314
UO‘K: 633.511+ 631.5
ǴAWASHANÍŃ ZÚRÁÁTLIGINE AZÍQ REJIMIN
OPTIMALLASTÍRÍWDÍŃ TA’SIRI
Ayekee Aybek
S ajyo assis an aybekayekee @gmail.com
Ku basho Uzakbe gen,. Sa bae a Guljamal Aba bay qizi
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537351
Anno a siya. Usı maqalada ǵawashanıń zú áá ligine azıq ejimin op imallas ı ıwdıń
ási i úy enildi. Táji iybele ná iyjesinde há ú li úp sanla ı qaldı ılıp, oǵan mine al
óginle diń jıllıq no ması hám oǵan qosımsha bios imulya o la dı qollanılǵanda ǵawashanıń
zú áá ligine unamlı ási e iwi baqlandı. Ize lewle ná iyjesinde, ha ú li úp sanı qaldı ılǵanda
ǵawashanıń zú áá lilik po ensialı joqa ı bolıp, ósimlikle diń adap i qásiye le i a adı.
Ná iyjede, azıq ejimle in op imallas ı ıw ek ǵana ósimlikle diń op imal ósiwi hám
awajlanıwın áminleydi, bálkim zú áá lilik i u aqlı ası ıwda da zá ú ag o exnologiyalıq iláj
sıpa ında usınıs e iledi.
Gil sózle . Ǵawasha, úp sanı, azıq ejimi, gó ek, zú áá lilik.
Abs ac . In his s udy, he impac o op imizing he nu ien egime on co on yield was
in es iga ed. The esul s showed ha when di e en plan densi ies we e main ained and he
annual a e o mine al e ilize s along wi h addi ional bios imulan s we e applied, a posi i e
e ec on co on p oduc i i y was obse ed. Unde a ying plan densi ies, he yield po en ial o
co on inc eased, and he adap i e cha ac e is ics o he plan s we e enhanced. Consequen ly,
he op imiza ion o he nu ien egime no only ensu es he op imal g ow h and de elopmen o
plan s bu also se es as an impo an ag o echnological measu e o achie ing s able yield
imp o emen .
Key wo ds. Co on, numbe o seedlings, nu ien egime, co on boll, yield.
Ki isiw. Ózbeks an Respublikası Awıl xojalıǵın awajlandı ıwdıń 2020-
2030 jılla ǵa mólshe lengen s a egiyasinda mámleke imiz awıl xojalıǵın
awajlandı ıw iyka ınan a awda baza qa nasıqla ın keń ú de ámelge ası ıw, awıl
xojalıǵı ónimle in je is i iwshi, qay a islewshi hám sa ıwshı o asındaǵı
múnásibe le diń huquqıy iyka la ın bekkemlew, a awǵa in es iciyala dı ki giziw
hám klas e le sis emasın engiziw, esu s ejewshi exnologiyala dı engiziw,
zamanagóy exnikala menen ámiyinlew hámde awıl xojalıǵı ilimiy
je iskenlikle in óndi iske endi iw boyınsha bi qa a isle ámelge ası ılıwı belgilep
be ilgen.
Qa aqalpaqs an Respublikası sha aya ında opı aq qu amındaǵı mak o hám
mik oelemen le diń muǵda ı juda kem ekenligine baylanıslı, awıl xojalıq
eginle iniń gek a daǵı úp sanın belgilew hám sol a qalı azıqlıq maydanla ın
op imallas ı ıw baslı máselele den bi i bolıp esaplanadı.
