415
UDK: 632.9:632.934:633.1:8.
MAYLI EGINLER HÁM SALINIŃ ZIYANKESLERI RAWAJLANIW
BIOEKOLOGIYASINDAǴI ÓZGESHELIK TAMANLARIN ANIQLAW
Tó eniyazo Elmu a She niyazo ich,
a.x.i. dok o ı, p o esso
Reymo Axme Tólegeno ich,
e kin izleniwshi
Sul anbae a Fa ima Á epbay qızı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u e assis en
[email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537644
Anno aciya: Maqalada Qa aqalpaqs an ag obiocenozı sha aya ında egilip a ı ǵan maylı
eginle hám salı so la ında payda bolıp zıyan kel i e uǵın zıyankesle diń ú le in,
bioekologiyalıq awajlanıw jaǵdayla ın anıqlawga a nap alıp ba ılıp a ı gan ilimiy jumısla
ki i ilgen. Alınǵan ná iyjele inde maylı eginle menen salı ósimligi biocenozında ushı asa ugın
zıyankesle diń ayı mashılıq amanla ı, awajlanıw bioekologiyasındaǵı uqsaslıqla belgilep
alnıp, qa sı gú es ilajla ın alıp ba ıw usılla ı ilimiy jaqdan dálillep be ilgen.
Gil sózle : Dánli eginle , dánli-sobıqlıla , soya, gúnji, zıyankesle , kemi iwshi, so ıwshı,
qa sı gú es.
Abs ac : This a icle p esen s scien i ic esea ch conduc ed o iden i y he ypes o pes s
ha appea and cause damage in oilseed and ice a ie ies g own unde he ag obiocenosis
condi ions o Ka akalpaks an, as well as hei bioecological de elopmen pa e ns. The esul s
highligh he di e ences among pes s occu ing in he biocenosis o oil c ops and ice, hei
bioecological de elopmen simila i ies, and scien i ically jus i y me hods o pes con ol.
Keywo ds: Ce eal c ops, legumes, soybean, sesame, pes s, chewing insec s, sucking
insec s, pes con ol.
Ki isiw: Qa aqalpaqs an aymaǵı ag obiocenozında maylı eginle den gúnji,
ayǵabaǵa dáslepki diyxanshılıq dáwi inen, soya sońǵı jılla ı, salınıń so la ı
keyingi 50 jıl dawamında egilip kiya ı ǵan egin ú i esaplanadı. Usınday a ixqa
iye bolǵan eginle diń búgingi kúnge kelip zıyanlı biologiyalıq ak o la ınan
esaplanǵan zıyankesle ine qa sı gú es ilajla ı olıq islep shıǵılmaǵanlıǵı málim
boldı. Sebebi, sońǵı jılla ı kóplegen a ızla da ósimlikle diń qáwipli zıyankesle i
payda bolıp hasıldıń iyka ǵı muǵda ı hám sapasına ke i ási le in iygizip
kiya ı ǵanlıǵı anıqlanǵan. Búgingi kúndegi baslı alap, kó se ilgen egin ú le iniń
egislik maydanla ın keńey i iw, alına uǵın may za ı muǵda ın hasıldı ası ıw
esabınan kóbey ip, xalıq ı bahalı may ónimle i menen ámiyin e iw bolıp abıladı.
Usınday bi payı a egin a ızla ında kóplegen zıyankesle ú le i payda bolıp,
óndi ilip a ı ǵan ónimniń muǵda ı hám sapasına unamsız ási le in iygizbekde.
416
Bunday mashqalala dı unamlı sheshiwdiń iyka ǵı jolı, kó se ilgen ósimlik so la ı
egilip a ı ǵan a ızla ındaǵı a qalǵan zıyankesle iniń ú le in uw ı anıqlap qa sı
gú es ilajla ın ilimiy iyka da alıp ba ıw búgingi kúndegi eń ak ual másele bolıp
u ıp ı.
