechanical composi ion, and o ganic ma e con en . Acco ding o changes in he in eg al
index alue (%) o he soil physical condi ion, he s udied soils we e classi ied in o soils wi h
good, sa is ac o y, and unsa is ac o y ecological condi ions.
Keywo ds: saline soils, soil physical condi ion, ecological and amelio a i e assessmen ,
ype o saliniza ion, deg ee o salini y, soil o ganic ca bon ese e, a id egion, ag o-
amelio a i e measu es.
Ki ish. Sho‘ langan up oqla dunyoning u li min aqala ida keng a qalgan
bo‘lib, shu sababli up oqshunoslik anining i ojlanish ja ayonida ula ko‘plab
olimla ning asosiy adqiqo obyek i si a ida o‘ ganib kelingan. Ha bi hududdagi
sho‘ langan up oqla o‘zining paydo bo‘lish sababla i, izik-kimyo iy
xususiya la i hamda melio a siya usulla i jiha idan bi -bi idan a qlanadi. Na ijada,
bu up oqla dan sama ali oydalanish, ula ni himoya qilish a o‘zlash i ish
masalala ida ham u licha yondashu la shakllanadi. [3].
Bu bo ada a’kidlash joizki, sho‘ langan up oqla ning hola ini aniqlash a
baholash masalasi uzoq yilla dan be i ilmiy izlanishla ning asosiy yo‘nalishla idan
bi i bo‘lib kelmoqda. Bu adqiqo la , asosan, sho‘ lanish ja ayonla iga sabab
bo‘lu chi omilla ni aniqlash, ula ga qa shi ku ashish cho a- adbi la ini ishlab
chiqish hamda ula ning a’si ida up oq qoplamida yuz be ayo gan o‘zga ishla ni
ahlil qilishga qa a ilgan. Bi oq, ko‘p yillik adqiqo la ga qa amay, sho‘ langan
up oqla bilan bog‘liq masalala hanuz dolza b bo‘lib qolmoqda [3, 5]. Buning
o‘ziga xos bi qa o sababla i ma jud. Eng a alo, global miqyosda sho‘ langan
up oqla ning ka a xilma-xilligi a ula ni baholashning yagona usulining ma jud
emasligi bunga sabab bo‘lmoqda. Shu sababli, ushbu muammoni hal e ishda
sho‘ langan up oqla ning o‘ziga xos xususiya la ini hisobga olgan holda kompleks
yondashu alab e iladi [6].
Bunday adqiqo la ning muhim yo‘nalishla idan bi i - sho‘ langan
up oqla ning ag o izik xossala i asosida ekologik-melio a i hola ini aniqlash
hisoblanadi. Ya’ni, sho‘ langan up oql ning ag o izik xossala ini chuqu ahlil
qilish hamda shu asosda up oqning izik hola ini baholash o qali ula da o‘plangan
uzla ning ha aka i a miqdo ining o ish sabala ini aniqlash mumkin. Chunki
sho‘ lanish ja ayonla i as a-sekin up oqning izik xususiya la ini yomonlash i ib,
izik deg ada siya ja ayonla ini kel i ib chiqa adi. Shu sababli sho‘ langan
268
up oqla da izik xossala o‘ziga xos a zda shakllanadi [7]. Tup oqdagi uz
miqdo ining o ishi uning izik xususiya la iga salbiy a’si ko‘ sa adi a na ijada
up oqning ekologik unksiyala ining buzilishiga olib keladi [4].
Ma e ialla a uslubla . Tаdqiqо ning оbyek i si a ida Qо аqаlpоg‘is оn
Respublikаsining Chimbоy umаnidа а qаlgаn u li da ajada sho‘ langan
sug‘о ilаdigаn о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа anlangan. Dаlа а lаbо а о iyа
аdqiqо lа i up оqshunоslik sоhаsidаgi umum qаbul qilingаn s аndа uslublа
bo‘yicha amalga oshi ilgan bo‘lib, hudud up оqlа ining xossa-xususiya la ini
aniqlash bo‘yicha ahlilla “Теории и методы физики почв”, “Руководство к
проведению химических и агрофизических анализов почв при мониторинге
земель” uslubiy qo‘llanmala i а О‘zPITI dа qо‘llаnilаdigаn usullа bo‘yicha
amalga oshi ilgаn.
