441
UDK: 633.311+632.7
QIYAR ÓSIMLIGINIŃ ZAMARRIQLAR QOZǴATATUǴIN
KESELLIKLERI, ZIYANI HÁM ALDIN ALIW ILAJLARI
Sodiko Bax om
Awıl xojalıǵı ilimle i iloso iya dok o i (PhD), docen
Tashken mámleke lik ag a uni e si e i
e-mail: bakh om-2019@mail. u
Xamidullae Janabe gen Ubbiniyazo ich
Awıl xojalıǵı ilimle i iloso iya dok o i (PhD), úlken oqı ıwshı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
e-mail: jkhamidullae @mail. u
Tu ganbae a Gulayim Bax ya qizi
Ósimlikle di qo ǵaw hám ka an ini qánigeligi magis i
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537697
Anno aciya: Qıya ósimliginde keń a qalǵan zama ıqla qozǵa a uǵın kesellikle –
amı shi iw, unlı-shıq, jalǵan unlı-shıq hám an aknoz kesellikle i ilimiy á ep en analiz e ilgen.
Há bi kesellik iń qozǵa ıwshısı, biologiyalıq ózgeshelikle i, ósimlik e payda bola uǵın
simp omla ı hám diagnos ika usılla ı kó se ilgen. Kesellikle di qadaǵalawda ag o exnikalıq,
ximiyalıq hám biologiyalıq qu alla dan paydalanıw, sonday-aq, shıdamlı so la hám paydalı
mik oo ganizmle diń qollanılıwı boyınsha usınısla be ilgen.
Tayanısh sózle : qıya , zama ıq, kesellik, qozǵa ıwshı, i opa ologiya, ósimlikle di
qo ǵaw, biologiyalıq gú es, ungicidla , diagnos ika, ag o exnika.
Abs ac : This a icle p o ides a scien i ic analysis o widesp ead ungal diseases in
cucumbe (Cucumis sa i us L.) plan s – oo o , powde y mildew, downy mildew, and
an h acnose. The causa i e agen , biological cha ac e is ics, symp oms mani es ed in he plan ,
and diagnos ic me hods o each disease a e desc ibed. Recommenda ions a e p o ided on he
use o ag o echnical, chemical, and biological means o disease con ol, as well as he
applica ion o esis an a ie ies and bene icial mic oo ganisms.
Keywo ds: cucumbe , ungus, disease, oo o , powde y mildew, downy mildew,
an h acnose, phy opa hology, plan p o ec ion, biological con ol, ungicides, diagnos ics,
ag onomic p ac ices.
Ki isiw. Qıya (Cucumis sa i us L.) dúnyanıń kóplep aymaqla ında
je is i ile uǵın baslı palız egini bolıp, usı ónim ús inde kóplep zamanagóy
ag onomiyalıq ize lewla ó ke ilgen. Onıń zú áá ligine sezile li ási kó se iwshi
ak o la dan bi i - há ú li zama ıq kesellikle esaplanadı. Sońǵı jılla da bul
kesellikle menen baylanıslı biologiyalıq, ekologiyalıq hám bio exnologiyalıq
ize lewle sanı a ıp ba maq a. Kóplep ize lewle de qıya da ushı asa uǵın amı
shi iw (Fusa ium spp., Rhizoc onia spp., Py hium spp.), unlı shıq (Podosphae a
xan hii, Golo inomyces cicho acea um), jalǵan unlı shıq (Pseudope onospo a
442
cubensis) hám an aknoz (Colle o ichum o bicula e) kesellikle i iyka ǵı
i opa ologiyalıq mashqalala qa a ına ki edi. Bul pa ogenle , ási ese, ıssı hám
ıǵallı ıqlım sha aya ında ez awajlanadı hám 50-60 payızǵa shekem zú áá lik
joǵa ılıwına alıp keliwi múmkin [1.5.6]. Sońǵı jılla da biologiyalıq qadaǵalaw
usılla ı keń qollanılıp baslandı. Paenibacillus polymyxa, Bacillus sub ilis sıyaqlı
paydalı mik oo ganizmle a qalı kesellikle di qadaǵalaw boyınsha qa a ná iyjele
alınǵan [1.2.4.5.6].
