379
UO‘K:631.416
CHO‘L MINTAQASI SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI-ALLYUVIAL
TUPROQLARINING EKOLOGIK-BIOLOGIK TAHLILIDA
ZAMONAVIY ILMIY YONDASHUVLAR
Xojaso Mu a Allamu a o ich, Saido a Munisa E gashe na,
biologiya anla i dok o i (DSc), p o esso
E-mail: [email p o ec ed]
Begnaye Begzod Xolmu odo ich, adqiqo chi
Uma xo‘jae a Ruxso a Shux a qizi, alaba
Salimo a Go‘zal Bax iyo qizi, alaba
Toshken da la ag a uni e si e i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537545
Anno a siya. Maqolada O olbo‘yi sug‘o iladigan up oqla ining ekologik-biologik
hola ini ahlil qilishga qa a ilgan zamona iy ilmiy yondashu la bo‘yicha ma e ialla
kel i ilgan. Tahlil na ijala iga ko‘ a, up oqla ning ekologik-biologik hola ining u li omilla
a’si ida o‘zga ishini aniqlash bo‘yicha jahon miqyosida olib bo ilgan adqiqo la na ijasida bi
qa o muhim ilmiy yu uqla qo‘lga ki i ilgan. Shunga qa amay, O olbo‘yi hududida a qalgan
sho‘ langan up oqla ning ekologik-biologik hola ini zamona iy yondashu la asosida
diagnos ika qilish o qali hudud ye la idan sama ali oydalanish bo asida ilmiy izlanishla
ye a licha amalga oshi ilmaganligi a’kidlab o‘ ilgan. Shu bois, u li da ajada sho‘ langan
o‘ loqi-allyu ial up oqla ning ekologik-biologik hola ini ahlil qilish maqsadida biodiagnos ika
usulla idan oydalanilgan. Na ijala up oq biologik aolligining in eg al ko‘ sa kichidan
hududdagi up oqla ning ashqi a’si la ga munosaba ini, shuningdek, up oq unumdo ligini
saqlash a oshi ish bo‘yicha ko‘ ilayo gan cho a- adbi la sama ado ligini baholashda keng
qo‘llanilishi mumkinligini ko‘ sa gan.
Kali so‘zla : cho'l zonasi, up oqning sho' lanishi, iqlim sha oi i, up oqning ekologik a
biologik hola i, biodiagnos ika, mik oo ganizmla soni, e men la aolligi, in eg al ko’ sa kich.
Аннотация. В статье представлены материалы о современных научных подходах
к анализу экологического и биологического состояния орошаемых почв Приаралья.
Согласно анализу, мировые исследования позволили получить ряд значимых научных
результатов в определении изменений экологического и биологического состояния почв
под воздействием различных факторов. Вместе с тем, отмечается, что в Приаралье
недостаточно проведены исследования по диагностике экологического и биологического
состояния засоленных почв на основе современных подходов для эффективного
использования земель. Поэтому для анализа экологического и биологического состояния
разнообусловленных солончаковых лугово-аллювиальных почв использовались методы
биодиагностики. Результаты показали, что интегральный показатель биологической
активности почвы может быть широко применен для оценки реакции почв на внешние
воздействия в регионе, а также для оценки эффективности мероприятий по сохранению
и повышению плодородия почв.
380
Ключевые слова: пустынная зона, засоление почв, климатические условия,
экологическое и биологическое состояние почвы, биодиагностика, численность
микроорганизмов, активность ферментов, интегральный показатель.
Anno a ion. The a icle p esen s ma e ials on mode n scien i ic app oaches o analyzing
he ecological and biological s a e o i iga ed soils in he A al Sea egion. Acco ding o he
analysis, global esea ch has led o a numbe o signi ican scien i ic achie emen s in
de e mining he changes in he ecological and biological s a e o soils unde he in luence o
a ious ac o s. Ne e heless, i is emphasized ha s udies on diagnosing he ecological and
biological condi ion o saline soils in he A al Sea egion using mode n app oaches o he
e ec i e use o land esou ces ha e no been su icien ly conduc ed. The e o e, biodiagnos ic
me hods we e used o analyze he ecological and biological s a e o a iously saline meadow-
allu ial soils. The esul s showed ha he in eg al index o soil biological ac i i y can be widely
applied o assess soil esponse o ex e nal in luences in he egion, as well as o e alua e he
e ec i eness o measu es aimed a main aining and enhancing soil e ili y.
Keywo ds: dese zone, soil saliniza ion, clima ic condi ions, ecological and biological
s a e o soil, biodiagnos ics, mic oo ganism coun , enzyme ac i i y, in eg al index.
