459
UO‘K: 638.381.132
ASALARI MAHSULDORLIGINI OSHIRISHDA FATSELIYA
O‘SIMLIGIDAN FOYDALANISH SAMARADORLIGI
Jo‘ aye a D.R
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. dil[email p o ec ed]
Pa mano a D.M
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. [email p o ec ed]
Shoxnaza o a Sh.A
q.x. . .d. (PhD). [email p o ec ed]
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537731
Anno a siya: Maqolada gulshi aga boy bo‘lgan a seliya o‘simligidan oydalanish,
a seliya asalining kimyo iy xususiya la i, a seliya gulla iga asala ila ni qo‘nish da la i a
a seliya gulchangini kimyo iy a kibi o‘g‘ isida hamda asala ila ning asal mahsuldo ligini
oshi ish o‘g‘ isida ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : Fa seliya, o‘simlik, u ug‘, up oq, ko‘cha , go‘ng, hosildo lik, asala i,
a seliya asali.
Аннотация: В статье приведены экспериментальные данные по повышению
медопродуктивности пчел с использованием фацелии – растения с богатым нектарам.
Ключевые слова: Фацелия, растение, семена, почва, рассада, навоз, урожайность,
пчелы, фацелиевый мед.
Anno a ion: The a icle p o ides in o ma ion on he use o phaselia, a plan ich in
nec a , he chemical p ope ies o phaselia honey, he pe iods when bees land on phaselia
lowe s, he chemical composi ion o phaselia pollen, and inc easing honey p oduc i i y in bees.
Key wo ds: Phacelia, plan , seed, soil, seedling, e ilize , e ili y, bees, Phacelia honey.
Ma zuning dolza bligi. Qishloq xo‘jaligining boshqa a moqla i singa i,
uning asosiy sohasi hisoblangan asala ichilikni i ojlan i ish bo asida ham bi
qa o ijobiy ishla amalga oshi ilmoqda. Ayniqsa, asala ichilik sohasini ba qa o
i ojlanishiga huquqiy asos bo‘lgan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining
2017 yil 16 ok ab dagi “Respublikamizda asala ichilik a mog‘ini yanada
i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida” gi PQ-3327-sonli, O‘zbekis on
Respublikasi P eziden ining “O‘zbekis on Respublikasida Cho achilik sohasi a
uning a moqla ini i ojlan i ish bo‘yicha 2022-2026 yilla ga mo‘ljallangan
das u ini asdiqlash o‘g‘ isida”gi, 2022 yil 8 e aldagi PQ-120-sonli qa o la ida
ham asala ichilik a mog‘ini i ojlan i ish yo‘nalishida, asal ye ish i ish hajmini
2021 yilda 25 ming onnaga nisba an 2026 yilga kelib, uning salmog‘ini 52,5 ming
onnaga ye kazish yoki ikki ba oba dan ziyod ko‘pay i ish kabi opshi iqla
belgilab be ilgan.
460
Ushbu opshi iqni baja ishda eng a alo, asala ila uchun gulshi a be u chi
maydonla ke ak bo‘ladi. Bu maydonla ni ya a ishda, gulshi aga boy o‘simlikla ni
ekib, asala ila uchun ozuqa bazasini mus ahkamlash za u . Asala ila ning asal
mahsuldo ligini oshi ish uchun gulshi aga boy a seliya ekin u ini o‘z aq ida
ekish, o‘g‘ i pa a ishlash na ijasida asala ila ning mahsuldo ligini oshi ish
mumkin bo‘ladi. Tanlo ga aqdim e ilayo gan ushbu loyiha Respublika P eziden i
opshi iqla ini amalga oshi ish uchun das u i amal bo‘ladi.
Tadqiqo ning maqsadi: asala i oilasini mahsuldo ligini oshi ishda a seliya
o‘simligidan oydalanish sama ado ligini aniqlashdan ibo a .