Ma e ialla ham usılla . Qo aqalpoǵis on sha oi ida ekilayo gan beda
bio opida a qalgan en omo agla a za a kunandala ni u la ini aniqlashda
B.P.Adashke ich, Sh.T.Xójae uslubla i, za a kuanandala ni kel i adigan za a ini
aniqlashda I.V.Tanskiy uslubidan oydalanildi. Tadqiqo na ijala ini dispe sion
usulida ahlil qilishda B.A.Dospexo ning ma ema ik-s a is ik uslubi qóllanildi
[1.3].
Na ijala a munoza a. Tamı shi iw keselligi nál hám je ilgen
ósimlikle de keń a qalǵan bolıp, kesellik qıya nálshele in kúshli zıyanlaydı,
kóbinese ıssıxanala da je is i ilip a ı ǵan ósimlikle diń nabı bolıwına alıp keledi.
Kesellik ási inde paqaldıń ómengi bólimi jumsap, jińishke bolıp qaladı hámde
ósimlik iń osa dan ja ıp qalıwına sebep boladı. Kesellik kóbinese ósimlik iń uxım
úlesi japı aq azasında payda boladı [2.4.6].
Unlı shıq. Podosphae a xan hii yaki Golo inomyces cicho acea um
zama ıqla ı kel i ip shıǵa a uǵın unlı shıq qıya dıń eń qáwipli kesellikle inen bolıp
abıladı. Bul zama ıqla bi uwısqa (E ysiphaceae) iyisli hám ola dı ajı a ıw
qıyın.
Kesellik penen qıya , qabaq, qawın hám ǵa bız zıyanlanadı. Kesellik
zú áá lik i 40-50 payızǵa shekem kemey iwi múmkin. Japı aqla dıń joqa ı hám
ómengi á eple inde, sonnan uxım úlesi japı aqla da aq plesenli ozań payda
boladı. Dáslep, plesen kishi domalaq daqla da payda bolıp, ola ezde qosıladı hám
japı aq plas inkasınıń pú in be in iyeleydi. Usı basqısh a plesen qızǵısh eńge
ózge iwi múmkin. Kesellik kúshli awajlanǵanda japı aq plas inkasınıń be i ekis
emes o maǵa iye boladı. Zıyanlanǵan japı aqla quw aydı, japı aq baldaǵı hám
paqalla ında da usınday belgile payda bolıp, ósimlikle diń miywele i kishi bolıp
qaladı. Kesellik kúshli awajlanǵanda japı aqla de o maciyalanadı, sa ǵayadı hám
quw aydı. Íssı hám qu ǵaq hawa ayı unlı shıq ushın qolaylı bolıp, a ızda ezde
a qaladı.
Jalǵan unlı shıq. Jalǵan unlı shıq (Pseudope onospo a cubensis) palız
eginle iniń japı aq kesellikle inen bi i bolıp, pa ogenniń geog a iyalıq a qalıwı 70
en aslam mámleke le de esapqa alınǵan [2.4.6].
443
Kesellik iń japı aq aǵı bi inshi belgile i, japı aq ıń ús ińgi á epinde sa ǵısh
daqla o masında payda boladı. Daqla waqı ó iwi menen úlkeyedi hám xlo o ik
yaki sa ı eńde qalıwı yamasa qo shagan o alıq sha aya la ına qa ap nek o ik hám
qońı eńli bolıwı múmkin. Kesellik iń keyingi awajlanıwı japı aq ıń zıyanlanǵan
o ınla ında keńeyip ba a ı ǵan nek ozla payda bolıwı hám bi neshe kúnnen keyin
pú kil japı aq quw ap qalıwına alıp keledi. Kesellik jawın amshıla ı, samal a qalı
hámde jumıs kiyimle i hám ásbap-úskene qu alla ı a qalı a qaladı. Joqa ı ıǵallıq
hám salıs ı malı ómen empe a u a kesellik ushın qolaylı esaplanadı.
An aknoz keselligin qıya da Colle o ichum o bicula e (Be k. & Mon .)
A x zama ıǵı qozǵa adı. Kesellik penen qıya , ǵa bız, qawın hám qabaq
zıyanlanadı. Zama ıq qıya dıń japı aqla ı, paqalla ı hám miywele in zıyanlaydı
hám japı aqla da domalaq, ashıq qońı eńli yaki qızǵısh ja ala payda boladı.
Paqalla da zıyanlanǵan o ınla sayız, sozılǵan hám sa ǵısh-qońı eńli, miywele de
bolsa domalaq, ba ıńqı hám suwlı boladı. Bul kesellik iń kel i e uǵın zıyanın anıq
bahalaw qadaǵalaw ilajla ın islep shıǵıwda bi inshi qádem bolıp abıladı[1.2.4.6].