Ki ish. Hozi gi kunda dunyo miqyosida kuza ilayo gan global iqlim
o‘zga ishi sha oi ida up oq qoplamida kechayo gan sho‘ lanish ja ayonla ini
oldini olish a uning salbiy oqiba la ini kamay i ish bo‘yicha ilmiy adqiqo la olib
bo ilmoqda. Ushbu adqiqo la up oqning xossa a xususiya la iga ashqi omilla
a’si ini aniqlashda abiiy-iqlim sha oi la ini inoba ga olishni alab e adi.
Shuningdek, sho‘ langan ye la maydonini ez a aniq aniqlash hamda sho‘ lanish
da ajasini baholashda zamona iy geoaxbo o exnologiyala idan oydalanish,
up oqning biologik aolligiga oid in o ma i ko‘ sa kichla asosida ashqi
a’si la ga chidamlilik da ajasini baholash uchun biodiagnos ika usulla ini
qo‘llashga ham alohida e’ ibo qa a ilmoqda.
Deg ada siyaga uch agan sug‘o iladigan up oqla ning ekologik-biologik
hola ini diagnos ika qilishda zamona iy yondashu la dan oydalanishga qa a ilgan
ilmiy izlanishla bugungi kunda dunyoning ye akchi ilmiy ma kazla i a oliy
a’lim muassasala ida aol olib bo ilmoqda. Xususan, bu yo‘nalishdagi adqiqo la
In e na ional Soil Re e ence and In o ma ion Cen e, Wageningen
(Nide landiya), Uni e si y o Hohenheim, Thünen-Ins i u e o Ru al S udies
(Ge maniya), Swedish Uni e si y o Ag icul u al Science (Sh e siya),
Labo a o y o Applica ion o Remo e Sensing, Pu due Clima e Change
Resea ch Cen e , U.S. Salini y Labo a o y (AQSh), In e na ional Ins i u e o
Sus ainable De elopmen (Kanada), Cen al Soil Salini y Resea ch Ins i u e
a Indian Ins i u e o Soil Science (Hindis on) kabi nu uzli ilmiy muassasala da
amalga oshi ilmoqda.
381
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo ning ob’ek i Qo aqalpog‘is on
Respublikasining Amuda yo a Chimboy umanla ida a qalgan u li da ajada
sho‘ langan eskidan a yangidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla a
sho‘ xokla hisoblanadi. Dala a labo a o iya adqiqo la i umumqabul qilingan
s anda uslubla bo‘yicha amalga oshi ilgan. Izlanishla da qiyosiy-geog a ik a
kimyo iy-anali ik usulla idan oydalanilgan. Tahlilla «Методы почвенной
микробиологии и биохимии», «Методы почвенной энзимологии»,
«Биодиагностика почв: методология и методы исследований» qo‘llanmala i
bo‘yicha baja ildi [3, 6].
Na ijala a munoza a. Ma’lumki, bugungi kunga kelib, up oq
unumdo ligi kompleks baholash, up oqdan oqilona oydalanish a sama ali
exnologiyala ishlab chiqishda, up oqla ning mik obiologik a biologik aolligini
o‘ ganishga qa a ilgan adqiqo la obo a muhim ahamiya kasb e moqda.
Tup oqning biologik aolligi — bu undagi mik oo ganizmla a o‘simlik aoliya i
na ijasida sodi bo‘ladigan ba cha biologik ja ayonla da ajasi. U up oqning
unumdo ligi, o ganik moddala aylanishi a eko izim ba qa o ligini baholashda
asosiy indika o hisoblanadi [4, 5]. Bu bo qada cho‘l up oqla ining biologik
aolligini ha omonlama o‘ ganish, unumdo ligi pas up oqla ning unumdo ligini
saqlab qolish a yaxshilash imkonini be adi hamda cho‘l hududla ida qishloq
xo‘jaligini i ojlan i ish uchun biologik asos ya a adi. Shu sababli zamona iy
up oqshunoslikda biologik adqiqo ning eng muhim usulla idan keng oydalanish
za u hisoblanadi. Shu nuq ai naza dan, adqiqo la imiz da omida up oqla ning
ekologik-biologik hola ini baholashda biodiagnos ika usulla idan oydalandik.
Tup oqni biologik diagnos ikasi up oq qa lamiga za a ye ish abia i a
a’si ini aniqlash, shuningdek up oq a kibidagi o‘zga ishla haqida asa u ga ega
bo‘lish imkonini be adi [1, 2]. Cho‘l zonasidagi sho‘ langan up oqla ning umumiy
biologik aolligini baholash a unumdo likni aniqlash maqsadida biz Kasee a
Kolesniko la omonidan akli qilingan up oq biodiagnos ikasining nisbiy
usulidan oydalandik [3].
