271
UO‘T: 631.432.25; 631.414.3
OROLBO‘YI HUDUDI SUG’ORILADIGAN TUPROQLARINING SUV-
FIZIKAVIY XOSSALARI VA ULARNING TUPROQ UNUMDORLIGIDA
AHAMIYATI
Ay mu a o a Gulayxan Uays qizi
Tayanch dok o an
Be diye Tolib Tu sunniyazo ich,
b. . .d., k.i.x [email p o ec ed]
Tup oqshunoslik a ag okimyo iy adqiqo la ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537248
Anno a siya: Mazku adqiqo da Quyi Amuda yo ha zasining o‘ng a chap qi g‘oqla ida
joylashgan o‘ loqi-allyu ial hamda aqi simon o‘ loqi up oqla ning su - izika iy xossala i
chuqu o‘ ganildi. Jumladan, maksimal gig oskopik namlik (MG) a o‘simlikla ning so‘lish
namligi (SN) ko‘ sa kichla i up oq kesmala i bo‘yicha aniqlanib, ula ning mexanik a kibi,
singdi ish sig‘imi, mine allashu i, o ganik moddala i a uzla miqdo i bilan bog‘liqligi
baholandi. Na ijala ga ko‘ a, MG a SN ko‘ sa kichla i hududiy a gene ik qa lamla ga qa ab
sezila li da ajada a q qilishi aniqlanib, ula ning o‘zga u chanligi asosan ill za achala i
miqdo i, sho‘ lanish da ajasi a up oq zichligi bilan izohlandi.
Kali so‘zla : Tup oq izikasi, maksimal gig oskopik namlik, so‘lish namligi, o‘ loqi-
allyu ial up oqla , aqi simon up oqla , su - izika iy xossala , singdi ish sig‘imi, sho‘ lanish.
Abs ac : This s udy p o ides an in-dep h analysis o he hyd o-physical p ope ies o
meadow-allu ial and aky -like meadow soils loca ed on he igh and le banks o he Lowe
Amu Da ya basin. In pa icula , he indica o s o maximum hyg oscopic mois u e (MH) and
plan wil ing mois u e (WM) we e de e mined along soil p o iles, and hei ela ionships wi h
mechanical composi ion, abso p ion capaci y, mine aliza ion, o ganic ma e , and sal con en
we e e alua ed. The esul s showed ha MH and WM alues a y signi ican ly depending on
egional and gene ic ho izons, mainly due o he con en o sil pa icles, salini y le el, and soil
densi y.
Keywo ds: soil physics, maximum hyg oscopic mois u e, wil ing mois u e, meadow-
allu ial soils, aky -like soils, hyd o-physical p ope ies, abso p ion capaci y, salini y.
Ki ish: Tup oq esu sla idan oqilona oydalanish a ula ning unumdo ligini
oshi ishda su - izika iy xossala ni chuqu o‘ ganish muhim ahamiya kasb e adi.
Ayniqsa, O‘zbekis onning sug‘o iladigan dehqonchilik zonasida joylashgan
up oqla – xususan, Quyi Amuda yo ha zasidagi o‘ loqi-allyu ial a aqi simon
o‘ loqi up oqla ning su ni ushlab qolish a o‘simlikla ga ye kazish xususiya la ini
o‘ ganish, ula ning ag omelio a i hola ini baholash, ye a su esu sla ini
sama ali boshqa ish uchun za u ilmiy asos bo‘lib xizma qiladi.
Tup oqla ning adso bsion xossala ini belgilo chi asosiy pa ame la –
maksimal gig oskopik namlik (MG) a o‘simlikla ning so‘lish namligi (SN)
hisoblanadi. Ushbu ko‘ sa kichla up oqning mexanik a mine ologik a kibi,
272
singdi ish sig‘imi, sho‘ lanish da ajasi, o ganik moddala miqdo i a zichligi kabi
omilla bilan be osi a bog‘liq. MG – up oq za achala i omonidan eng nozik
hola da ushlab u iladigan namlik miqdo ini bildi sa, SN – o‘simlikla ning su ga
bo‘lgan minimal eh iyoji qondi ilmaydigan chega a iy hola ni i odalaydi.
Adabiyo la sha hi: Smagin a Sado niko a [1] (2024) gig oskopik
namlikni up oq dispe sligi a si maydoni bilan bog‘lab, uning e modinamik
asosla ini izohlab be di. Yan a hammualli la [2] (2023) esa gil mine ali a kibiga
ega up oqla da aqa bi a gig oskopik namlik qiyma i asosida spesi ik si
maydonini yuqo i aniqlikda p ognoz qilish imkoniya ini namoyish e dila .
Mahalliy sha oi da olib bo ilgan adqiqo la da Ku on oe [3] (2022) Xo azm
iloya i up oqla i su xossala ini chuqu ahlil qilib, MG a SN kabi
ko‘ sa kichla ning izik-kimyo iy xususiya la bilan o‘za o bog‘liqligini ko‘ sa di.