Na ijala a munoza a. Sug‘o iladigan up оqla dа uzlа ni о‘plаnishi а
p о il bо‘ylаb hа аkа i kо‘p jihа dаn up оqning izik xususiyа lа igа bоg‘liq,
chunki uzlа ni up оq qа lаmlа i bо‘ylаb аqsimlаnishi mexаnik а kib, zichlik,
su - izik xususiyа lа igа bоg‘liq hоldа kechаdi [1, 2]. Shuning uchun muhim
аg о izik xususiyа lа i hа xil bо‘lgаn up оqlа dа shо‘ lаngаnlik hоlа i hаm
u lichа bо‘lаdi, bu esа о‘z nа bа idа meliо а i hоlа i yоmоnlаshgаn up оqlа ni
ekоlоgik bаhоlаshni аqоzо e аdi. Tаdqiqо lа dа оmidа up oq izik hola ining
in eg al ko‘ sa kichi (TFHIK) qiymа ini, yа’ni up оq izik hоlа ining in eg аl
kо‘ sа kichi qiymа ini аniqlаsh mаqsаdidа hudud up oqla ining mexаnik а kibi,
nаmligi, s uk u а iylik hоlа i, hаjm оg‘i ligi, sоlish i mа оg‘i ligi, umumiy
g‘о аkligi, gumus miqdо i hаmdа о gаnik ugle оdi miqо i kаbi up oqla ning ham
ekologik ham izik hola ini belgilaydigan qа о in о mа i kо‘ sа kichlа dаn
оydаlаndik [6]. Bаhоlаshning bundаy yоndаshu i up оqning izik xususiyа lа i
hamda up oq o ganik modda miqdo ini hududning аbiiy-iqlim shа оi lа igа,
sug‘о ish dа ining dа оmiyligigа, shо‘ lаnish dа аjаsigа bоg‘liq hоldа
о‘zgа ishini izоhlаgаn hоldа shо‘ lаngаn up оqlа ni ekоlоgik bаhоlаsh imkоnini
be аdi. Tup оqning ekоlоgik-melio a i hola ini yomonlashishining asosiy
belgila i si а idа, up oqning izik xususiya la i a o ganik modda miqdo i аsоsidа
аniqlаngаn up оqning izik hоlа ining in eg аl kо‘ sа kichidаn (TFHIK)
оydаlаnish аkli e ilаdi.
Tаdqiqо nа ijаlа i shuni kо‘ sа diki, о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа ning umumiy
izik hаmdа su - izik xоssаlа i, shuningdek up оq s uk u а iylik hоlа i bi inchi
nа bа dа ulа ning shо‘ lаngаnlik dа аjаsigа, mexаnik а kibigа а о gаnik mоddа
miqdо igа bоg‘liq hоldа о‘zgа аdi. Shuningdek, hudud up оqlа ining ekоlоgik а
meliо а i jihа la dаn аhlil qilish shuni kо‘ sа diki, о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа ning
269
muаyyаn bi izik xususiyа lа ini shаkllаnishi yоki i оjlаnishi hududning аshqi
оmillа bilаn о‘zа о а’si lаshu i nа ijаsidа о‘y be аdi. Yа’ni chо‘l min аqаsi
up оqlа ining hоsil bо‘lishi а up оqlа dа kechаdigаn ichki jа аyоnlа ining
yuzаgа kelishi, shuningdek up оqlа unksiyаlа ini bаjа ilish hоlа i be оsi а
hududning аbiiy-iqlim shа оi lа i hаmdа up оqlа dаn qishlоq xо‘jаligidа
оydаlаnish а iblа i u аyli yuzаgа kelgаn sаlbiy jа аyоnlа ning jаdаlligi bilаn
belgilаnаdi. Tup оqlа TFHIK qiymа i аsоsidа shо‘ lаngаn up оqlа ni ekоlоgik
bаhоlаsh ulа izik hоlа ining о‘zgа ish qоnuniyа lа igа bоg‘liqligini nаmоyоn
e di.