Shu o‘ inda a’kidlash joizki, up oqla ning ekologik-biologik hola ini
biodiagnos ika usulla i o qali baholash uchun up oq biologik aolligining u li
pa ame la ini i odalo chi eng in o ma i ko‘ sa kichla ni bi aq da o‘za o
bog‘lab o‘ ganish alab e iladi. Bu usul o qali up oqning umumiy nisbiy biologik
aolligini aniqlash asosida up oqla ning ekologik-biologik hola ining in eg al
ko‘ sa kich qiyma ini belgilash mumkin. Shu munosaba bilan adqiqo la
da omida TEBHIK qiyma ini aniqlash maqsadida biz gumus miqdo i,
382
mik oo ganizmla soni, e men la aolligi hamda up oqning na as olish xususiya i
kabi bi qa o in o ma i ko‘ sa kichla dan oydalandik.
Tadqiqo la shuni ko‘ sa diki, o‘ ganilgan up oqla da mik oo ganizmla
soni, e men la aolligi a up oqning na as olish xususiya ining kuchliligi
ula ning mexanik a kibi, humus a ozuqa elemen la i miqdo iga bog‘liq holda
o‘zga adi.
Xulosa a a siyala . Tadqiqo na ijala i asosida biodiagnos ika mezonla i
ishlab chiqildi, a Amuda yo hamda Chimboy umanla ida a qalgan up oqla
egishli gu uhla ga aj a ildi:
1. Tup oqla ning umumiy biologik aolligi da ajasi juda yuqo i, TEBHIK
qiyma i - 81-100 % o alig‘ida - ushbu gu uhga sho‘ lanmagan a kuchsiz
sho‘ langan eskidan sug‘o iladigan o‘ loqi-allyu ial up oqla ki i ildi.
2. Tup oqla ning umumiy biologik aolligi da ajasi yuqo i, TEBHIK
qiyma i - 61-80 % o alig‘ida - ushbu gu uhga yangidan sug‘o iladigan kuchsiz
sho‘ langan o‘ loqi-allyu ial up oqla ki i ildi.
3. Tup oqla ning umumiy biologik aolligi da ajasi o‘ acha, TEBHIK
qiyma i - 41-60 % o alig‘ida - ushbu gu uhga yangidan sug‘o iladiga o‘ acha a
kuchli sho‘ langan up oqla ki i ili.
4. Tup oqla ning umumiy biologik aolligi da ajasi pas , TEBHIK qiyma i -
21-40 % o alig‘ida - ushbu gu uhga yangidan sug‘o iladigan juda kuchli da ajada
sho‘ langan o‘ loqi-allyu ial up oqla ki i ildi.
5. Tup oqla ning umumiy biologik aolligi da ajasi juda pas , TEBHIK
qiyma i - ˂ 20 % o alig‘ida - ushbu gu uhga o‘ loqi sho‘ hokla ki i ildi.
Umuman olganda, up oqning umumiy biologik aolligini baholashda aqa
bi a xususiya ga emas, balki uning a o ida sodi bo‘layo gan ba cha izim a
ja ayonla ning o‘za o bog‘liqligini hisobga olgan holda biodiagnos ika
adqiqo la ini amalga oshi ish maqsadga mu o iqdi . Shu bilan bi ga, bu
adqiqo la ni haqiqiy a nisbiy ko‘ sa kichla ni solish i ib, dinamik a ishda olib
bo ish za u , a eng muhimi — buni kompleks yondashu bilan baja ish lozim.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Adal, Y. M. (2024). The Impac o Bene icial Mic oo ganisms on Soil Vi ali y: A
Re iew. F on ie s in En i onmen al Mic obiology, 10(2), 45–53. DOI:
10.11648/j. em.20241002.12
2. Zhang, Y., Li, H., & Chen, W. (2025). O ganic e ilize s inc ease mic obial
communi y di e si y and s abili y slowing down he ans o ma ion p ocess o nu ien cycling.
En i onmen al Mic obiome, 20, A icle 91. DOI: 10.1186/s40793-025-00791-6
3. Казеев К.Ш., Колесников С.И. Биологическая диагностика почв: методология и
методы исследований // Ростов-на-Дону: Изд-во Ростовского ун-та. 2012. - 260 с.
383
4. San os, P. R., Almeida, F., & Cos a, M. (2024). Biological Ac i i y as an Indica o o
Soil Quali y unde Di e en Cul i a ion Sys ems in No heas e n B azil. Jou nal o
En i onmen al Ag icul u e and Inno a ion, 12(3), 103–118.
h ps://jou naljeai.com/index.php/JEAI/a icle/ iew/103
5. Sil a, L. F., Rod igues, R., & Oli ei a, J. (2025). Soil–Plan –Mic obe In e ac ions
De e mine Soil Biological Fe ili y by Al e ing Rhizosphe ic Nu ien Cycling and Bioc us
Fo ma ion. Sus ainabili y, 15(1), 625. h ps://www.mdpi.com/2071-1050/15/1/625
6. Хазиев Ф.Х. Методы почвенной энзимологии // М.Наука. 2005. 252 с.
