322
UDK. 631.5.
SHIRINMIYA O‘SIMLIGINI URUG‘IDAN O‘STIRISH
Sabi o a Ma jan Genjenaza o na
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i,
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537371
Anno a siya: Shi inmiya u ug‘ini up oqqa ekish, uni ekish uslubla ini o‘ ganish
bo‘yicha unu chanligiga a‘si la i aniqlandi.
Kali so‘zla : Shi inmiya o‘simligi, o‘p oq, ildiz, xom xomashiyo, madaniy plan aciya,
ye maydon.
Anno a ion: The in luence o lico ice seeds on ge mina ion is de e mined by s udying
soo‘ing me hods in he soil.
Keywo ds: Lico ice plan , soil, oo s, ao‘ ma e ials, cul i a ed plan a ion, a able land.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on Respublikasidagi sug‘o iladigan e maydonla
510 ming gek a bo‘lib, shundan 419 ming gek a ni xaydalgan e la keyingi
(2017 y) yilla da da yo su ining kamligi sababli ko‘pchilik e me xo‘jalikla i a
boshqada ashkilo la ga egishli blgan e maydonla ida ekinla ni joylash i ish
ancha qisqa di.
Hozi da min aqada shi inmiya o‘simligini e ish i ish a uning ildiz
xomashyosini sanoa asosida qay a ishlashga ka a e` ibo qa a ilmoqda.
Bu bo ada Ozbekis on Respublikasi P eziden ining № PF.-2970 sonli
“O‘zbekis on Respublikasida silliq qizilmiya o‘simligini e ish i ish hamda sanoa
usulida qay a ishlashni ko‘pay i ish o‘g‘ isida”gi (2017 yil 16 may) [1].
Shi inmiya o‘simligi O‘zbekis on Respublikasi min aqasida da yo
sohilla ida, a iq bo‘yla ida, o‘qayzo la da, sug‘o ilib dehqonchilik qilinadigan
ekinzo la a o la ida o‘sadi.
Amuda yoning quyi min aqala ida qizilmiya o‘simligining ekologiyasi,
mo ologiyasi a biologik xususiya la ini o‘ ganish bo‘yicha ancha adqiqo ishla i
olib bo ilgan.
Shi inmiya o‘simligining Qo aqalpog‘is on Respublikasi hududla ida aqa
bi Glycy hiza glab a L. (solodka golaya) u ining a qalganligi a uning 30 a
o‘simlikla associaciyasini ashkil e ishi, qizilmiya o maciyasida 27 oila a 68
a lodga mansub bo‘lgan 99 u o‘simlikla ning bo ekanligi ko‘ sa ilgan (Baxie ,
1976).[2].
Keyingi yilla da Amuda yoning quyi min aqasi qizilmiya o‘simligi
bioekologiyasi, ekib ko‘pay i ish uslubla i o‘ ganildi (Baxie a boshqala , 2013,
323
2014). M.Yu. Ib agimo , G.S. Sabi o , M.G. Sabi o ala (2016) omonidan
qizilmiya o‘simlikning ildiz xomashyosini yig‘ib olish uslubla i o‘ ganilgan.
Min aqada bu o‘simlikning e us i a e os i o ganla ining i ojlanishi a
shakllanishi xususiya la i bo‘yicha ay im ma`lumo la be ilgan ( Ib agimo ,
Sabi o a boshqala , 2013).
Shuningdek Quyi Amuda yo hududla da qizilmiya o‘simligini ekib
ko‘pay i ish a ildiz xomashyosini yig‘ib olishning usulla i o‘g‘ isida ma`lumo la
be ilgan (A.Baxie ,, M.Ib agimo a boshqala , 2014).
Qizilmiya o‘simligining ildizining kimyo iy a kibi ay im adqiqo chila
omonidan o‘ ganilgan.
O‘simlikning ildizini yig‘ib olishda e ni haydash chuqi ligining ildiz
hosiliga a`si i o‘ ganilgan (M.Ib agimo , M.Sabi o a a boshqala 2014). [3].
Qizilmiya o‘simligini ekib o‘s i ishning up oq melio aciyasiga a`si i
o‘g‘ isada ba`zi ma`lumo la kel i ilgan (Kushie , Ku an ae , Ga u o a a
boshqala . 2014).