Miywele diń uw ıdan- uw ı zıyanlanıwı hám miywele diń sıpa ın
pásey i edi. Bul zama ıq japı aq sı ında domalaq o madaǵı, o ayı qoyıw-qońı
eńli hám á i apı sa ı saqıynaǵa uqsas daqla kó inisinde boladı. Bul daqla japı aq
oqımasınıń shógip úsken, nek o ik (ólgen) bólimi esaplanadı. Kesellik iń
awajlanıwı menen japı aqla quw aydı, miywele de oyılǵan, shi ip a ı ǵan daqla
paydo boladı. Usı sı qı belgile diń anıqlıǵı kesellik i a ızda e a basqısh a diagnoz
qoyıw múmkinshiligin be edi.
Qıya kesellikle in baqlaw hám qo ǵaw ilajla ın ó ke iw. Fungicidla
kesellik iń ási in kemey i iwi múmkin, bi aq ola dıń ná iyjeligi awı
epidemiyala da sheklengen. Bunnan basqa, o ganikalıq sabza o óndi iwde
sin e ikalıq ungicidla dan paydalanıw sıyaqlı kesellikle di qadaǵalawdıń bazı
usılla ı qadaǵan e iledi.
Topı aq a qalı juǵa uǵın ósimlik kesellikle in qadaǵalawda qosımsha
sıpa ında ósimlikle diń ósiwin jaksılay uǵın hám an agonis bak e iyala dıń opı aq
a qalı juǵa uǵın pa ogenle ge qa sı ná iyjeligi keń bahalanǵan.
Fusa ium spp. ǵa salıs ı ǵanda an agonis bolǵan mik oo ganizmle diń
kópshilik ú le i amı la da awajlana uǵın mik obla bolıp, ola dıń ási usılla ı
an ibio ik, azıq za la ı yaki in ekciya o ınla ı ushın báseki, kle kadan ısqa ı
e men le islep shıǵa ılıwı hám ezis en lik indukciyasın óz ishine aladı.
Maǵlıwma la ga qa aǵanda, Paenibacillus polymyxa hám Bacillus sub ilis
an ibak e iyala hám/yoki zama ıqla ga qa sı aollikka ega bwlgan pep id
me aboli la ining keng spek ini ishlab chiqa adi a ham kimyo iy, ham jismoniy
444
s essla ga yuqo i chidamli endospo ala hosil qiladi. Ushbu xususiya la opı aqda
yashash qobiliya i menen bi galikda ula ni biologik nazo a da qwllash ushın mos
keladi [1.2.4.5].
Immuni e i kúshli hám kesellikle ge shıdamlı so la hám gib idle di
je is i iw, uxımla dı saw ósimlikle den alıw hám du ıs egiwdi jolǵa qoyıw ke ek.
Eń jaksı egis aldı eginle sobıqlı ósimlikle , ka oshka, piyaz hám kóp jıllıq shóp
á izlile bolıp abıladı. Ulıwma kesellikle ge iye bolǵan eginle ushın a alıq
izolyaciyanı saqlaw ke ek. Tuxımla dı zama ıq hám bak e ial kesellikle
kompleksine qa sı egiwden 1-3 ay aldın ná iyjeli uxım dá ilegish ungicidla
menen dá ilew. Ekiwden bi kún aldın ósimlikla diń kesellikle ge shıdamlılıǵın
ası ıw ushın uxımla (0,02% ZnSO4 yaki 0,5% CuSO4 hám basqala ) ıǵallanadı
(24 saa ). Qıya opı aq 14°C, palız eginle i bolsa 18°C empe a u aǵa shekem
qızǵanda egiledi. Ola dı je is i iw ushın op imal opı aq empe a u ası 32°C
esaplanadı.
Unlı shıq baslanıwı menen eginge ungicid, sonnan Bayle on 25% n. kúk.
(0,2-0,6 kg/ga), Ka a an LS 50% em. k. (0,5-1,0 l/ga), Topsin-M 70% n. kúk. (0,8-
1,0 kg/ga), kolloid yaki n.kúk. o masındaǵı kúki (2,0-4,0 kg/ga), HKQ (0,5-1%
li e i pe) hám basqala dı 1 yaki 2 má e pú kiw; ıssıxana diywalla ı, óbesi,
úskenele i hám opı aq ı zıyansızlandı ıw, ósimlikle di jıllı suw menen suwǵa ıw,
samalla ıp u ıw; ıssıxana hám a ızdan ósimlik qaldıqla ın joq e iw, ola dı jabayı
shóple den azalap u ıw; a ızdı e eń shúdiga qılıw, almaslap egiw usınıs e iledi.
