393
УДК:631.33181
САКСОВУЛ ЭКАДИГАН АГРЕГАТ ХАРАКАТ ТЕЗЛИГИНИНГ УРУҒ
СОЛИНАДИГАН ЭГАТ ЧИҚУРЛИК ТЕКИСЛИГИГА ТАСИРИНИ
АНИҚЛАШ
Хожабаев Нурмахамбет Муратбаевич,
Қорақалпоғистон қишлоқ хўжалги ва агротехнологиялари институти (PhD) докторанти
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537582
Аннотация. Мақолада саксовул экадиган агрегат харакат тезлигининг уруғ
солинадиган эгат чуқурлик текислигига таъсири аниқланган.
Аннотация. В статье определены влияние скорости движения саксаулного
агрегата на равномерность глубины борозды для укладки семян.
Abs ac . The a icle de e mines he in luence o he mo emen speed o he saxaul
plan ing uni on he dep h o he u ow whe e he seeds a e placed.
Кириш. Жаҳон миқёсида, чўллар ер сайёрасининг энг йирик қуруқлик
маскани ҳисобланади ва 21,0 млн km2 майдонни эгаллайди (Антарктида ва
Арктиканинг қутбли чўлларини ҳисобга олмаганда) ёки қуруклик юзасиниг
тахминан 14 фоизини ташкил этади. Қутбли чўллар билан 20 фоиздан ортиқ
[1]. Бирлашган миллатлар ташкилотининг (БМТ) маълумотларига кўра, 100
дан ортиқ мамлакатларда қурғоқчил ерлар ер юзининг 30 фоизини эгаллайди
ва бу ерларда ҳозирги кунда 2 млрд киши яшайди. Ҳозирги чўлланиш
тезлигини ҳисобга олган ҳолда, БМТ томонидан таклиф этилган сценарий
тасдиқланса, 2025 йилга келиб Ер юзидаги ҳар бешинчи одам қурғоқчиликка
моил бўлган ҳудудда яшайди. Бугунги кунга келиб 2 млрд. гектардан ортиқ
самарали ерлар деградацияга учраган ва ҳар йили қўшимча 12 млн гектар ер
майдони деградацияга учрамоқда [2].
Ҳозирги вақтда республика ҳудудининг 70 фоизи ёки 31,4 млн hа
табиий шўрланишга, қум кўчкилари, чангли бўронлар ва гармселлар
тарқалиши таъсирига учраган қурғоқчил ва ярим қурғоқчил майдонлардан
иборат. Орол фожиаси оқибатида 5,5 млн гектардан ортиқ майдонли
Оролқум чўли вужудга келган [3].
Материаллар ва методлар. Саксовул уруғуни экадиган махсус бир
қаторли сеялка ишлаб чиқилди. Унга Ўзбекистон Республикаси Адлия
вазирлиги хузурудаги интелектуал мулк агентлиги томанидан фойдали
моделга патент олинган (FAP № 2633). Сеялка рамадан, таянч
ғилдиракларидан, бункердан, эгат шакллантиривчи оводли каток ишчи
органидан, загорташ ва зичлаш катоктан иборат.
Тажрибалар Орол денгизининг қуриган тубида ўтказилди. Бунда
394
тажрийбалар Ўзбекистон Республикаси ГОСТ ларига [4,5] асосланди.
Ўтказишдан олдин қумли тупроқнинг 0-5 ва 5-10 см. қатламларидаги зичлиги
ва қаттиқлиги 1,86 ва 2,45 г/см3 ҳамда 2,95-3,37 МПа ни ташкил этди.
Тажрибалар ишлаб чиқилган ишчи орган яъни эгат шакллантирувчи
оводли катокга эга сеялка ТТЗ-80.10 тракторига агрегатланиб (1-расм), 1,10;
1,45 ва 1,48 м/c тезликларида ўтказилди. Бу тезликлар тракторнинг I, II ва
III – узатмаларига мос келади.
1-расм. Тажрийба ўтказич жараёни
Бу масалани ешишда иш органи оводли катокнинг диаметри 300 мм,
овод диаметри 340 мм, иш органига бериладиган тик юкланиш 175 Н этиб
қабул қилинди. Тажрибалар агрегатнинг 1,10; 1,45 ва 1,48 м/c тезликларида
ўтказилди.
Натийжалари ва тахлили.
Агрегатнинг турли тезликларида эгатнинг текислик даражаси бўйича
олинган маълумотлар 2– расмда келтирилган.
395
2 – расм. Эгатнинг текислик (Эд) даражасининг агрегат ҳаракат тезлиги
(Va) га боғлик равишда ўзгариш графиги
Улардан куриниб турубдики агрегат тезлигини ўзгариш эгат текислик
даражасига катта таъсир кўрсатган, яъни бу кўрсаткичлар тезлик ортиши
билан камайган. Бу асосан агрегат тезлиги ортиши билан иш органнинг
тупроқга таъсир даражаси ортиши ҳисобига қум тупроқларнинг боғликлиги
камаяди.
Олинган маълумотлардан кўриниб турубдики тезлик ортиши билан
эгат текислик даражаси камайганлиги кузатилди.
Масалан агрегатнинг ҳаракат тезлиги 1,10 м/c дан 1,48 м/с гача
оширилганда эгатнинг текислик даражаси 1,5 дан 0,16 % га камайган бўлса
кейинчалик тезлик 1,48 м/с дан 1,56 м/с гача оширилганда бу кўрсаткичлар
1,8 % дан 2,2 % га камайганлигини курсатиш мумкин.
У қўйидаги эмперик формула билан ифодаланди
Эд = 0,325 Va2 - 2,132 Va + 91,57 (1)
Бу формула бўича олинган текшириш натийжалари тажрибавий ва
эмперик курсаткичлар орасидаги фарқ 5,7 % дан ошмайди.
Хулоса ва таклифлар.
396
Демак, агрегат тезлиги ортиши билан ишчи органининг тупроқга кери
таъсир этиш даражаси ортиб боради.
Агрегат ҳаракат тезлигини эгат текислик даражасига таъсири эгри
чизиқ қонунияти бўича ўзгаради.
Эгат чуқурлиги бир текис булиши учун агрегат тезлиги 1,45 м/с дан
осмаслиги лозим.
Фойдалалинган адабиётлар:
1. h ps:// u.wikipedia.o g/wiki/Пустинья
2. h ps://ca ececo.o g/main/news/obzo -p oblema-opus yni aniya-na-globalnom-i- egionalnom-
u o nyakh/
3. h ps://lex.uz/docs/4211813
4. h ps://www.kimseed.com.au/seed_plan ing .h m
5. Кормовые культуры. Сенокосы и пастбища, Р.Ж. ВНИИТЭНСХ, Москва, 1983.- № 7. С.
8