315
Sh.Abdualimo hám T.Xudayqulo la [2; 3-5-b.] alıp ba ǵan áji iybele inde,
Tashken wálaya ı sha aya ında alıp ba ılǵan ize lewle de, qadaǵalaw a ian aǵı
kó se kish 37,5 c/ga bolsa, zú áá li s imulya o ı shigi ke 0,5 l/ hám shanaqlaw
gúllew dáwi inde 0,4-0,6 l/ga qollanılǵan a ian a 41,4 c/ga yamasa qadaǵalaw
a ian qa salıs ı ǵanda 3,9 c/ga joqa ı ónim alıwǵa e isildi. E alon e inde
qollanılǵan Fi o ak s imulya o ı shigi ke 200 ml/ga, shanaqlaw dáwi inde 200
ml/ga hám gúllew dáwi le inde 400 ml/ga qollanılǵan a ian a pax a ónimi 39,6
c/ga bolıp, qadaǵalaw a ian qa salıs ı ǵanda 2,1 c/ga joqa ı boldı hám zú áá li
s imulya o ı há qıylı no ma hám múdde le de qollanılǵan a ian la da (4-7
a ian la da) 40,8-39,5 c/ga ónim alınıp, kó se kish qadaǵalaw a ian qa
salıs ı ǵanda 1,9-3,3 c/ga joqa ı bolǵanlıǵı anıqlanǵan.
Nál qalıńlıǵı a ıp ba ıwı esabına, yaǵnıy 120-130 á i apındaǵı nál
qalıńlıǵında bolsa 11-12 ónim shaqasında shılpıw ó ke ilgen múdde le de há eki
so a da shı pılmaǵan a ian qa salıs ı ǵanda so la ǵa p opo cional ú de 3,4-4,6
c/ga joqa ı boldı. Ǵawashanıń o a alshıqlı “UzPITI-201” so ında nál qalıńlıǵı 80-
90 mıń/ga á i apında bolǵan 10- a ian a ize lew jılla ına p opo cional ú de pax a
ónimle i 38,5; 34,2 hám 33,2 c/ga di jılda o asha 3 jılda bolsa 35,3 c/ga nı 1- e im
úlesi 80,1% i qu adı Bul kó se kishle den 3 jıldaǵı o asha ónim “Andijan-35”
so ınıń pa allel (1- a ) a ian ına salıs ı ǵanda 1,5 c/ga kem, lekin 1- e im úlesi
1,5% ke joqa ı bolǵanlıǵı anıqlandı. Bul ǵawasha so ında da nál qalıńlıqla ı 100-
110 hám 120-130 mıń/ga a ıwı menen o asha pax a ónimle i 1,8 hám 1,9 c/ga ga
a ıp, 1- e im úlesi bolsa 2,9 hám 5,8% ke azayǵanlıǵı anıqlandı. Lekin bul aqı ǵı 2
kó se kish “Andijan -35” so ınan 1,8 hám 2,2% ke joqa ı bolǵanlıǵı anıqlanǵan [4;
10-12-b.].
Sh.Abdualimo a A.Soa o la [1; 7-8-b.] ú li opı aq-ıqlım sha aya la ında
guminli s imulya o la dan, Relek shigi ke 200-400 ml/ hám shın japı aq
shanaqlaw dáwi le inde 200-400 ml/ga, Gummi 20 shigi ke 1,0 l/ hám shanaqlaw-
gúllew dáwi le inde 0,5-1,0 l/ga Geoguma shigi ke 1,0 l/ hám shın japı aq hám
shanaqlaw dáwi le inde 1,6 l/ga, no mala da qollanılǵanda nálle diń kóge ip
shıǵıwı 10,5-11,1 p ocen ezlesip, ósimlik iń ósip awajlanıwındaǵı, iziologik
p ocessle jaqsılanıp, pax a ónimi 4,8-6, 3 c/ga a qanlıǵın a ap ó ken.
Sonday e ip, Qa aqalpaqs an sha aya ında há ú li úp sanla ınıń ǵawashaǵa
ási in e eń úy eniw ilimiy hám ámeliy á ep en ak ual esaplanadı.
Ma e ialla hám uslubla . Ilim ize lew jumısla ı 2022-2023 jılla da
Qa aqalpaqs an Respublikası o aylıq aymaǵındaǵı Xojeli ayonı “Aq al ın” APJ
aymaǵındaǵı “O azımbe a a” e me xojalıǵında alıp ba ıldı. Táji iybe 9 a ian 4
qay alamadan iba a .
316
Ize lewle de “Методика проведения опытов с хлопчатником” (Tashken ,
1983) [5; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (Tashken , 2007)” [3;
145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanıldı.