TFHIK qiymа i аsоsidа shо‘ lаngаn up оqlа ining ekоlоgik-melio a i
hоlа ini nisbiy bаhоlаsh shkаlаsi
Tup оq ekоlоgik hоlа ini
bаhоlаsh mezoni
TFHIK
qiymа i, %
Tup оq gu uhlа i
Juda yaxshi
˃ 75
Eskidan a yangidan sug‘o iladigan
sho‘ lanmagan o‘ loqi-allyu ial up oq, eskidan a
yangidan sug‘o iladigan kuchsiz sho‘ langan
o‘ loqi-allyu ial up oqla .
Yаxshi dа аjа
75 - 50
Eskidan sug‘o iladigan o‘ acha sho‘ langan
o‘ loqi-allyu ial up oq, yangidan sug‘o iladigan
kuchli sho‘ langan o‘ loqi-allyu ial up oqla .
Qоniqа li
50 – 25
Juda kuchli sho‘ langan up oqla a sho‘ xokla .
Qоniqа siz
˂ 25
Tadqiqo hududida ushbu gu uhga o‘g‘ i
keladigan up oqla uch amadi, bu alba a
hududda uzluksiz a ishda amalga oshi ilayo gan
ag omelio a i adbi la na ijasidi .
Bаhоlаsh аsоsidа shо‘ lаngаn up оqlа ning izikа iy hоlа ini i оdаlо chi
kо‘ sа kichlа kоmpleks аniqlаngаn а ulа ning TFHIK qiymа i аsоsidа ekоlоgik
hоlа ini nisbiy bаhоlаsh shkаlаsi uzilgan. Ushbu shkalaga mu o iq о‘ gаnilgаn
up оqlа ning izik hоlа i qiyоsiy аhlil qilingаn а TFHIK qiymа i bо‘yichа
gu uhlа gа аj а ilgаn. Bunda sho‘ langan up oqla ning xossa-xususiya la idan
kelib chiqqan holda ula ning eng op imal izik hola ini 75 dan 100 % gacha deb
oldik a up оqla ni ekоlоgik hоlа ini bаhоlаsh shkаlаsi bo‘yicha a’lo da ajaga
englash i dik.
Xulosa a a siyala . O‘ ganilgan up oqla TFHIK qiymа ining (%)
o‘zga ish hola iga qa ab, ushbu up oqla ni ekоlоgik hоlа ini bаhоlаsh shkаlаsi
bo‘yicha yaxshi, qoniqa li, qoniqa siz da ajadagi up oqla ga englash i dik.
Tup oqla ni bu kabi gu uhla ga aj a ish usuli qishloq xo‘jaligida up oqla ning
270
izik sha oi la ini hisobga olgan holda sug‘o iladigan up oqla ning unumdo ligini
baholash, ag o izika iy xususiya la ini hamda meliо а i hоlа ini yaxshilash
mаqsаdidа аg оmeliо а i hamda ag o exnik аdbi lа ni belgilаsh imkоnini be аdi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. B esle , Е. e аl. Nume icаl me hоd о es imа ing simul аneоus lоw о wа e аnd sаl in
unsа u а ed sоils // Sоil Sci. Sоc. Аm. P оc. 1969 - № 33.-p. 827-832.
2. Воронин А.Д. Основы физики почв. М.: Изд_во МГУ, 1986. 243 с.
3. Засоленные почвы. Коллективная монография. M.: ИKЦ «Академкнига», - 2006. 854 с.
4. Кауричев И. С. Почвоведение / И.С.Кауричев, Л.Н.Александрова, Н.П.Панов [и др.]. –
Москва: Колос, 1982. – 496 с.
5. Рухович Д.И. Многолетняя динамика засоления орошаемых почв центральной части
Голодной степи и методы её выявления. Автореф. дисс… к.б.н., Москва-2009. – 284 с.
6. Стародубов А.А. Экологическая оценка физического состояния почв // Автореф.
дисс.… к.б.н. – Астрахань, 2010, 32 с.
7. Шейн Е.В., Гончаров М.В. Агрофизика. Ростов-на-Дону: Феликс, 2006. 400с.