Ma e ial hám usılla : Kó se ilgen eginle ú le inde ushı asa uǵın zıyankes
hám ola dıń en omo agla ı ú le in anıqlaw (Adeshke ich, 1983), kel i e uǵın
zıyanlılıq dá ejesi (Tanskiy,1988), zıyan kel i iwi boyınsha dominan ú le ine
qa sı gú es (Kimsanbae ,2020; Xwdjae , 2020) ilajla ı alıp ba ılıp, áji iybele di
qoyıw, maǵlıwma la dı s a is ik analizle qılıw (Dospexo , 1986) usılla ı
já deminde o ınlanıp kelmekde.
Ná iyje hám onı alqılaw: Awıl xojalıq eginle i ú le ine baylanıslı payda
bola uǵın zıyankesle ine qa sı alıp ba ıla uǵın gú es ilajla ınıń paydalılıq
amanla ınıń ámiynleniwi ósimlik-zıyankes a asındaǵı azıqlanıw shınjı ına uw ı
baha be iw, usha asa uǵın zıyankesle iniń bioekologiyalıq awajlanıw
ayı mashılıǵındaǵı ózine án ózgeshelikle in esapqa alıp ilajla dı shólkemles i iw
boyınsha izimiy-ize lew jumısla ı alıp ba ılmaqda.
Ná iyjede, aymaǵımızda egilip a ı ǵan maylı eginle hám salı so la ı
a asındaǵı biocenozdıń bi -bi inen keskin ajı alıp u a uǵın ayı mashılıqla ına
beyimlesken zıyankesle a ızla da payda bolıp, zıyan kel i e uǵınlıǵı esapka alındı.
Alıp ba ılıp a ı ǵan ize lewle imiz ná iyjesinde, aymaǵımız sha aya ında,
insan azıǵı ushın may alına uǵın egin ú le inen ayǵabaǵa (Helian hus annuus L.),
gúnji (Sesamum indicum L.), soya (Glycine hispida (Mnch) Max.) hám maqsa
(Ca hamus ine o ius L.) ósimlikle i uqımı je ge úsip, hasıl jıynap alaman
degenshe beyimlesgen zıyankele den ayǵabaǵa gúbelegi (Homoeosoma nebulella
Hb.), emeki ipsi (Th ips abaci Land.), uzın quy ıqlı shekshek (Te idonia
saunda a Cha p.), gúnji zla kası (Ac aeode a ballioni Gangl.), sa lo shı ınjası
(Mac osiphum Jaceae L.), maqsa shı ınjası (Mac osiphum jaceae L.), maqsa
amı shı ınjası (B achyunguis anu aphoides Ne .), maqsa amı pilshesi
(Mesog oicus pe aeus Faus .), úlken maqsa pilshesi (La inus sy iacus Gyll.),
kishi maqsa pilshesi (Bangas e nus o ien alis Cap.), maqsa shuba qana ı
(Chae o ellia ca hami S ack.), maqsa shıbını (Asan hiophilus helian hi Rossi.)
ú le i ushı asıp, ayı ımla ı ómendegile i ayı ıqsha qáwipli esaplanadı.
Ó ken úsh jıl dawamında alıp ba ılǵan baqlawla ımız dawamında ayǵabaǵa
gúbelegi egilip a ı ǵan ayǵabaǵa ósimliginiń 23,5-67,9 % ósimligindegi o asha
100 ósimlik e 3,4-51,6 dana, gúnji a ızla ınıń 5,4-33,6 %, 2,6-14,8 dana, hám
shı ınjala dıń kóplegen ú le i a ızdaǵı ósimlikle diń 58,7-81,4 % ne deyin
417
kóbeyip, ayı ım opa bolıp jasay uǵınla ı japı aqla ınıń payda bolıwına a qalıp,
ez i i uwıwı ná iyjesinde úlken zıyan kel i e uǵınlıǵı esapqa alındı.
