scieee Science in your language
[en] (orig)

QUYI AMUDARYO SUG'ORILADIGAN O'TLOQI-ALLYUVIAL TUPROQLARINING SHO'RLANISH DARAJASI VA ULARNI MELIORATSIYALASH YO'LLARI (CHIMBOY TUMANI MISOLIDA)

Author: Xojasov Allamurat; Xojasov Muratbek Allamuratovich; Sultanova Nilufarxan Hamidulla qizi; Kaypbergenov Alimbek Quwatbay og'li
Publisher: Zenodo
DOI: 10.5281/zenodo.17537572
Source: https://zenodo.org/records/17537572/files/388-392.pdf
388
O‘UK.631.4
QUYI AMUDARYO SUG‘ORILADIGAN O‘TLOQI-ALLYUVIAL
TUPROQLARINING SHO‘RLANISH DARAJASI VA ULARNI
MELIORATSIYALASH YO‘LLARI (CHIMBOY TUMANI MISOLIDA)
Xojaso Allamu a XXX
qishloq xo‘jaligi anla i nomzodi, p o esso .b.,
[email p o ec ed]
Xojaso Mu a bek Allamu a o ich
Sul ano a Nilu a xan Hamidulla qizi
Qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i assis en i
Kaypbe geno Alimbek Quwa bay og‘li, alaba
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537572
Anno a siya. Ushbu maqolada Quyi Amuda yo min aqasining Chimboy umanida
a qalgan sug‘o iladigan o loqi-allyu ial up oqla ning sho‘ lanish da ajasi a ula ning
ekologik hola i o‘ ganilgan. Tadqiqo na ijala iga ko‘ a, umandagi sug‘o iladigan ye la da
sho‘ lanish keng a qalgan bo‘lib, umumiy maydonning 86,6 oizini u li da ajada sho‘ langan
up oqla ashkil e adi. Tup oqla da uzla ning p o il bo‘ylab no ekis aqsimlanishi g un su la i
sa hining yuqo iligi a bug‘lanishning kuchliligi bilan bog‘liq. Tadqiqo na ijala i asosida
sho‘ lanish ja ayonla ini kamay i ish a up oq unumdo ligini iklashning sama ali melio a i
cho ala i a siya e ilgan.
Kali so‘zla i. sho‘ lanish, sug‘o iladigan ye la , melio a siya, g un su la i, Chimboy
umani.
Аннотация. В данной статье изучена степень засоления и экологическое
состояние орошаемых лугово-аллювиальных почв, распространенных в Чимбайском
районе Нижнеамударьинского региона. Согласно результатам исследований, засоление
широко распространено на орошаемых землях района, и 86,6% от общей площади
составляют почвы с различной степенью засоления. Неравномерное распределение солей
по профилю почв связано с высоким уровнем грунтовых вод и интенсивностью испарения.
По результатам исследований рекомендованы эффективные мелиоративные
мероприятия по снижению процессов засоления и восстановлению плодородия почв.
Ключевые слова. засоление, орошаемые земли, мелиорация, грунтовые воды,
Чимбайский район.
Abs ac . This a icle examines he salini y and ecological s a e o i iga ed meadow-
allu ial soils p e alen in he Chimbay dis ic o he Lowe Amu Da ya egion. Acco ding o
esea ch esul s, saliniza ion is widesp ead in he i iga ed lands o he dis ic , and 86.6% o
he o al a ea consis s o soils wi h a ying deg ees o salini y. The une en dis ibu ion o sal s
along he soil p o ile is ela ed o he high g oundwa e le el and he in ensi y o e apo a ion.
Based on he esea ch esul s, e ec i e melio a ion measu es o educe soil salini y p ocesses
and es o e soil e ili y ha e been ecommended.
Keywo ds. saliniza ion, i iga ed lands, melio a ion, g oundwa e , Chimbay dis ic .