Tadqiqo usulla i. Ilmiy- adqiqo ishla i Cho achilik a pa andachilik
ilmiy- adqiqo ins i u i dala aj iba xo‘jaligida hamda “G‘ulomxo‘ja asalchiligi”
e me xo‘jaligidagi asala i oilala ida olib bo ildi. Mazku xo‘jalikdagi asala i
oilala i nazo a gu uhi bo‘lib, Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo
ins i u i xo‘jaligiga egishli bo‘lgan asala i oilala i esa aj iba gu uhi bo‘lib xizma
qildi adqiqo ishla i aj iba o‘ kazish as i iga asosan amalga oshi ildi.
Loyiha da omida ekilgan a seliya o‘simligining ege a siya da la i doimiy
a zda kuza ilib, ilmiy o‘ ganilib bo ildi. Fa seliya o‘simligidan olingan gulshi a a
gulchangini a kibi, a seliya o‘simligidan olingan asalning kimyo iy a kibla i
labo a o iya sha oi ida o‘ ganiladi.
Tadqiqo la o‘ kazish oldidan, asala i oilasini o‘sishi a i ojlanishi
pa ame la i o‘ ganildi a asala i oilala i bi ma-bi nazo a dan o‘ kazilib, baholandi
a boni i o ka qilindi (A.N.Bu enin a G.N.Ko o a 1997).
Asala ila da adqiqo o‘ kazish gu uhla ini ashkil e ish bi -bi iga solish i ib,
o‘ ganish ishla i V.B o a skiy., Sh.Suya kulo (2021) uslubla i asosida baja ildi.
O‘simlikla ning nek a ini aniqlashda Ye.K.Li en so a uslubi asosida
aniqlandi.
Tadqiqo ning iq isodiy sama ado ligi aj ibadagi ha bi sa e ilgan
ha aja la a olingan mahsulo o‘ asidagi a qni aniqlash usuli bilan amalga
oshi ildi.
Tadqiqo la da ida olingan ba cha aqamli ma’lumo la biome ik
a ia sion s a is ika usulida qay a ishlandi (Ye.K. Me ku ye a, 1984).
Tadqiqo na ijala i: Fa seliya o‘simligini ekish uchun bi lamchi
ma e ialla ayyolandi. Fa seliyani ekish uchun 2:1:1 nisba da ya’ni 2 qism up oq,
1 qism qum a 1 qism go‘ng (kompos ) qo‘shilib a alshma ayyo landi.
S akanla ga ayyo langan up oqni solib a seliya u ug‘la i ekib chiqildi.
461
1- asm. Tup oq ayyo lash a a seliya u ug‘ini ekish ja ayoni
S akanchala ga ekilgan a seliya o‘simligi kuna o sug‘o ib u ildi a 7-
kundan so‘ng, unib chiqa boshladi. Tadqiqo la olib bo ish ja ayonida a seliya
o‘simligida enologik kuza u la o‘ kazish bilan bi ga, mun azam a ishda begona
o‘ la dan ozalab bo ildi. Fenologik kuza u la olib bo ishda asosan o‘simlikdagi
ba g soni, uzunligi, diame i kabi o‘lchamla o‘ ganib bo ildi. Fa seliya o‘simligi
ekilgandan so‘ng 14 kun o‘ gach, uning balandligi (uzunligi) 7-9 sm ni ashkil e di.
Fa seliya o‘simligi ekilgandan 20 kun o‘ gach, uning balandligi 10-12 sm ni ashkil
e ganligi kuza ildi.
S akanchala ga ekilgan a seliya o‘simligini dalaga ayyo langan ye ga ekish
uchun a alo, ye maydoni ayyo landi. Buning uchun aj a ilgan ye maydoni
haydaldi, jo‘ya olindi a kompos (o ganik o‘g‘i ) sepildi a a seliya o‘simligini
ekish uchun ayyo landi. Tayyo bo‘lgan ye maydoniga s akanchala ga ekilgan
a seliya o‘simligi ekib chiqildi a sug‘o ildi. Fenologik kuza u la olib bo ildi,
begona o‘ la dan ozalanib u ildi.
