450
UDK: 63.632.7.
QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA SHARQ BIOTASI (PLATICLADIS
ORIENTALIS) DARAХTLARIDA UCHRAYDIGAN CINARA SHIRASI
BIOLOGIK RIVOJLANISHI
U epbe geno Adilbay Reymbae ich
O‘simlikla ni himoya qilish a ka an ini ka ed asi docen i, q-x. .n.
Daule mu a o Das an Kua bay o’g’li
O‘simlikla ni himoya qilish a ka an ini ka ed asi magis an i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537710
Anno a siya. Mazku maqolada Qo aqalpog‘is on Respublikasining keskin kon inen al
iqlim sha oi ida o‘su chi ignaba gli da ax la ga ki u chi Sha q bio asi (Pla icladis
o ien alis)da uch aydigan asosiy so‘ u chi za a kunandala dan hisoblangan shi ala ning
Cina a aphis u i u ganilgan. Ilmiy ishda cina a shi asining Sa q bio asi da ax idagi i ojlanish
bioekologiyasi, ko‘payishi, populya siya zichligi, za a kel i ish da la i haqida ilmiy
ma’luma la ki i ilgan. Shuningdek, sha q bio asining yingichga shoxla i bilan undagi
ba gla ida o‘planishi, za a kunandaning mo ologik belgila i a kel i adigan za a i
o‘ ganilgan.
Kali so‘zla : Ignaba gli da ax la , Pla icladis o ien alis, so‘ u chi, za a kunanda,
shi a, lichinka, ǵumbak, imago, za a lash, enologiya, kalenda , ege a siya, a qalishu,
populyaciya.
Anno a ion. This a icle examines he Cina a aphis species o aphids, which a e among
he main sucking pes s ound on he O ien al a bo i ae (Pla icladis o ien alis) g owing unde
he sha ply con inen al clima ic condi ions o he Republic o Ka akalpaks an. The s udy
p o ides scien i ic in o ma ion abou he bioecology, ep oduc ion, popula ion densi y, and
damage pe iods o Cina a aphis on O ien al a bo i ae ees. In addi ion, he accumula ion o
pes s on he hin b anches and lea es o he ee, as well as hei mo phological cha ac e is ics
and he damage hey cause, ha e been in es iga ed.
Keywo ds: Coni e ous ees, Pla icladis o ien alis, sucking, pes , aphid, la a, pupa,
imago, damage, phenology, calenda , ege a ion, dis ibu ion, popula ion.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on Respublikasi hududining iqlim sha oi i keskin
kon inen al bo‘lishi, qu g‘oqchilik a up oqning sho‘ lanishi abiiy yashil o‘ mon
maydonla ini ba po qilishni qiyinlash i adi. Shunga qa amay, so‘nggi yilla da
Pla icladis o ien alis kabi iqlimga chidamli ignaba gli da ax la ko‘p oq
ekilmoqda. Bu da ax la ning yasho chanligi a ekologik oydasi yuqo i bo‘lishiga
qa amay, ula o‘ziga xos za a kunandala bilan za a lanishga duch kelmoqda.
Ayniqsa, ege a siya da ida aol bo‘ladigan so‘ u chi hasha o la da ax la ning
o‘sishiga salbiy a’si qiladi. Ushbu maqolada aynan ushbu da ax da uch aydigan
asosiy za a kunandan: Cina a shi asinig i ojlanish bosqichla i, enologik aoliya i
a ege a siya da omida ko‘ sa adigan za a i o‘ ganildi.
451
Z.N.Na aso [2024] malumo la iga ko‘ a MDH da la la ida ignaba gli
da ax la ga 12 u dan ko’p oq kanala a 40 ga yaqin hasho o la ning a qalishi
haqida malumo la kel i ib o ilgan.
A.SH.Xam ae [2013], A.SH.Xam ae [2017] ilmiy malumo la ida
o’simlikla ni biologik himoya qilishda mik obiologik usuldan oydalangan.
Mik obiologik usul - mik oo ganizmla a ula ning hayo aoliya i na ijasida hosil
bo‘lgan mahsulo la dan, mak obiologik usuldan oydalanishdi .