Ki ish. Bugungi kunda shо‘ lаngаn up оqlа dunyоning u li min аqаlа idа
389
а lqаlgаni bоis, up оqshunоslik sоhаsining bu un i оjlаnish dа i dа оmidа
kо‘plаb up оqshunоs оlimlа ning аsоsiy аdqiqо оb’ek i hisоblаnib kelgаn. Bu
bо аdа u li hududlа dа а qаlgаn shо‘ lаngаn up оqlа genezisi, xоssа-
xususiyа lа i а shu о‘ indа meliо а siyаlаsh usullа i bо‘yichа bi -bi idаn
а qlаnаdi. Bu esа о‘z nа bа idа ushbu up оqlа ni о‘zlаsh i ish, muhо аzа qilish
hаmdа ulа dаn оqilоnа оydаlаnish kаbi mаsаlаlа bо‘yichа а qlаnishlа ni kel i ib
chiqа аdi .
Shо‘ lаngаn up оqlа ni о‘zigа xоs xususiyа lа idаn bi i ulа ning up оq
p о ili bо‘ylаb uzli qа lаmlа ni hоsil bо‘lishi, qаysiki о‘plаngаn uzlа up оqning
xоssа-xususiyа lа igа, up оqdа kechаdigаn jа аyоnlа gа sаlbiy а’si qilishi о qаli
up оqlа ning unumdо ligini pаsаy i аdi, shuningdek qishlоq xо‘jаligi
о‘simliklа ini nо mаl shа оi dа о‘sib- i оjlаnishigа о‘sqinlik qilаdi. Shu о‘ indа
а’kidlаsh jоizki, espublikаmiz hududidа а qаlgаn sug‘о ilаdigаn up оqlа ning
kа а mаydоnlа i u li dа аjаdа shо‘ lаngаndi . Sug‘о ilаdigаn ye lа ning
kо‘pchiligidа ye оs i su lа i sа hining kо‘ а ilishi u аyli uzlа ning up оq p о ili
bо‘ylаb о‘plаnish jа аyоni аоl kechmоqdа.
Sо‘nggi mа’lumо lа gа kо‘ а, espublikаmiz hududidа а qаlgаn
sug‘о ilаdigаn up оqlа ning qа iyb 53 оizi u li dа аjаdа shо‘ lаngаni,
69 оizgа yаqin sha oi la da up оq us ki qа lаmidа gumus miqdо i a igi
0,5-1,0 оizni аshkil e gаni, 600 ming gek а yаylо ye lа i u li dа аjаdа
deg аdа siyаgа uch аgаnini kо‘ sа mоqdа.
Qо аqаlpоg‘is оn Respublikаsi hududidа jаmi sug‘о ilаdigаn 460,4 ming
gek а ye mаydоnlа idаn 420,9 ming gek а i, yа’ni jаmi sug‘о ilаdigаn
mаydоnlа ning 91,4 оizi u li dа аjаdа shо‘ lаngаn ye lа , shо‘ lаnish dа аjаlа
kesimidа аy аdigаn bо‘lsаk, 142,6 ming gek а , yа’ni 31 оizini kuchsiz dа аjаdа
shо‘ lаngаn ye lа , 139,5 ming gek а i, yа’ni 30,3 оizi о‘ аcha dа аjаdа, 69,4
ming gek а , yа’ni 15,1 оizi kuchli dа аjаdа shо‘ lаngаn а 69,5 ming gek а ,
yа’ni 15,1 оizni judа kuchli dа аjаdа shо‘ lаngаn ye lа аshkil e аdi.
Ma e ialla a uslubla . Tаdqiqо ning оbyek i si a ida Qо аqаlpоg‘is оn
Respublikаsining Chimbоy umаnidа а qаlgаn u li da ajada sho‘ langan
sug‘о ilаdigаn о‘ lоqi-аllyu iаl up оqlа xizma qilgan.
Na ijala a munoza a. Quyi Аmudа yо hududidа а qаlgаn sug‘о ilаdigаn
u li dа аjаdа shо‘ lаngаn up оqlа ning hоzi gi shо‘ lаngаnlik hоlа ini, yа’ni
shо‘ lаnish dа аjаsi а ipi, uzlа ni p о il bо‘ylаb hа аkа i, g un su lа ining
mine аllаshgаnlik hоlа i, uzlа zаxi аsi, zаhа li uzlа miqdо i kаbi
kо‘ sа kichlа ini о‘ gаnish mаqsаdidа Qо аqаlpоg‘is оn Respublikаsi Chimbоy
umаnining Bаxi li а Chimbоy mаssi lа i up оqlа ida аdqiqо lа о‘ kаzildi.
