360
UO‘K: 633.511+631.879.42
SHOʻRLANGAN TUPROQLAR SHAROITIDA GʻOʻZA CHIGITINING
UNIB CHIQISH DINAMIKASIGA ORGANO-MINERAL
KOMPOSTLARNING TAʻSIRI
Sa senbae a Nilu a Jengisbay qızı,
“Ag onomiya” a’lim yo‘nalishi 2-ku s alabasi
Zina dino Kamala diyin Mnaja din uli,
assis en o‘qi u chi
Qo aqalpogʻis on qishloq xoʻjaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537500
Anno a siya. Maqolada gʻoʻza chigi ining unib chiqish dinamikasiga o gano-mine al
kompos , goʻng a mine al oʻgʻi la a’si i aniqlandi. Bunda asosan o gano-mine al
kompos la ning up oqning su - izik a ag okimyo iy hususiya la iga ijobiy a’si e ishi o qali
gʻoʻza niholla ining unib chiqish da ajasi sha hlangan.
Kali soʻzla . Tup oq, chigi , o gano-mine al kompos , goʻng, mine al oʻgi la , su - izik
a ag okimyo iy hususiya la .
Аннотация. В статье определено влияние органо-минерального компоста, навоза
и минеральных удобрений на динамику прорастания семян хлопчатника. При этом
основное внимание уделено положительному воздействию органо-минеральных
компостов на водно-физические и агрохимические свойства почвы, что способствует
повышению степени всхожести семян хлопчатника.
Ключевые слова: почва, семена, органо-минеральный компост, навоз, минеральные
удобрения, водно-физические и агрохимические свойства.
Anno a ion. The a icle iden i ies he e ec o o gano-mine al compos , manu e, and
mine al e ilize s on he ge mina ion dynamics o co on seeds. The s udy mainly highligh s he
posi i e in luence o o gano-mine al compos s on he soil’s wa e -physical and ag ochemical
p ope ies, which con ibu es o imp o ing he ge mina ion a e o co on seedlings.
Keywo ds: soil, seeds, o gano-mine al compos , manu e, mine al e ilize s, wa e -
physical and ag ochemical p ope ies.
Ki ish. Qo aqalpogʻis on Respublikasi sugʻo iladigan ye la ining deya li
hammasi ha xil da ajada shoʻ langan boʻlib, unumdo ligi juda pas hisoblanadi.
Sizo su la ining sa xi up oqning unumdo qa lamiga juda yaqin (1,5-2,0 m)
boʻlganligi sababli shoʻ lanish ja ayoni doimo kuza iladi. Bu esa oʻz na ba ida
up oq a kibida salbiy oqiba la ni kel i ib chiqa adi.
Tup oqla ning melio a i hola i yomonlashgani sa i oʻsimlikla ning oʻsishi,
i ojlanishi a yaxshi hosil oʻplashi qiyinlashadi.
Bunday muammola ning oldini olish a yumsha ish boʻyicha bugungi kunda
espublikamiz olimla i omonidan ha xil chiqindila dan a o ganik oʻgʻi la bilan
noanʻana iy ag o udala ni ilmiy asoslangan nisba la da kompos la ayo lab, ula ni
361
ekish oldidan shudgo os iga a ekinla ning ege aciya da ida qoʻllash boʻyicha
ilmiy adqiqo ishla ini olib bo moqdala .
Qishloq xoʻjaligida kompos dan oydalanish o ganik chiqindila ni
minimallash i ish a oʻsimlikchilikka qoʻshiladigan oʻgʻi la a ungi sidla
miqdo ini kamay i ish uchun juda sama ali. Kompos up oqning ba cha izik
xususiya la ini yaxshilaydi: massa, zichlik, gid a lik oʻ kazu chanlik, po ozlik a
su ni ushlab u ish qobiliya i a boshqala .
O gano-mine al kompos la ni qoʻllash na ijasida gʻoʻzaning oʻsib-
i ojlanishiga, chigi ning unib chiqish dinamikasiga ijobiy aʻsi e ib, na ijada
gʻoʻza hosildo ligining o ishiga e ishiladi.
Adabiyo la ahlili. Shoʻ langan up oqla sha oi ida o gano-mine al
kompos la ni shudgo os iga qoʻllash up oqla ning su - izik a ag okimyo iy
xususiya la iga ijobiy aʻsi koʻ sa ib, gʻoʻza chigi ining no mal unib chiqishi
uchun qulay sha oi ya a iladi.
Tup oqqa o ganik oʻgʻi be may, almashlab ekish izimla ini qoʻllamay,
aqa mine al oʻgʻi la i hisobiga hosil olina e sa yildan-yilga up oq
unumdo ligining pasayib bo ishidan dalola be adi. Qola e sa, noanʻana iy
ag o udala ning aqa oʻzini ishla gandan koʻ a, ula ni goʻng bilan a alash i ib
kompos si a ida qoʻllanilsa up oq unumdo ligiga ijobiy a’si koʻ sa ishi soʻngi
pay la da olib bo ilayo gan ilmiy adqiqo ishla ida aniqlangan [1; 43-45-b., 3; 81-
83-b.].
Kompos ni qoʻllash o ganik moddala , ozuqa moddala i da ajasini (uzoq
aq da omida sekin oʻgʻi lash a’si ini aʻminlaydi), mik obial biomassani
oshi adi a up oqning izik hususiya la ini yaxshilashi kuza ilgan (ae a siya, su ni
ushlab u ish qobiliya i a boshqala ) [2; 203-208-b.].
