356
UO‘K: 633.511+ 631.5
ORGANIKALÍQ HÁM MINERAL TÓGINLERDIŃ ǴAWASHANÍŃ
ÓSIWI HÁM RAWAJLANÍWÍNA TÁSIRI
Jumabae Aybek Nu a din uli,
“Ag onomiya” álim baǵda ı 4-ku s s uden
Ajiniyazo a Mex iban Koylibae na,a.x.i. .d. (PhD)
Zina dino Kamala diyin Mnaja din ulı,assis en oqı ıwshı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı.
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537498
Anno a siya. Usı maqalada mine al hám o ganikalıq óginle diń ǵawashanıń ósiwi hám
awajlanıwına ási i úy enildi. Ize lewle ná iyjesinde, o ganikalıq hám mine al óginle di
sú im as ına hám ege a siya dáwi le le inde qollanılǵanda, ola dıń ǵawashanıń ósiwi hám
awajlanıwı ushın unamlı ási e kenligi anıqlandı. Ná iyjede, ósimlikle diń ek ǵana ósiwi hám
awajlanıwın unamlı ási e ip qalmas an, bálkim zú áá lilik i u aqlı ası ıwda da zá ú
ag o exnologiyalıq iláj sıpa ında usınıs e iledi.
Gil sózle . Ǵawasha, azıq ejimi, mine al óginle , o ganikalıq óginle , azo , os o ,
kaliy, ósiw, awajlanıw.
Аннотация. В данной статье изучено влияние минеральных и органических
удобрений на рост и развитие хлопчатник. В результате исследований установлено, что
применение органических и минеральных удобрений как под предпосевную обработку, так
и в течение вегетационного периода оказывает благоприятное воздействие на рост и
развитие хлопчатник. Таким образом, данные удобрения не только способствуют росту
и развитию растений, но и могут быть рекомендованы как важный агротехнологический
приём для обеспечения устойчивой урожайности.
Ключевые слова. Хлопчатник, питательный режим, азот, фосфор, калий, гумус,
плодородие почвы.
Abs ac . This a icle in es iga es he e ec o mine al and o ganic e ilize s on he
g ow h and de elopmen o co on. The esul s o he s udy showed ha he applica ion o
o ganic and mine al e ilize s bo h be o e sowing and du ing he ege a ion pe iod had a
a o able in luence on he g ow h and de elopmen o co on. Consequen ly, hese e ilize s no
only p omo e plan g ow h and de elopmen bu can also be ecommended as essen ial
ag o echnological measu es o ensu e sus ainable p oduc i i y.
Key wo ds. Co on, nu ien egime, mine al e ilize s, o ganic e ilize s, ni ogen,
phospho us, po assium, g ow h, de elopmen .
Ki isiw. Qa aqalpaqs an jaǵdayında egislik je le sho lanǵan. Je as ı izey
suwla ı jaqın bolǵanı ushın jazdagı kúshli ıssı ási i menen opı aq an suw
puwlanıp, qu ǵaqlanadı, ómengi qa lamla dan suw joqa ı kó e ilip jáne pa lanadı.
Solay e ip, opı aq ıń ús ińgi qa lamında duz oplanıp ba a be edi hám gúzge kelip
o asha sho lanıw dá ejesine je edi. Kelesi jılı egin egiw ushın opı aq aǵı
357
oplanǵan duzla dı juwıw ke ek. Sho juwıw jaqsı bolıwı ushın a ızla egislengen
bolıwı ke ek. A ız egis bolsa sho juwıw qanaa lana lı bolıp, ǵawashanıń ósiwi
hám awajlanıwı ushın ke i ási kó se peydi.
Ósimlik iń jaqsı ósiwi hám awajlanıwı ushın opı aq ónimda lıǵıda joqa ı
bolıw ke ek, yaǵnıy pú kil ege aciya dáwi inde ósimlik i suw hám azıq penen
je e li dá ejede ámiyinley alıwı ke ek. Topı aq ónimda lı bolıwı ushın eginle di
almaslap egiw, o ganikalıq hám side a óginle di qollanıw, opı aq a kóp
muǵda da ósilik qaldıqla ın qaldı ıw ke ek.