Toshken iloya i sha oi ida ha o ha o a i ez- ez o‘zga ib u sa ham
(shamol, qisqa mudda li yog‘inga chilikla , bulu li ha o, pas ha o a ) aj ibadagi
K ainka zo li asala ila , bunday ha o a ga ez moslasha oldi a asala ila ez
u sa da i ojlandi.
Ona asala ila ni kunlik uxum qo‘yishini ezlash i di, asala i oilasini kunlik
gulshi a a gulchangi bilan a’minlab u di. Tadqiqo la imiz shuni ko‘ sa diki,
aj ibadagi asala ila ning aol uchishi, ula ning ha o namligiga, hamda ha o
ha o a ining keskin o‘zga ib u ishiga o‘g‘ idan- o‘g‘ i bog‘liq ekanligi aniqlandi.
Taj ibadagi asala ila ning kunlik uchish aolligi o‘ acha uch bo a o‘lcho da i (3
minu da) hola i quyidagi 2- asmda kel i ilgan.
462
2- asm. Asala ila ning kunlik uchishi
2- asm ahlili shuni ko‘ sa diki, K ainka zo li asala ila i kun da omida 199
ma o aba uyasidan uchib chiqqan bo‘lsa, huddi shunday aq da nazo a gu uhidagi
mahalliy asala ila esa 165 ma o aba uyasidan uchib chiqqanligi aniqlandi.
Tadqiqo la na ijasida, aj iba gu uhidagi asala ila nazo a gu uhidagi asala ila ga
nisba an 34 ma o aba ko‘p uchib chiqganligi aniqlandi, yoki bu 120,6 %ni ashkil
e di.
3- asm. Asala ila ni kunlik uchish aolligini aniqlash ja ayoni
3- asmda ko‘ sa ilganidek, asala ila ning kunlik a seliya gulla iga uchish
aolligi e alab soa 800 dan kech soa 1600 gacha bo‘lgan da ichida, o‘zga ib
u di. Eng ko‘p uchish aolligi soa 1200 dan 1600 gacha bo‘lgan da da kuza ildi.
463
Xulosa o‘ nida ay ish mumkinki, gulshi aga boy bo‘lgan o‘simlikla ni ekib,
asala ila uchun ozuqa bazasini mus ahkamlash hamda asala ila ning asal
mahsuldo ligini oshi ish uchun gulshi aga boy bo‘lgan a seliya o‘simligi ekin
u ini o‘z aq ida ekish bilan bi ga cho achilikda cho a molla i uchun shi ali
ozuqa bazasini ya a ish hamda ko‘k side a o‘g‘i si a ida up oq unumdo ligini
oshi ish uchun ham oydalanish mumkin, asala ila ni o‘g‘ i pa a ishlash
na ijasida, asala i oilasining mahsuldo ligini ham oshi ish imkoniya la i ya a iladi.
Foydalangan adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 16 ok yab dagi “Respublikamizda
asala ichilik a mog‘ini yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ-3327 sonli
qa o i, “Qishloq hayo i” gaze asi, 2017-yil 17-ok yab .
2. Головин А.И., Алимов Т.К., Высокодоходная культура-фацелия// Ж.
Пчеловодство 2020, № 5. Стр. 20-22.
3. Кильянова Т.В., Сафина Н.В. Влияние срока сева фацелии на медосбор в условиях
Среднего Поволжья. Ж. «Пчеловодство», 2019, №6, стр. 20-22.
4. Жўраева Д.Р., Т.П.Ахмедов. Fa seliya se asal o‘simlik si a ida. In e na ional scien i ic and
p ac ical con e ence “Applica ion and de elopmen o sma echnologies in ag icul u e”
may 30, 2024.
5. Савин А.П., Логинова О.Н., Сроки посева фацелии пижмолистной1// Ж.Пчеловодство
2024, № 1. Стр. 22-24