Respublikamız sha aya ında egilip kiya ı ǵan salı (O yza sa i a L.) so la ınıń
uqımı egiliwden baslap olıq pisgenge deyin suwda ósip- awajlanıw azala ına
beyimlesken zıyankesle den qalqan á izli shayan (Apus canc i o mis Scha .),
lep es e iya qalqan á izli shayanı (Lep es he ia danalacensisa.), salı shigi kesi
(Oxya uso i a a.), salı suw pilshesi (Hyd onomus sinua icollis Faus .), salı shıbını
(C ico opus sil es is.), qı ǵaq shıbını (Ephyd a macella ia Egg.), a pa shıbını
(minyo ) (Hide llia g iseola) ú le i a ızla da payda bolıp, ege a i , gene a i
deneshele indegi azıqla dı qabıl qılıp ósimlik iń ósip- awajlanıwına, hasılda lıǵına
ke i ási e e uǵınlıǵı anıqlandı. Salı zıyankesle inen qalqan á izli shayan,
lep es e iya qalqan á izli shayanı kó ip shıǵılǵan a ızla dıń 11,5-34,7 % ushı asıp,
áwla la ınıń sanı a ızdıń 1 m2 2,4-5,1 danaǵa deyin, salı shigi kesi 1,3- 15,2 % iń
100 ósimliginde 16,3-42,8 dana, salı suw pilshesi 0,4-11,3 %, 1,1-8,6 dana, salı
shıbını hám qı ǵaq shıbını 6,3- 21,5 %, 2,7-18,7 danası a qalıp zıyan kel i ip
a ı ǵanlıǵı esapqa alındı.
Juwmaq hám usınıs: Maylı eginle hám salı a ızla ında a qalǵan
zıyankesle diń iyka ǵı áwla la ına qa sı ximiyalıq p epa a la já jeminde gú es
alıp ba ıla uǵınlıǵı esapqa alındı. Ize lewle imizde zıyankesle ú le i payda
bolıwdan baslap, ege aciya dáwi i aqı ına deyin ola dıń sanın uw ı basqa ıw
maqse inde biologiyalıq usıldan ná iyjeli paydalanılıp gú es ilajla ın alıp ba ıw
ke ek ekenligi anıqlandı. Bul ushın ekgin ú le i biocenozınıń iyka ǵı elemen le i
esa planǵan en omoaka i agla ú le iniń kóbeyiwine qolaylı imkaniya ja a ıw
ke ek boladı. E e báhá den baslap zıyankesle sanı anıqlanıp biolabo a o iyada
kóbey i ilip a ı ǵan al ınkóz en omo agin, a qalǵan zıyankesle sanına baylanıslı
gek a ına 500-2000 danaǵa deyin a qa ılǵanda, ilajdıń biologiyalıq paydalılıǵı 20-
30 kún dawamında 67,8-81,3 % ge je ip, en omo agdıń ábiyǵıy sha aya daǵı
populyaciyası ege aciya dáwi i aqı ına deyin kóbeyip ba ıp, kó se ilgen
zıyankesle sanın uw ı basqa ıw imkaniya ı bola uǵın ilajla dı óndi iske endi iw
ushın usınısla be ildi.
Paydalanılǵan me odik kó se pele
1. Adashkee ich B.P. Biologicheskaya zashi a k es oc e nıx o oshnıx kul` u o ednıx
nasekomıx.-Tashken «FAN»,1983. -188 s.
2. Dospexo B.D. Me odika pole ogo opı a (4-oe izd.). –Mosk a: «Kolos», 1986. –S. 25-340.
3. Kimsanboe X.X. Biolabo a o iyala da en omo agla ni ko‘pay i ish. –Toshken :
«O‘qi u chi», 2000. –B. 3-32.
4. Tanskiy V.I. Biologicheskie osno ı edonosnoe i nasekomıx-M: «Ag op omizda ».-1988-S
89-150
5. Xo‘jae Sh.T. Qishloq xwjaligida pes icidla ni ishla ish hamda adqiqo w kazish usul a
sha la i. –Toshken : «Zilol buloq» , 2020. –152 b.
