464
UO‘K: 638.381.132
FATSELIYA O‘SIMLIGI GULLAGAN DAVRDA ONA ASALARINI
KUNLIK TUXUM QO‘YISHI VA ULARNING EKSTERYER
KO‘RSATKICHLARI
Jo‘ aye a D.R
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. [email p o ec ed]
Pa mano a D.M
q.x. . .d. (PhD)., k.i.x. dilnozapa[email p o ec ed]
Shoxnaza o a Sh.A
q.x. . .d. (PhD). [email p o ec ed]
Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537734
Anno a siya: Maqolada gulshi aga boy bo‘lgan a seliya o‘simligidan oydalanish, ona
asala ila ning kunlik uxum qo‘yish da jasi, nasl miqdo i a eks e ye ko‘ sa kichla i o‘g‘ isida
ma’lumo la kel i ilgan.
Kali so‘zla : Fa seliya, o‘simlik, asala i, nasl miqdo i, eks e ye ko‘ sa kichla i,
a seliya asali.
Аннотация: В статье приведены сведения об использовании растения фацелия, о
степени яйцокладки о количестве расплода и экстерьерных показателей пчелиных маток.
Ключевые слова: Фацелия, растение, пчела, количество, расплода, экстерьрние
показатели, фацелиевый мед.
Anno a ion: The a icle p o ides in o ma ion on he use o he phaselia plan , which is
ich in nec a , he daily egg-laying a e o queen bees, he numbe o o sp ing, and ex e io
indica o s.
Key wo ds: Phacelia, plan , bee, numbe o o sp ing, ex e io cha ac e is ics, Phacelia
honey.
Ma zuning dolza bligi. Qishloq xo‘jaligining boshqa a moqla i singa i,
uning asosiy sohasi hisoblangan asala ichilikni i ojlan i ish bo asida ham bi
qa o ijobiy ishla amalga oshi ilmoqda. Ayniqsa, asala ichilik sohasini ba qa o
i ojlanishiga huquqiy asos bo‘lgan, O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining
2017 yil 16 ok ab dagi “Respublikamizda asala ichilik a mog‘ini yanada
i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ-3327-sonli, O‘zbekis on
Respublikasi P eziden ining “O‘zbekis on Respublikasida Cho achilik sohasi a
uning a moqla ini i ojlan i ish bo‘yicha 2022-2026 yilla ga mo‘ljallangan
das u ini asdiqlash o‘g‘ isida”gi, 2022 yil 8 e aldagi PQ-120-sonli qa o la ida
ham asala ichilik a mog‘ini i ojlan i ish yo‘nalishida, asal ye ish i ish hajmini
2021 yilda 25 ming onnaga nisba an 2026 yilga kelib, uning salmog‘ini 52,5 ming
465
onnaga ye kazish yoki ikki ba oba dan ziyod ko‘pay i ish kabi opshi iqla
belgilab be ilgan.
Bugungi kunda a seliyaning ko‘p u la i manza ali o‘simlikla cho a
molla i uchun oqsilli ozuqala si a ida, yashil go‘ng (gumus) a asal be u chi nodi
o‘simlikla si a ida ye ish i iladi. Uzluksiz asalli ozuqa bazasini ya a ish uchun
gulshi aga boy bo‘lgan a seliya o‘simligini uch da da ekish mumkin: bi inchisi -
eng e a da , ikkinchisi - bi inchidan bi oy keyin, uchinchisi - ikkinchidan bi oy
keyin o aliqda ekiladi. Bi inchi ekilgan da idagi a seliya o‘simligi eng yuqo i
asal hosildo ligiga ega sanaladi. Gulshi aga boy a seliya o‘simligi iyun oyidan
sen ab oyigacha gullaydi a kech kuz asliga qada gulshi a be ishni a’minlaydi.
Fa seliya o‘simligidan olingan asalning bu na i jo‘ka (lipa) yoki aka siya
asaliga juda o‘xshaydi, shuning uchun asalni qaysi o‘simlikdan olinganini
bilmasangiz, ula ni chalkash i ib yubo ish oson. Bi oq, o ganolep ik a ib
ko‘ gandan so‘ng, bu a seliyadan olingan asal ekanligiga ishonch hosil qilasiz,
chunki uning shi in a’si chan a’mi a xo‘shbuy mua a hidi qolgan asalla bilan
aqqoslanadi. Ta’mi nozik, bi oz shi in, lekin haddan ashqa i iniq. Fa seliya
o‘simligidan olingan asal ham o‘zining oydali xususiya la i bilan mashhu .