E.SH.To’ eniyazo [2024] olib bo gan ilmiy ishla ida o‘simlikla ning
ashqi noqulay omilla ga ko‘ sa adigan oddiy qa shiligi yoki ja ob eaksiyasini
ula ning ana po‘s log‘i shikas langanda ez iklanishi yoki ba gla i, me a
elemen la i uzilganda o‘ niga a algidan ko‘p oq miqdo da hosil qilishi bilan
muho aza qilish mumkin. Shunday ja ayonla ni aollash i ish o qali
o‘simlikla ning ashqi za a li omilla ga chidamlilik da ajasini oshi ish cho a-
adbi la i ishlab chiqilib, o‘simlikla ning za a li omilla ga qa shi ku ash
cho asining asosiy elemen la iga ki i ilgan [B.69].
Ma e ialla a uslubla . Tadqiqo ishla i 2024-2025-yilla i
Qo aqalpog‘is on Respublikasi Nukus shah idagi aj iba maydonla ida a
manza ali da ax la ekilgan joyla da olib bo ildi. Sha q bio asi a cha da ax ining 15
sm poyasida za a kunandala ning u ojlanishi kuza ildi. Za a kunandala ha 7
kunda en omologik kuza u o qali za a kunandaning i ojlanishi aniqlandi.
Populya siya zichligi, i ojlanish azala i a da ax ning za a lanish belgila i qayd
e ildi. Cina a shi asi. Bu za a kunanda ayniqsa ignaba gli da ax la ida keng
a qalgan. Ap el oyining boshla ida qishlo dan chiqqan qano siz u g‘ochila yosh
no dala da koloniya hosil qiladi. May–iyun oyla ida eng yuqo i aollik da i
kuza ildi. Iyul oyining oxi idan boshlab soni kamayib bo adi. Ma sumda 3-4 a lod
be ib kopayadila . Cina a shi asi asosan ba g a yosh no dala ning shi asini so‘ ib
oziqlanishi na ijasida da ax ning o‘sishi sus lashadi.
Za a kunandala ning biologik i ojlanishi a enologik kuza u la G.Ye.
Osmolo skiy, B.V. Dob o olskiy, L.P. Be ge a V.N. Bu o me odikasi asosida
olib bo ildi (klassik enologik kuza u me odikasi). Kuza u ishla i ha 10 kunda
amalga oshi ilib, za a kunanda lichinkasining chiqish aq i, ko‘payish da la i
hisobga olindi.
1-jal al
Za a kunandala ning enologik i ojlanishi:
Za a kunanda
Faollikning
boshlanishi
Eng aol da i
Faollikning
ugashi
A lodla
soni
Cina a aphis shi asi
Ma oyi oxi i
May – Iyun
Iyul oxi i
3-4
452
Xulosa. 1. Qo aqalpog‘is on sha oi ida ignaba gli manza ali da ax la dan
sha q bio asida (Pla icladis o ien alis) cina a shi asi ha li za a kunanda
hisoblanadi.
2. Ap el oyining boshla ida za a kunandaning qishlo dan chiqqan qano siz
u g‘ochila i yosh no dala da koloniya hosil qiladi a may–iyun oyla ida eng
yuqo i aollik da i kuza ildi.
3. Cina a shi asining populya siyasi 15 sm uzunlikdagi shoxla ida o‘ acha
20–22 donani ashkil qildi. Shi a yosh no dala da koloniya hosil qilib, da ax ning
o‘sishini sekinlash i adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Na aso Z.N. Igna ba gli da ax la ni za a kunandala dan uyg‘unlashgan himoya qilishning
naza iy a amaliy asosla i (monog a iya) Toshken – 2024.
2. To‘ eniyazo E.Sh. O‘simlikla ni himoya qilish Tashken -2024.
3. Xam aye A .Sh., Xasano В.А., Sulaymono В.А. a boshq. O‘simlikla ni biologik
himoya qilish Toshken -2013.
4. Xam ae A.Sh., Koje niko a A.G., Sulaymono B.A. a boshq. O‘simlikla ni himoya
qilish Andijon – 2017.