A.Shamsie hám basqala [4; 69-70-b.] alıp ba ǵan ize lew jumısla ında,
ipik boz opı aqla sha aya ında qa a a asın qa a polie ilen plyonka menen
qa ıqlap suwǵa ıw menen azo lı óginle di suwda e i ken halda e igaciya usılında
azıqlandı ıw, ek ǵana mine al óǵinle den paydalanıw ná iyjeligin ası ıw
múmkinshiligin ja a ıp qalmay, bálkim ǵawashanı suwǵa ıw sapası jaqsılanıp,
opı aq ıń qa ıq boylap bi egis ıǵallanıwına hám suw únemleniwine e isiledi
PSUEAITI (bu ınǵı ÓzPIII) diń áji iybe uchas kasınıń ipik boz opı aqla
sha aya ında kompos la dı mine al óginle menen bi ge qollanǵanda ósimlikle di
azıqlıq elemen le i menen ámiyinleniwi ushın salıs ı ǵanda maqul úse uǵın
sha aya ja a ılǵan hámde ǵawashanıń ósip- awajlanıwına, ónim elemen le iniń
oplawına, pax adan mol hám sapalı ónim alıwına unamlı ási e di. Tipik boz
opı aqla sha aya ında pax adan joqa ı hám sapalı ónim alıw ushın mine al
óginle di há jılı gek a ına N-200, P-140, K-100 kg/ga hám qus ezegi+ e ek
jap aǵı+1,5% NKFU (10 /ga) yamasa qa amal ezegi+ e ek japı aǵı+1,5% NKFU
(20 /ga) qospala dan aya lanǵan kompos la eki yamasa úsh jılda bi e gúzgi
shúdiga aldınan qollanıw usınıs e ilgen [3; 18-20-b.].
Sonday e ip, Qa aqalpaqs an sha aya ında mine al hám o ganikalıq
óginle diń ǵawashaǵa ási in e eń úy eniw ilimiy hám ámeliy á ep en ak ual
esaplanadı.
Ma e ialla hám uslubla . Biz áji iybe a ızında o ganikalıq, mine al
óginle hám bios imulya o la dıń ǵawashanıń ósiwi hám awajlanıwına ási in
anıqlaw maxse inde ize lewle alıp ba dıq. O ganikalıq mine al óginle hám
bios imulya o la dıń ǵawashanıń ósiwi hám awajlanıwına ási in anıqlaw ushın
enologiyalıq baqlaw 1.VIII; 1.VIII hám 1.IX ge alıp ba dıq. Bunda ósimlik
biyikligi, miywe shaqala hám ǵó ekle sanı esapqa alındı.
Ize lewle de “Методика проведения опытов с хлопчатником” (Tashken ,
1983) [2; 246-b.] hám “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (Tashken , 2007)” [1;
145-b.] me odikalıq qollanbala ınan paydalanıldı.
358
Ná iyjele . 2021-jılı 1-iyulǵa ósimlik bas paxal biyikligi 39,0-54,5 sm bolıp,
bunda ek mine al óginle menen azıqlandı ılǵan 1-2 a ian la da 39,0-41,5 sm,
ek o ganikalıq óginniń ózi 20 hám 40 /ga be ilgen 3-4 a ian la da 46,5-48,5 sm,
mine al óginle di N185 P130 K90 kg/ga hám o ganikalıq ógindi 20 hám 40 /ga
bi gelik e qollanılǵan 5-6 a ian la da 44,5-50,0 sm xám o ganikalıq ógindi N185
P130 K90 kg/ga jáne buǵan qosımsha bios imulya o “Fi o ak” 1, 2 hám 3 l/ga
bi gelik e qollanılǵan 7-10 a ian la da 45,0-54,5 sm boldı. Bul a ian la ( a . 7)
ishinde o ganikalıq ógin 20 /ga qollanılǵanda ósimlik biyikligi 45,0 sm,
o ganikalıq ógin 40 /ga, mine al ógin N185 P130 K90 kg/ga hám bios imulya o
1, 2 hám 3 l/ga qollanılǵan 8-10 a ian la da 50,0-54,5 sm boldı.
1-a gus kúnine jú gizilgen baqlawla ımızda, ósimlik bas paxal biyikligi
a ian la boyınsha o asha 77,5-92,5 sm, miywe shaqala sanı 11,5-14,0 dana hám
ǵó ekle sanı 5,0-7,1 dana boldı. Bunda ek mine al óginle qollanılǵan 1 hám 2
a ian la da ósimlik biyikligi 78,0-87,5 sm, miywe shaqala sanı 11,5-12,5 dana
hám ǵó ekle sanı 5,0-5,6 dana, ek o ganikalıq óginle diń ózi qollanılǵan 3 hám 4
a ian la da iyislisinshe: 78,5-88,0 sm, 12,3-13,5 dana hám 5,5-6,0 dana boldı.
