432
UO‘K: 638.2
IPAKCHILIKDA ISSIQLIKKA CHIDAMLI ZOTLARNI
PARVARISHLASH AGROTEXNOLOGIYASI
Abdiqodi o Mu odxo‘ja Alishe o‘g‘li,
Biologiya anla i alsa a dok o i (PhD), do s. .b.
Chi chiq da la pedagogika uni e si e i
e-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537681
Anno a siya: Ipakchilik issiq iqlim sha oi la ida i ojlanayo gan soha bo‘lib, issiqlikka
chidamli zo la ni pa a ishlash ag o exnologiyasi muhim ahamiya ga ega. Ushbu maqolada
Bombyx mo i ipak qu la ining issiqlikka moslashgan zo la i, mahalliy a xo ijiy du agayla
haqida so‘z bo adi. Pa a ishlash ja ayonida ha o a ni 25–30°C o alig‘ida saqlash, namlikni
70–80% da ajasida a’minlash, en ilya siya a oza muhi ni ashkil e ish kabi ag o exnologik
usulla a si e iladi. Tu ba gla i bilan oziqlan i ish, i ojlanish bosqichla iga e’ ibo be ish a
kasallikla ning oldini olish masalala i yo i iladi. Na ijada, issiq sha oi la da yuqo i
hosildo likka e ishish uchun ilmiy asoslangan yondashu la akli e iladi.
Kali so‘zla : ipakchilik, issiqlikka chidamli zo la , pa a ishlash, ag o exnologiya,
Bombyx mo i, u ba gla i, ha o a boshqa u i, namlik.
Аннотация. Шелководство – развивающаяся отрасль в условиях жаркого
климата, где агротехнология выращивания жароустойчивых пород имеет важное
значение. В статье рассматриваются жароустойчивые породы шелковичного
шелкопряда Bombyx mo i, такие как узбекистанские селекционные линии и
международные гибриды. Описываются агротехнологические методы, включая
поддержание температуры в диапазоне 25–30°C, влажности на уровне 70–80%,
обеспечение вентиляции и чистой среды. Освещаются вопросы кормления листьями
шелковицы, внимания к стадиям развития и профилактики заболеваний. В результате
предлагаются научно обоснованные подходы для достижения высокой продуктивности в
жарких условиях.
Ключевые слова: шелководство, жароустойчивые породы, выращивание,
агротехнология, Bombyx mo i, листья шелковицы, контроль температуры, влажность.
Anno a ion. Se icul u e is a de eloping indus y in ho clima es, whe e he ag o-
echnology o ea ing hea - ole an b eeds is o g ea impo ance. This a icle discusses hea -
ole an b eeds o he mulbe y silkwo m Bombyx mo i, such as Uzbekis an’s selec ed and
in e na ional hyb ids. I desc ibes ag o- echnological me hods, including main aining
empe a u es a 25–30°C, humidi y a 70–80%, ensu ing en ila ion, and main aining a clean
en i onmen . Feeding wi h mulbe y lea es, a en ion o de elopmen al s ages, and disease
p e en ion a e highligh ed. As a esul , scien i ically g ounded app oaches a e p oposed o
achie e high p oduc i i y in ho condi ions.
Keywo ds: se icul u e, hea - ole an b eeds, ea ing, ag o- echnology, Bombyx mo i,
mulbe y lea es, empe a u e con ol, humidi y.
Ki ish. Ipakchilikda issiqlikka chidamli zo la ni pa a ishlash ma zusi
jahon ilmiy adqiqo la ida muhim o‘ in u adi. O‘zbekis onda issiqlikka chidamli
yuqo i hosildo zo la a du agayla ya a ish bo‘yicha adqiqo la O‘zbekis on
433
Ipakchilik ilmiy- adqiqo ins i u ida o‘ kazilgan bo‘lib, L-1, L-2, L-15 a L-16 kabi
seleksion izimla i issiqlikka chidamliligi (87–93% uxum a qu la ning
yasho chanligi) a pilla hosildo ligi (1.62–1.73 g pilla og‘i ligi, 19.6–21.2%
ipakchanlik) jiha idan us un ekanligini ko‘ sa gan. [1]. Jahon aj ibasida u ipak
qu la i (Bombyx mo i) zo la ini issiqlikka chidamliligiga ekshi ish bo‘yicha 24 a
bi ol in zo o‘ ganilgan bo‘lib, ula ning 7 asi (masalan, BD2-S, SOF-BR, BO2)
70% dan yuqo i i ik qolish ko‘ sa kichiga ega ekanligi aniqlangan. Ushbu zo la
36°C ha o a da 6 soa lik e mik s essga ducho qilingan a pilla hosildo ligi, pilla
qobig‘i og‘i ligi kabi ko‘ sa kichla bo‘yicha baholangan. [2]. Issiqlikka chidamli
du agayla ning oziqlanishi a i ojlanishi bo‘yicha adqiqo la da Ughu , O dubad-
1, O dubad-2, Mughan-1 a Mughan-2 zo la idan olingan du agayla (masalan,
O dubad-2 × Mughan-1) 34°C ha o a da 15% yuqo i i ik qolish a 10% ko‘p oq
pilla og‘i ligiga ega ekanligi ko‘ sa ilgan [3]. Bi ol in zo la ning i ojlanishiga
ha o a a’si i bo‘yicha adqiqo la da 23–28°C op imal deb opilgan, ammo
e mo ole an du agayla (masalan, CSR18 × CSR19, TT21 × TT56) 36°C da 88%
i ik qolish ko‘ sa gan. Bu du agayla seleksiya a gene ik usulla o qali ishlab
chiqilgan [4].