Ku an ae a Xalilo a [4] (2021) omonidan Chi chiq ha zasida o‘ kazilgan
adqiqo la esa up oqla ning umumiy izik ko‘ sa kichla i, jumladan, zichlik,
s uk u a a namlik saqlash qobiliya iga qa a ildi.
Tadqiqo obyek i a uslubla i: Quyi Amuda yoning o‘ng a chap
qi g‘oqla idagi Chimboy a Shumanay umanla ida keng a qalgan eskidan a
yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial a aqi simon o‘ loqi up oqla i adqiqo
obyek i hisoblanadi. Tadqiqo la da gene ik-geog a ik, p o il-geokimyo iy,
kimyo iy-anali ik usulla dan oydalanildi, up oqning maksimal gig oskopik
namligi A.A.Rode usulda, solish namligi hisob-ki ob yoli bilan aniqlandi [5].
Olingan na ijala a ula ning ahlili: Quyi Amuda yoning chap
qi g‘og‘ida joylashgan Shumanay umani Shumanay a Begjap massi la idagi
o‘ loqi-allyu ial up oqla da MG miqdo i mos a ishda 1,68–6,15 % a 1,28–4,60
% o alig‘ida o‘zga adi. Ushbu up oqla ning yuqo i qa lamla ida MG nisba an pas
bo‘lsa-da, chuqu qa lamla ga ki ib bo ildikca, bu ko‘ sa kich oshib bo ishi
kuza iladi. Bu hola , chuqu qa lamla da ill za achala i a sho‘
komponen la ining o‘planishi bilan izohlanadi. O‘ng qi g‘oqdagi aqi simon
o‘ loqi up oqla da esa MG ning eng yuqo i qiyma la i 7,13 % gacha ye ganligi
aniqlanib, bu up oqla yuqo i nam sig‘imi bilan a si lanadi. Taqi simon
up oqla ning mexanik a kibi asosan og‘i bo‘lib, ula da gil za achala i ko‘p a
zichlik da ajasi yuqo i bo‘lganligi sababli, ula ning su ushlab u ish qobiliya i
yuqo i, bi oq bu su dan o‘simlikla sama ali oydalana olmaydi.
So‘lish namligi (SN) – bu o‘simlikla ning o‘sish a i ojlanishi uchun za u
bo‘lgan eng pas namlik miqdo ini i odalo chi muhim ko‘ sa kichdi . Tup oqdagi
namlik SN da ajasidan pas bo‘lganda, o‘simlikla su anqisligidan aziya chekadi.
Shuning uchun sug‘o ish adbi la ini ejalash i ishda SN ko‘ sa kichla iga e’ ibo
273
qa a ish za u . Shumanay umani “Shumanay” massi ida yangidan sug‘o iladigan
o‘ loqi-allyu ial up oqla da SN 1,26–9,22 % o alig‘ida o‘zga adi. “Begjap”
massi ida esa bu ko‘ sa kich 1,26–6,90 % ni ashkil e adi. Chimboy umanining
“Qamisha iq” a “Boza ou” massi la ida esa, ayniqsa aqi simon up oqla da SN
ning yuqo i (ha o 10,69 % gacha) bo‘lishi kuza ilgan. Bu esa bunday up oqla da
gid oskopik a kapillya namlikning yuqo i bo‘lishi bilan bi ga, o‘simlikla ning
undan sama ali oydalana olmasligi muammosini yuzaga kel i adi. SN
ko‘ sa kichla i a up oq zichligi o‘ asidagi bog‘liqlik ham adqiqo da omida
aniqlangan muhim jiha la dan bi idi . Zichligi yuqo i bo‘lgan qa lamla da su ning
o‘simlik ildizla i o qali so‘ ilish ja ayoni mu akkab bo‘lib, bu o‘simlikla uchun
s ess hola la ini kel i ib chiqa adi. Pas ki qa lamla da SN ning keskin
o‘zga u chanligi esa up oqla ning go izon al bo‘yicha bi hil bo‘lmagan izik
uzilmasi a sho‘ lanish da ajasi bilan bog‘liq.
Quyi Amuda yoning o‘ng a chap qi g‘oqla ida a qalgan o‘ loqi-allyu ial a
aqi simon o‘ loqi up oqla ning maksimal (MG) a so‘lish namligi (SN).