An aknozǵa shıdamlı genle den paydalanıw usı kesellik i qadaǵalawdıń eń
ámeliy, ekonomikalıq á ep en ná iyjeli hám ekologiyalıq qáwipsiz gú es usılla ı
esaplanadı.
Juwmaq hám usınısla . Ó ke ilgen ize lewle diń kó se iwinshe, qıya
(Cucumis sa i us L.) ósimliginiń ege aciya dáwi inde ushı asa uǵın iyka ǵı
zama ıq kesellikle i – amı shi iw, unlı shıq, jalǵan unlı shıq hám an aknoz – ek
zú áá likke emes, onıń sıpa kó se kishle ine de belgili dá ejede ke i ási in
kó se edi. Bul kesellikle diń qozǵa ıwshıla ı há qıylı ú kimdegi pa ogenle bolıp,
ola ekologiyalıq beyimlesiwsheńligi hám joqa ı in ekciyalıq po encialǵa iye.
Kesellikle di anıqlaw usılla ınıń eki basqısh a (mak oskopiyalık hám
mik oskopiyalıq) ámelge ası ılıwı, há bi kesellik ushın indi idual diagnoz
qoyıwına múmkinshilik ja a adı. Bunıń ná iyjesinde zamanagóy biologiyalıq
qu alla , ag o exnikalıq is-ilajla hám ximiyalıq ungicidla menen
in eg aciyalasqan qa nas iyka ında ná iyjeli qadaǵalaw mexanizmle i islep
shıǵılıwı múmkin.
445
Ilimiy de ekle analizine qa aǵanda, Paenibacillus polymyxa, Bacillus
sub ilis sıyaqlı paydalı mik oo ganizmle , hámde T ichode ma ha zianum
an agonis zama ıqla a qalı biologiyalıq qadaǵalaw ná iyjeli jolǵa qoyılıwı
múmkin. Sonday-aq, qıya da kesellikke shıdamlı gene ikalıq esu sla dan
paydalanıw, a ızda kesellik a qalıwın kemey i iwde baslı qu al bolmaq a.
Juwmaqlap ay qanda, qıya dıń zama ıqla qozǵa a uǵın kesellikle in
ná iyjeli qadaǵalaw ushın kesellik iń e iologiyasın, ekologiyasın, ósimlik hám
pa ogenning óz-a a qa nasın, sonday-aq, ıqlım hám ag o exnikalıq sha aya ın e eń
analiz qılıw zá ú . Usı iyka da islep shıǵılǵan kompleks qo ǵaw ilajla ı qıya
je is i iwde joqa ı zú áá lik hám sıpa kó se kishle ine e isiwde baslı ak o bolıp
xızme qıladı.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. To eniyazo E.Sh., Xolmu odo E.A., Xo‘jae Sh.T. O‘simlikla ni himoya qilish. Toshken ,
«Na o‘z», 2018, 320-330 b.
2. Ханаева Д. К., Саакян М. Т. Болезни огурца и меры борьбы с ними //Агрофорум. –
2023. –№. 3. –С. 67-68
3. Xo‘jae Sh.T. Ag o oksikologiya asosla i hamda adqiqo o‘ kazish qoidala i. Toshken :
«Munis design g oup» MChJ, 2018. –B. 4-132.
4. Ҳасанов Б. А., Очилов Р.О., Гулмуродов Р.А. Сабзавот, картошка ҳамда полиз
экинларининг касалликлари ва уларга қарши кураш. Тошкент, “VORIS-
NASHRIYOTI”, 2009, 118-133 b.
5. Huang L. Q. e al. The po en ial o endophy ic ungi isola ed om cucu bi plan s o
biocon ol o soilbo ne ungal diseases o cucumbe //Mic obiological esea ch. –2020. –Т.
231. –С. 126-369.
6. Nema o M., Ka imo J. e al. Assessmen o cucu bi diseases and yield losses in
Uzbekis an: A egional pe spec i e // Uzbek Jou nal o Ag icul u e. –2021. –№2. –С. 22–
28.