Bazi bi manla ga koʻ a, mu akkab o ganomine al kompos dan oydalanish
up oqning yuqo i qa lamining (0-20 sm) izik xususiya la ini yaxshilashga,
ag o exnik jiha dan qimma li ag ega la ning a kibi a up oq s uk u asi
koe i sien ining oshishiga, su ga chidamliligining oshishi aniqlandi. Bundan
ashqa i, up oq zichligini kamay i ish, gʻo akligining, su sigʻimining oshishiga
a su xususiya la ining yaxshilashiga yo dam be ishi aniqlangan [5; 21-22-b.].
Me odologiya. Taj iba dala usuli boʻyicha olib bo ildi. Tadqiqo la
9 a ian dan 4 qay a iq an ibo a boʻlib, a ian la izimli uslubda joylash i ildi.
Gʻoʻza chigi ining unib chiqish dinamikasini aniqlash aj ibaning I a III
ak o lanishla ining ha bi a ian la idagi maxsus belgilangan 1 pogon me
maydonla da olib bo ildi.
362
Chigi ining unib chiqish dinamikasi “Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i
(Tashken , 2007)” [4] uslubiy qoʻllanmasidan oydalanilgan holda aniqlandi.
Tadqiqo na ijala i. Taj iba na ijala iga koʻ a, nazo a a ian ida gʻoʻza
niholining unib chiqa boshlashi 22 ap elda kuza ilib, nazo a a ian ida 1,5 dona
unib chiqqanligi kuza ildi.
Mine al onida goʻng 10, 15 a 20 /ga qoʻllanilgan 2-3-4 a ian la da
niholla ning unib chiqishi 2,0-2,5-4,0 donani ashkil qilib, nazo a a ian iga
nisba an 0,5-1,0-2,5 dona koʻp boʻldi.
Mine al oʻgʻi la bilan bi galikda o gano-mine al kompos la ni 10 a 12 /ga
me’yo la ida qoʻllanilganda chigi ning unib chiqishi 2,0-2,5 dona boʻlsa, mine al
oʻgʻi la bilan bi galikda o gano-mine al kompos la ni 20, 22 a 24 /ga
me’yo la ida qoʻllanilganda chigi ning unib chiqishi 3,5-4,5 donani ashkil e di.
Demak, qoʻllanilgan goʻng a kompos la a’si ida up oqda ba cha su -
izik, mik obiologik hola la ning yashilanishi na ijasida niholla ning unib chiqishi
yuqo iligi aniqlandi. Bu hola ni keyingi yildagi oʻ kazilgan aj iba a kuza u la
asdiqladi.
Kuza ish soʻnggi mudda iga (30.04) kelib, yuqo idagi koʻ sa kichla ba cha
a ian la da ham oshgan holda a qla saqlanib qolganligi kuza ildi. Bu da da
nazo a a ian ida 18,5 dona niholla unib chiqqan boʻlsa, 10, 15 a 20 /ga goʻng
solingan a ian la da 19,5-20,0-21,0 dona a kompos la o asida maqbul
hisoblangan kompos -4 22 /ga qoʻllanilgan 8- a ian da esa 23,5 donani ashkil
qildi. Kuza u la ning oxi gi mudda ida hamma a ian la ning koʻ sa kichla i bi -
bi iga yaqin boʻldi.
Xulosa. Chigi ning unib chiqishi o gano-mine al kompos la ning
me’yo la iga a nisba la iga bogʻliq holda oʻzgacha boʻlib, qoʻllanilgan o gano-
mine al kompos la ning eng maqbul a’si i gʻoʻzaning unib chiqish da ajasi 22 /gа
o gano-mine al kompos qoʻllanilgan 8- a ian da kuza ilib (30.IV) 29,0 donani
ashkil qilib, bu boshqa a ian la ga nisba an ikki-uch kun ilga i unib chiqishiga a
niholla ning oʻla unib chiqqanligi aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyo la oʻyxa i
1. Abdinaza o J., Bol ae S.M. Ingishga olali gʻoʻza pa a ishida qoʻllanilgan kompos
meyo la ining up oqni ag ega hola iga a’si i. // Ag o kimyo himoya a oʻsimlikla ka a ini
ilmiy-amaliy ju nali. 2024. №1. B. 43-45.
2. Be an, E., So , X., Soli a, M., and T illas, I. (2004). Compos ing Wine y Was e: Sludges
and G ape S alks, Bio esou ce Technol, 95, P. 203-208.
3. Bol ae S., U mano a M. Ben oni asosli o ganomine al kompos la up oq melio a i
hola ining oʻzga ishi a pax a hosildo ligiga aʻsi i. // Oʻzbekis on qishloq a su xoʻjaligi
ju nali. Maxsus son [3]. 2023. B. 81-83.
4. Dala aj ibasini o‘ kazish uslubla i (OʻzNIXI). -Tashken . 2007. B. 145.
5. Славгородская Д.А. Влияние сложного органоминерального компоста на свойства
чернозема обыкновенного и урожайность озимой пшеницы в западном предкавказье. //
Автореф. дисс. на соиск. уч. степ. к. с-х. н. -Кроснодар. 2014. С. 21-22.