390
O` ganilgan mа’lumо lа gа kо‘ а, Chimbоy umаni sug‘о ilаdigаn
ye lа ining umumiy mаydоni 46910,0 gek а bо‘lib, shundаn 41576,8 gek а i (86,6
%) u li dа аjаdа shо‘ lаngаn ye lа dаn ibо а . Shо‘ lаnmаgаn up оqlа mаydоni
esа umаn sug‘о ilаdigаn ye lа ining 5333,2 gek а ini, yа’ni 11,4 % ini аshkil
e аdi. Tumаndа kuchsiz shо‘ lаngаn up оqlа sug‘о ilаdigаn ye lа ning 15365,3
gek а ini, yа’ni 32,8 % ni аshkil e аdi. О‘ аchа shо‘ lаngаn up оqlа mаydоni
13390,4 gek а bо‘lib, sug‘о ilаdigаn ye lа ning 28,5 % ini аshkil e аdi.
Shuningdek, kuchli shо‘ lаngаn up оqlа mаydоni 3871,5, judа kuchli shо‘ lаngаn
up оqlа mаydоni esа 8949,6 gek а ni аshkil e аdi.
Tаdqiqо hududi up оqlа i о аsidа shо‘ lаnish dа аjаsi bо‘yichа u li-
umаnlik mа jud. Hudud up оqlа shо‘ lаnishini u li dа аjаlа dа nаmоyоn
bо‘lishigа sаbаb bо‘lgаn аsоsiy omilla si a ida: оqim mа jud bо‘lmаgаn
kengliklа dаn аshkil оpgаnligi, ye оs i su lа ining ye yuzasigа yаqin
jоylаshgаnligi, yоg‘ingа cilik miqdо ining kаmligi а аksinchа bug‘lаnishning
аnchа yuqо iligi kаbi о‘zigа xоs bо‘lgаn аbiiy-iqlim shа оi lа ini kel i sak bo‘ladi.
Tаhlil nа ijаlа igа kо‘ а о‘ gаnilgаn up оqlа ning shо‘ lаnish dа аjаsi
up оq p о ili bо‘ylаb qu uq qоldiq miqdо igа bоg‘liq hоldа u li kа аliklа dа
eb аnib u ishi mа’lum bо‘ldi (1-jad al). Bu esа, о‘z nа bа idа gene ik
qа lаmlа dа uzlа miqdо ini u lichа, yа’ni mа’lum bi qоnuniyа gа bо‘ysunmаgаn
hоldа аqsimlаngаnligidаn dаlоlа be аdi. Аslidа esа, bu kаbi keskin
о‘zgа u chаnlik о‘ lоqi up оqlа ni up оq hоsil bо‘lish jа аyоnlа i mexаnik
а kibi, shuningdek, hududning аbiiy-iqlim shа оi lа i bilаn bоg‘liqdi .
1-jad al.
Tаdqiqо hududi up оqlа ining shо‘ lаngаnlik hоlа i
Qа lаm
chuqu ligi,
sm
Qu uq
qоldiq,
%
Umumiy,
НСО3
Cl-
SО4-
Cа+
Mg+
Nа+
Kоmp.