O ganikalıq ógindi 20 hám 40 /ga hám mine al óginle di N185 P130 K90
kg/ga bi gelik e qollanılǵan 5-6 a ian la da ósimlik bas paxal biyikligi 78,0-89,5
sm, miywe shaqala sanı 12,5-13,4 dana hám ǵó ekle sanı 5,5-7,0 dana boldı.
O ganikalıq ógindi 40 /ga, mine al N185 P130 K90 kg/ga hám bios imulya o 1,
2 hám 3 l/ga muǵda da bi gelik e qollanılǵan 8-10 a ian la da bul kó se kishle
iyislisinshe: 89,5-92,5 sm, 13,5-14,0 dana hám 7,0-8,0 dana boldı. Bunda 8-10
a ian la da qollanılǵan ilajla basqa a ian la daǵıǵa qa aǵanda joqa ı boldı.
1-sen yab jaǵdayında alınǵan maǵlıwma la da ósimlik bas paxal biyikligi
ózge issiz qalǵanı, miywe shaqala hám ǵó ekle sanla ınıń a qanlıǵın kó iwge
boladı. Ósimlik bas paxal biyikligi a ian la boyınsha o asha 77,5-91,5 sm,
miywe shaqala sanı 12,0-15,5 dana hám ǵó ekle sanı 7,5-13,0 dana boldı.
Tek mine al óginle qollanılǵan 1 hám 2 a ian la da ósimlik miywe shaqala
sanı 12,0-13,0 dana hám ǵó ekle sanı 7,5-8,5 dana boldı. Tek o ganikalıq
óginle diń ózi 20 hám 40 /ga muǵda da qollanılǵan 3 hám 4 a ian la da miywe
shaqala sanı 13,0-14,0 dana hám ǵó ekle sanı 8,0-10,5 dana boldı. O ganikalıq
ógin 20 hám 40 /ga hám mine al ógindi N185 P130 K90 kg/ga muǵda da
bi gelik e qollanılǵan 5 hám 6 a ian la da miywe shaqala sanı 13,0-13,5 hám
ǵó ekle sanı 8,5-11,5 dana boldı hám o ganikalıq ógindi 40 /ga mine al ógindi
N185 P130 K90 kg/ga hám buǵan qosımsha bios imulya o dı 1, 2 hám 3 l/ga
muǵda da bi gelik e qollanılǵan 8-10 a ian la da miywe shaqala sanı 14,0-15,5
dana hám ǵó ekle sanı 12,0-13,0 dana boldı.
359
Bul a ian la dagı ko se ikshle , yaǵnıy ǵawashanı azıqlandı ıwda o ganikalıq
ógindi 40 /ga, mine al óginle N185 P130 K90 kg/ga hám bios imulya o dı 1, 2
hám 3 l/ga esabınan bi gelik e qollanılǵanda basqa hámme a ian la ǵa
salıs ı ǵanda joqa ı boldı. Usı a ian la ishinde bios imulya o dı 1 l/ga esabınan
qollanılǵanǵa qa aǵanda onı 3 l/ga esabınan qollanıw sebepli miywe shaqala sanı
1,5 danaǵa hám gó ekle sanı 1 danaǵa zıya boldı.
Juwmaq hám usınıs. O ganikalıq ógindi 40 /ga, mine al ógindi N185 P130
K90 kg/ga hám bula ǵa qosımsha bios imulya o dı 3 l/ga esabınan bi gelik e
qollanıw ǵawashanıń jaqsı ósiwin hám awajlanıwın ámiyinleydi hám ǵawashanı
azıqlandı ıwda Qa aqalpaqs an jaǵdayında bul usıldı qollanıw há á epleme
paydaloı esaplanadı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (O’zPITI). -Tashken . 2007. B. 145.
2. Методика полевых опытов с хлопчатником. (Пятое изд. доп. СоюзНИХИ) - Ташкент.
1981. С. 246.
3. Niyazalie B. «Topı aq aǵı ni a lı azo muǵda ı, ósimlik iń ósip- awajlanıwına hámde pax a
zú áá ine kompos la dıń ási i» // Ag o ilm ju nalı. 2015 jıl. -№5 (37). B. 18-20.
4. Shamsie A., Kamilo B., Ziya o M., Eshonqulo J. «Ǵawashanı suwǵa ıw hám mine al
óginle menen e igaciya usılında azıqlandı ıw» // Ag o ilm ju nalı. 2018 jıl.-№3 (53). B. 69-
70.