Pa a ishlash sha oi la i a ag o exnologik usulla . Pa a ishlashda
ha o a ni nazo a os ida ushlash asosiy omil hisoblanadi. Op imal ha o a 25–30°C,
32°C dan yuqo i bo‘lsa, qu la ning o‘sishi sekinlashadi. Ven ilya siya izimla i
(shax ala yoki abiiy shamolla ish) issiqlik s essini kamay i adi. Namlik da ajasi
70–80% bo‘lishi ke ak, buning uchun su pu kagichla yoki zamona iy ha o
namlagichla ishla iladi. Issiq iqlim sha oi la ida namlikning keskin pasayishi
qu la ning su sizlanishiga olib keladi, shuning uchun a oma ik namlik nazo a i
izimla i (masalan, ul a o ushli namlagichla ) qo‘llanilishi mumkin.
Yo ug‘lik ejimida quyosh nu i o‘g‘ idan- o‘g‘ i ushishidan himoyalangan
bo‘lishi lozim, chunki ul abina sha nu la qu la ning i ojlanishiga salbiy a’si
ko‘ sa adi. Buning uchun maxsus soyabonla yoki UB-yo ug‘lik il lo chi
pa dala o‘ na ilishi a siya e iladi. Xona a jihozla ni dezin eksiya qilish
(gipoxlo idli ohak e i masi yoki 1% o maldegid e i masi bilan) in eksiyala ning
oldini oladi.
Qu la ni pa a ishlashda xona ichidagi ha o si a iga alohida e’ ibo be ish
lozim. Issiqlik sha oi ida ammiak a boshqa gazla ning o‘planishi qu la ning
na as olishiga za a ye kazishi mumkin. Shu sababli, ha o almashish izimla i yoki
abiiy en ilya siya o qali ha o almashinu i a’minlanadi.
Ag o exnologik usulla o asida zamona iy moni o ing izimla idan
oydalanish ham muhim. Masalan, ha o a a namlikni eal aq ejimida
434
kuza u chi uza kichla yo damida sha oi la ni a oma ik a ishda sozlash mumkin.
Bu na aqa qu la ning o‘sishini yaxshilaydi, balki, e me la ning mehna
ha aja la ini ham kamay i adi. O‘zbekis onda bunday izimla hali keng
a qalmagan bo‘lsa-da, Hindis on a Xi oy aj ibasida ula ning sama ado ligi
isbo langan.
Xulosa. Issiqlikka chidamli zo la ni pa a ishlash ag o exnologiyasi issiq
iqlimda ipakchilikni i ojlan i ishning kali idi . Ilmiy yondashu a amaliy
usulla ni qo‘llash o qali yuqo i si a li pilla olish mumkin. Mahalliy aj ibala ni
jahon s anda la i bilan bi lash i ish a siya e iladi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Uma o , S., & Nasi illae , B. (2023). C ea ion o hea - esis an , high-p oduc b eeds and
hyb ids o mulbe y silkwo m (Bombyx mo i l.). E3S Web o Con e ences, 371.
2. Kuma i, S. S., Subba ao, S. V., Mis a, S., & Mu y, U. S. (2011). Sc eening s ains o he
mulbe y silkwo m, Bombyx mo i, o he mo ole ance. Jou nal o insec science (Online),
11, 116.
3. Ash i h S, Pa i h a MR, Ha ish Reddy C, Basanagouda Jekinaka i, A un Kuma MR and
Suhas BV (2025). Clima e change and i s impac on se icul u e: A b ie e iew. In e na ional
Jou nal o Ad anced Biochemis y Resea ch 2025; 9(8): 656-661.
4. Th ilekha D, P Ha shi a Mala, B Gow hami, Che han Kuma DS (2024). In luence o
empe a u e on g ow h and de elopmen o bi ol ine silkwo m b eeds and hyb ids: A
comp ehensi e e iew. In e na ional Jou nal o Resea ch in Ag onomy 2024; SP-7(6): 590-
597.