yig‘in.,
%
Shо‘ lаnish
Tipi
Dа аjаsi
Kesmа-1. Eskidаn sug‘о ilаdigаn о‘ lоqi up оq, Bаxy li mаssi i, QQDITI xо‘jаligi
0-30
0,084
0,031
0,007
0,029
0,008
0,002
0,016
0,078
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,50
0,20
0,60
0,40
0,20
0,70
30-59
0,140
0,035
0,018
0,052
0,014
0,005
0,024
0,130
x-s
Kuchsiz
0,58
0,49
1,08
0,70
0,40
1,06
59-90
0,098
0,029
0,011
0,036
0,009
0,002
0,020
0,093
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,48
0,30
0,75
0,45
0,20
0,88
90-112
0,132
0,032
0,018
0,048
0,012
0,005
0,023
0,122
s
Shо‘ -
mаgаn
0,52
0,19
1,00
0,60
0,40
1,02
112-154
0,140
0,035
0,018
0,052
0,014
0,005
0,024
0,130
x-s
Kuchsiz
391
0,58
0,49
1,08
0,70
0,40
1,06
Kesmа-2. Eskidаn sug‘о ilаdigаn о‘ lоqi up оq, Bаxy li mаssi i, QQDITI xо‘jаligi
0-30
0,096
0,039
0,014
0,024
0,008
0,002
0,022
0,089
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,64
0,39
0,50
0,40
0,20
0,94
30-42
0,076
0,035
0,007
0,020
0,006
0,002
0,017
0,070
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,58
0,20
0,42
0,30
0,20
0,75
42-56
0,082
0,037
0,007
0,024
0,007
0,002
0,017
0,076
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,60
0,20
0,50
0,35
0,20
0,75
56-75
0,086
0,034
0,007
0,028
0,008
0,002
0,017
0,080
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,56
0,20
0,58
0,40
0,20
0,74
75-92
0,084
0,034
0,007
0,027
0,008
0,002
0,017
0,078
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,56
0,20
0,56
0,40
0,20
0,72
92-133
0,076
0,037
0,007
0,020
0,006
0,002
0,018
0,071
x-s
Shо‘ -
mаgаn
0,60
0,20
0,42
0,30
0,15
0,77
Xulisa a akli la . Umuman olganda, o‘ kazilgan ilmiy adqiqo na ijala i
shuni ko‘ sa diki, cho‘l min aqasida keng a qalgan sho‘ langan up oqla ning
melio a i hola ini chuqu o‘ ganish a baholash qishloq xo‘jaligi ye la idan
sama ali oydalanishda hal qilu chi ahamiya ga ega. Tadqiqo la na ijasida
aniqlanishicha, bunday up oqla da g un su la i sa hining chuqu ligi up oqning
unumdo ligi hamda qishloq xo‘jaligi ekinla ining hosildo lik da ajasiga be osi a
a’si ko‘ sa adi. O‘z na ba ida, g un su la i sa hining yuqo iga ko‘ a ilishi
oqiba ida up oqning su -ha o ejimi izdan chiqadi, ae a siya ja ayonla i
cheklanadi, izik-kimyo iy xususiya la yomonlashadi a bu hola o‘simlikla
o‘sishi hamda i ojlanishi uchun noqulay sha oi la ni yuzaga kel i adi. Na ijada
up oq unumdo ligi pasayadi, qishloq xo‘jaligi ekinla ining hosili keskin
kamayadi. Bu hola , o‘z na ba ida, sho‘ langan up oqla dan sama ali oydalanish
uchun melio a siya ishla ini izimli a ilmiy asosda ashkil e ish za u ligini
ko‘ sa adi. Xususan, sho‘ langan up oqla ning melio a siyasi ja ayonida ula ning
sho‘ lanish u i a da ajasini inoba ga olgan holda kompleks cho a- adbi la ni
qo‘llash, kollek o -d enaj izimla ini mode niza siya qilish a ula ning
sama ado ligini oshi ish, sho‘ yu ish ishla ini ag omelio a i a gid omelio a i
alabla asosida o‘g‘ i yo‘lga qo‘yish, shuningdek, su esu sla idan oqilona
oydalanish sho‘ lanish da ajasini kamay i ish a up oq unumdo ligini iklashda
muhim ahamiya kasb e adi.
392
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Ташкузиев М.М. Химическое состояние типичных сероземов и почв низовьев
Амударьи, изменение его на фоне орошения и опустынивания. Автореф. дисс.
…д.б.н., Ташкент, 1996. – 45 с.
2. Tu аpо I., Qоdi о а D.А., Sаidо а M.E., Nаmоzо N.Ch., Bu xаnо а D.U. Tup оq izikаsi
// Dа slik - T:. “Fаn ziyоsi” nаsh iyо i,
2023 y, 324 b.
3. Хожасов А. Водопотребление и режим орошения люцерны на лугово-аллювиальных
почвах низовий Амударьи в зависимости от уровня залегания грунтовых вод.
Дис…к.с.х.н. Нукус, 1992. – 180 с.
4. Шейн Е.В. Курс физики почв // Учебник. Издательство Московского университета, М.:
2005 г. – 432 с.