Kesma
№
Chuqu l
ik, sm
MG
%
SN
%
Kesma
№
Chuqu lik,
sm
MG
%
SN
%
Yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial
up oqla
Eskidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla
Shumana
y umani
shumana
y massi
5
0-43
3,82
5,73
Chimboy
umani
Qamisha
iq massi
3
0-29
2,71
4,06
43-65
3,05
4,57
29-48
2,36
3,54
65-87
1,68
2,52
48-77
1,63
2,45
87-107
3,98
5,97
77-104
3,46
5,19
107-131
6,15
9,22
104-127
4,05
6,07
131-170
5,24
7,86
127-170
2,13
3,19
Yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial
up oqla
Eskidan sug‘o iladigan aqi simon o‘ loqi up oqla
Shumana
y umanu
Shumana
y massi
1
0-34
2,08
3,13
Chimboy
umani
Boza ou
massi
2
0-28
6,60
9,90
34-44
1,70
2,55
28-49
5,99
8,98
44-66
2,13
3,19
49-70
3,57
5,36
66-84
2,03
3,04
70-93
3,75
5,62
84-105
2,92
4,38
93-112
3,34
5,01
105-150
2,69
4,03
112-160
2,35
3,52
Yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial
up oqla
Eskidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla
Shumana
y umani
Shumana
y massi
6
0-27
3,13
4,37
Chimboy
umani
Qamisha
iq massi
6
0-28
3,35
5,02
27-52
3,35
3,33
28-38
2,57
3,85
52-76
3,07
2,62
38-59
3,72
5,57
76-101
3,64
2,44
59-75
3,48
5,23
101-125
2,03
1,51
75-102
2,17
3,25
125-160
2,59
1,26
102-160
1,36
2,03
Yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial
up oqla
Eskidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla
274
Shumana
y umani
Begjap
massi
5
0-30
2,95
4,43
Chimboy
umani
Qamisha
iq
massi -5
0-24
3,18
4,77
30-49
1,47
2,20
24-41
3,72
5,58
49-108
1,41
2,11
41-62
4,52
6,78
108-141
1,45
2,18
62-101
4,98
7,47
141-163
1,89
2,83
101-153
3,02
4,53
Yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial
up oqla
Eskidan sug‘o iladigan aqi simon o‘ loqi up oqla
Shumana
y umani
Begjap
massi
2
0-35
4,60
6,90
Chimboy
umani
Boza ou
massi
4
0-24
7,13
10,69
35-54
1,88
2,81
24-49
4,37
6,55
54-81
1,28
1,91
49-61
3,33
4,99
81-115
1,46
2,20
61-75
2,62
3,93
115-141
1,93
2,89
75-100
2,44
3,66
141-191
1,43
2,15
100-131
1,51
2,26
131-200
1,26
1,89
Xulosa: Tadqiqo la na ijasida Quyi Amuda yo ha zasining o‘ng a chap
qi g‘oqla ida joylashgan o‘ loqi-allyu ial a aqi simon o‘ loqi up oqla ning
maksimal gig oskopik namligi (MG) hamda so‘lish namligi (SN) ko‘ sa kichla i
bo‘yicha sezila li a o u la ma judligi aniqlandi. Ushbu a o u la , asosan,
up oqla ning mexanik a kibi, zichligi, ill za achala i miqdo i, singdi ish sig‘imi,
sho‘ lanish da ajasi a o ganik moddala ning ma judligi bilan izohlanadi.
Ayniqsa, aqi simon up oqla da yuqo i MG a SN ko‘ sa kichla i kuza ilib, bu
up oqla ning namlikni ushlab qolish qobiliya i yuqo iligi, ammo o‘simlikla
omonidan namlikdan oydalanish da ajasi pas ligini ko‘ sa adi. Shuningdek,
o‘simlikla ning su ga bo‘lgan eh iyojini qondi ishda so‘lish namligi chega asiga
e’ ibo qa a ish za u bo‘lib, bu ag o exnik adbi la ning ilmiy asosda olib
bo ilishini a'minlaydi. Olingan na ijala , hududdagi ye esu sla idan sama ali
oydalanish, up oq unumdo ligini oshi ish a sug‘o iladigan dehqonchilikda
su dan oqilona oydalanish s a egiyala ini ishlab chiqishda muhim ilmiy-amaliy
ahamiya ga ega. Хullаs, uр oqdаgi chi indila miqdo ining ko‘р bo‘lishi, su dа
e u chi uzlа ish i oki, o‘lik su zаhi аsi а mаydа zа аchаlа ning ko‘р bo‘lishi
uр oq nаm sig‘imi oshi аdi, uning zichligini oshishi esа nаm sig‘imi zаhi аsini
kаmаy i аdi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Smagin, A. V and N. B. Sado niko a. Hyg oscopic Wa e Con en As an Indica o o Soil
Dispe si y: The modynamic Basis and Expe imen al Ve i ica ion. Moscow Uni e si y Soil
Science Bulle in 79.2 (2024): 79-90.
2. Yan, F., Tulle , M., de Jonge, L.W., e al., Speci ic su ace a ea o soils wi h di e en clay
mine alogy can be es ima ed om a single hyg oscopic wa e con en , Geode ma, 2023, ol.
438, no. 6, p. 116614. h ps://doi.o g/10.1016/j.geode ma.2023.116614
275
3. Ku on oe , R. Wa e p ope ies o soils o Kho azm egion. Ame ican Jou nal o
Ag icul u e and Ho icul u e Inno a ions 2.12 (2022): 01-07.
4. Ku an ae , R., and Z. Khalilo a. Gene al physical p ope ies o soils in he Chi chik basin.
Конференции. 2021.
5. Роде А.А. Система методов исследования в почвоведении М: ‹‹Наука››, Новосибирск,
-С. 19-26.