Tadqiqod me odikasi:
Xududning iqlim a up oq sha oi la ini, o‘simlikning o‘sish a
i ojlanishini o‘ ganishda D.Ma mu a o ning “Ag oklima icheskoe uslo iya
se e ozapodnogo Uzbekis ana”, U.E.Ismailo ning “Nauchnie osno ı po ısheniya
plodo ediya poch ı”, [2]. a boshqada ilmiy me odik manbala dan oydalanildi.
Tadqiqo ishla i baja ish da omida kuyidagi aj ibala olib bo ildi:
Ekish usulla ining u ug‘dan, o‘simlikning o‘sib i ojlanishiga a`si ini
o‘ ganish.
Taj iba a ian la i: 1) u ug‘dan ekish. Ekish sxemasi 60x30 sm, delyankala
maydoni 30 m2, 4 qay a iqda.
Tadqiqod da omida:
-u ug‘ning a ekish ma e ialla ing o‘nu chanligi aniqlash (labo a o iya a
dala sha oi ida)
-o‘simlikla ning o‘sib i ojlanishini ko‘za ish ( enologik azala )
Taj iba na ijala i:
Shi inmiyaning u ug‘ining labo o o iyalik unu chnaligi e ib olingan
aq idan boshlab guz oyidan boshlap baho ga o ib bo adi. Masalan: ok yab da
18%, noyab da 20%, yan a 44%, ma da 56%, may oyida 63% bo‘ldi.
Shi inmiya u ug‘ining ha hil mudda la da saqlanishning labo a o iya iy
ko‘ka u chanligiga a`si i (2023-2024)
№
U ug‘
e ildi
Ekilgan
kun
Unib
chiqdi
Ósish ezligi kunla
Ko‘ka u chanlik
1-5
6-
11-15
16-20
21-
26-30
324
kun
10
kun
kun
kun
25
kun
kun
1
10.X.2023
20.X.2023
26.X.2023
2
5
6
3
2
-
18
2
10.X.2023
15.XI.2023
19.XI.2023
3
4
4
5
3
1
20
3
12.X.2023
18.I.2024
22.I.2024
3
15
18
7
1
-
44
4
12.X.2023
12.III.2024
14.III.2024
14
16
11
9
5
1
56
5
13.X.2023
14.V.2024
17.V.2024
22
15
12
9
5
-
63
Tup oqqa 20-23 ap el` kunla i ekkanda ekish chuqu ligi ega bo‘ylab
qa o ga 0,5; 1,5; 3,0 a 5,0 sm chuqu likda bo‘ldi. Bu ekish usulining 1,5 sm
chuqu likda ekkan a ian imizda yaxshi na ijala ga e ishdik.
0,5 sm chuqu likda ekkanda u ug‘ning unu chanligi o‘ acha 3-6% bo‘ldi,
1,5 sm chuqu likda 18-21% bo‘ldi, 3 sm chuqu likda ekilganda 12-14 a 5 sm
chuqu likka ekilganda 2% unu chanlik aniqlandi (2-jad al).
Shi inmiya u ug‘ini ekish chuqu ligi bo‘yicha aniqlangan ishla 18-ap el
kuni boshlanib, 25 kun da omida ha kuni nazo a qilib u ildi. Nazo a na ijala i
1,5-3 sm chuqu likka ekilgan shi inmiya u ug‘ining unu chanligining yaxshi na ija
be ishini ko‘ sa adi. 5 sm chuqu likda ekilganda unu chanlik aqa 1-2% ni
ko‘ sa adi.
Shi inmiya u ug‘ining up oqqa ekish chuqu ligining unu chanligiga
a`si i, % hisobida
№
U ug‘ e ildi
Ekilgan kun
Ekish chuqu ligi - sm
0,5
1,5
3
5
1
10.X.2023
20.IV.2024
3
21
12
2
2
14.X.2023
23.VI.2024
6
18
14
0
Shi inmiya u ug‘ining ekishdan oldin ha hil kimyo iy bi ikmala a`si ida
ishlo be ganda uning unu chanligi bi qancha yuksalgan. Biz o‘z aj ibala imizda
ekishdan oldin 55-600S issiq su da shi inmiya u ug‘ining i i ib 3 soa da omida
yuqo i ha o a a`si e i dik. Bu u ug‘la ni keyin ekish aq igacha so u gichda
pas ha o a da saqladik. Bunday ekish oldida ishlo be ishla u ug‘ining na as
olishga, ula dagi o‘ adigan biokimyo iy ja ayonla da ijobiy a`si ko‘ sa ib
u ug‘la ning unu chanligini o i adi. Shi inmiyaning u ug‘idan up oqning os ida
das lab ildizi o‘sadi a up oqning pas ki qa lamiga ki ib bo adi. E us i yuzasiga
qa ab gipoko il` u ug‘ pallani u ug‘ qobig‘idan o ib olib o‘sa boshlaydi. Ildiz
ukchala i u ug‘ qobig‘idan ildizining o‘sib chiqishi bilan i ojlana boshlaydi.