Ná iyjele . Biz áji iybeden alınǵan maǵlıwma la ǵa iyka lanıp, 2022-jılı
ǵawasha zú áá i a ian la boyınsha o asha 23,0-38,9 c/ga boldı.
Ǵawasha úp sanı 100 mıń, azo penen azıqlandı ıw muǵda ı 150, 200 hám
250 c/ga hám buǵan qosımsha bios imulya o 1 l/ga bolǵan 1-3 a ian la da
ǵawasha zú áá i 23,0-27,5 c/ga boldı. Usı jaǵdayda ǵawasha úp sanın 120 mıń ǵa
a ı ılǵanda zú áá lik 24,0-28,0 c/ga boldı.
Ǵawasha úp sanın 120 mıń, azo muǵda ın 250 kg/ga hám
bios imulya o la dı 2, 4 hám 6 l/ga muǵda da qollanılǵanda ( a . 7-9) ǵawasha
zú áá i 32,0-38,9 c/ga boldı. Bul bios imulya o dı 1 l/ga muǵda da qollanılǵan 6
a ian qa salıs ı ǵanda zú áá lilik 4,0 den 10,9 cen ne ge shekem joqa ı boldı.
Ǵawasha zú áá i, c.ga
Va ian
la
Táki a lanıwla
O asha
Pa qı,
±
I
II
III
1
23,0
25,0
22,0
23,0
00
2
25,0
23,5
23,5
24,0
+1,0
3
29,5
27,0
26,0
27,5
+4,5
4
28,5
25,5
28,5
24,0
+1,0
5
29,0
28,5
27,0
25,0
+2,0
6
31,5
33,0
30,0
28,0
+5,0
7
31,0
34,0
31,0
32,0
+9,0
8
34,5
37,0
38,5
36,5
+13,5
9
40,0
39,0
40,1
38,9
+15,9
Qa aqalpaqs an jaǵdayında ǵawashadan joqa ı zú áá alıw ushın ǵawashanı
azıqlandı ıwda mine al óginle di N250 P175 K125 kg/ga muǵda da hám buǵan
qosımsha bios imulya o la dı 6 l/ga muǵda da bi gelik e qollanıw maqse ke
muwapıq bolıp esaplanadı.
Juwmaq hám usınıs. Mine al ógindi N250 P175 K125 kg/ga muǵda da,
ǵawasha úp sanı 120 mıń hám buǵan qosımsha bios imulya o dı 2, 4 hám 6 l/ga
muǵda da bi gelik e qollanıw ǵawashadan 32,0-38,9 c/ga ónim alıwdı ámiyinledi,
bul qadaǵalaw a ian ına salıs ı ǵanda zú áá lik 9,0-15,9 c/ga ǵa zıya bolǵanlıǵı
anıqlandı.
Pax ashılıq penen shuǵıllana uǵın klas e le hám e me le ge ǵawashanıń úp
sanın 120 mıń dana qaldı ıp, gek a ına mine al ógindi N250 P175 K125 kg/ga
muǵda da hám oǵan qosımsha bios imulya o dı 6 l/ga qollanılǵanda joqa ı zú áá
alıwdı usınıs e emen.
317
Paydalanılǵan ádebiya la
1. Abdualimo Sh., Soa o A. Pax ashılıq a ǵawashaǵa gumin iyka lı s imulya o la dı
qollawdıń ósimlik iń ósiwi, awajlanıwı hám pax a zú áá ine ási i. Ag o ilm 2021. A nawlı san
[82]. B. 7-8.
2. Abdualimo Sh., Xudayqulo T. S imulya o la dıń shigi ónip shıǵıwı hám pax a zú áá ine
ási i. Ag o ilm 2021, 6 (77)-san. B. 3-5.
3. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (UzPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
4. Komilo R., Da ono Q. “UzPITI-201” hám “Andijan-35” ǵawasha so la ı á biyalawda nál
qalıńlıǵı hám shı pıw múdde le iniń pax a zú áá ligine ási i. Ag o ilm 2021, A nawlı san 78-san.
B. 10-12.
5. «O‘zbekis on up oqshunosla i a ag okimyoga la i jamiya ining beshinchi qu il oyi
ma e ialla i». Toshen 2010. B. 51-55