Gohida ildiz ukchala ining o‘sishi o‘x aydi a o‘simlik halok bo‘ladi. Yosh
no dala ning ildizi das abki 5-6 kunda Pe i kosachala iga labo a o iya sha oi ida
ekkanda 3 sm o‘ssa, up oqda 1 sm o‘sdi. U ug‘ palla ba gla ining e us ki
bo‘limiga chiqishi bilan ildiz bo‘ynining o‘sishi pasayadi a u ug‘palla ba gla
ka alasha boshlaydi. Ko‘ka ib chiqqan u ug‘palla ba gla ining o‘ asidan uchki
325
ku ak i ojlanib, o adan 10-15 kun o‘ kandan so‘ng yumaloq shakldagi bi inchi
haqiqiy ba g hosil bo‘ladi.
Shi inmiyaning haqiqiy mu akkab ba gi aqa 4-6 bo‘g‘in o aliqla idan
boshlab hosil bo‘ladi.
Das labki bug‘inla da ula bi ba g plas inkasidan, gohida 2-3 plas ikadan
ibo a . Iyun oyida yosh no dala ining saqlanib qolishi 70% bo‘lib, ko‘pchilik
mayda no dala qalinlikdan nobud bo‘ldi. Bunday no dala ning so‘lishi iyul`-
a gus oyla ida bo‘lib, no daning e a baho idan saqlanib qolishi 50-55% bo‘ldi.
Bi inchi yilning oxi iga kelib, shi inmiya 2-6,1 qa o li yon shoxla iga ega bo‘ldi,
umumiy o‘ acha bo‘yiga o‘sishi 25-30 sm bo‘ldi.
Qay a iklanish ku agi u ug‘ palla ba gla ining ubidagi poyada bo‘lib, u
7-9 ju bilina bilinmas bo‘ladi.
Xulosa. Bi inchi yilning oxi iga bo ib bu uzilishla yanada
mu akkablashadi. Ha bo‘g‘in o alig‘ida a ildizda ula ning ko‘p miqdo da soni
shakllanadi. Keyinchalik shi inmiya 2 yoki 3chi yili o‘sganda ha ubdan 3-6
donagacha poyala o‘sib chiqadi.
U ug‘dan ekilgan shi inmiyaning ha xil mudda la dagi
o‘sishi (sm. hisobida 2024 yil)
№
Ekilgan kuni
11.V.
25.V.
20.VI.
15.VII.
20.VIII.
20.IX.
1
20.IV.2024
0,5
2
8
17
25
28
2
16.X.2023
-
1
6
15
21
24
Ikkinchi yili shi inmiyaning o‘sishi
3
2
9
28
46
60
66
4
3
11
32
47
62
69
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Ilxom Eshpo’la o’g B. e al. SHIRINMIYA (QIZILMIYA) O ‘SIMLIGINING
DORIVOR XUSUSUSIYATLARI //Russian-Uzbekis an Con e ence. – 2024. – S. 234-236.
2. Sa a o na M. M. QIZILMIYA (SHIRINMIYA) DORIVOR O'SIMLIGINING
XUSUSIYATLARI VA TIBBIYOTDA QO'LLANILISHI //JOURNAL OF
AGRICULTURE AND LIFE SCIENCES. – 2024. – T. 7. – №. 3. – S. 32-36.
3. Sa a o na M. M. QIZILMIYA (SHIRINMIYA) DORIVOR O'SIMLIGINING
XUSUSIYATLARI VA TIBBIYOTDA QO'LLANILISHI //JOURNAL OF
AGRICULTURE AND LIFE SCIENCES. – 2024. – T. 7. – №. 3. – S. 32-36.
4. Rozimo a S. DORIVOR OSIMLIKLAR (SHIRINMIYA–GLYCYRRHIZA
GLABRA) HAQIDA BERUNIYNING FIKRLARI //Jou nal o uni e sal science esea ch.
– 2025. – T. 3. – №. 4. – S. 45-51.