Uning a kibida anadiy, kaliy, kalsiy, kobal , nikel, ma ganes, s onsiy,
x om, sink a ha o kumush elemen la i ma judligi, uning naqada
shi obaxshligini ko‘ sa ib u adi [7].
Tadqiqo usulla i. Ilmiy- adqiqo ishla i Cho achilik a pa andachilik
ilmiy- adqiqo ins i u i dala aj iba xo‘jaligida hamda “G‘ulomxo‘ja asalchiligi”
e me xo‘jaligidagi asala i oilala ida olib bo ildi. Mazku xo‘jalikdagi asala i
oilala i nazo a gu uhi bo‘lib, Cho achilik a pa andachilik ilmiy- adqiqo
ins i u i xo‘jaligiga egishli bo‘lgan asala i oilala i esa aj iba gu uhi bo‘lib xizma
qildi adqiqo ishla i aj iba o‘ kazish as i iga asosan amalga oshi ildi.
Asala ila da adqiqo o‘ kazish gu uhla ini ashkil e ish bi -bi iga solish i ib,
o‘ ganish ishla i V.B o a skiy., Sh.Suya kulo (2021) uslubla i asosida baja ildi.
Taj iba o‘ kaziladigan asala i oilala ida bo‘ladigan o‘zga ishla , uyadagi
asala i a nasl miqdo i, ona asala ining yoshi a kunlik uxum qo‘yish miqdo i,
uyadagi amkala soni, uning si a iga hamda ozuqa miqdo i asala ichilik ins i u i
uslubi asosida baja ildi (G.F.Ta ano 1971). Uyadagi asala ila kuchi miqdo ini
amkala o alig‘idagi yo‘lakchala soni bo‘lganligi bilan hisoblandi.
Nazo a a aj iba gu uhla idagi asala i oilala ining kuchi ha 12 kunda
amka-se ka yo damida o‘lchab, hisoblab bo ildi. Ramka-se kadagi ha bi
ka akchani hajmi 5x5 sm bo‘lib, uning ha bi ka akchasida 100 a asala i nasli
466
joylashgan bo‘ladi a bunday da da uch ma o abagacha o‘lcho o‘ kazilganda (36
kun) ham oila kuchi aniqlab olinadi (V.V.Malko 1985).
O‘simlikla ning nek a ini aniqlashda Ye.K.Li en so a uslubi asosida
aniqlandi. Tadqiqo ning iq isodiy sama ado ligi aj ibadagi ha bi sa e ilgan
ha aja la a olingan mahsulo o‘ asidagi a qni aniqlash usuli bilan amalga
oshi ildi. Tadqiqo la da ida olingan ba cha aqamli ma’lumo la biome ik
a ia sion s a is ika usulida qay a ishlandi (Ye.K. Me ku ye a, 1984).
Tadqiqo na ijala i: Ona asala ining qanchalik nasl miqdo ini ko‘p
bo‘lishi, bu ona asala ining se ush ligi, yosh a sog‘lom bo‘lishidan dalola be adi.
Ona asala ining yosh a sog‘lom bo‘lishi kelajakda bi nech a sog‘lom a yuqo i
mahsuldo likka ega oilala ni ashkil e ishni ka ola laydi. Ona asala i bu un bi
oilani jamlab, boshqa ib u u chi indi iddi .
Oilada ona asala ining sog‘lom a bo bo‘lishi, bu oilani bi bu un
bo‘lishini, ishchi a e kak asala ila ni ish aoliya ini sama ado ligini oshi ishni
ka ola laydi. Aga oilada ona asala i bo‘lmasa, shu oiladagi ishchi asala ila
o‘zla iga yangi ona asala i chiqa ib olishga ha aka qiladi a oilani ona asala i
bilan a’minlaydi. Na ijada, oilada ba cha indi id o‘z ishla ini o‘z aq ida sama ali
baja ib, oilani yuqo i mahsuldo bo‘lishiga asos ya a adi.
Ona asala ining kunlik uxum qo‘yishini Asala chilik ins i u i
G.F.Ta ano ning uslubi asosida o‘ ganildi. Bunda eng a alo nasl miqdo ini
o‘lchash uchun asala i amkasiga 5×5 o‘lchamda sim o ilib ayyo lab olindi a
yopiq nasl ( uxum) qo‘ygan amka us iga qo‘yib, o‘lchandi a ha bi ka akchani
100 ga ko‘pay i ib, 12 songa bo‘lib, ona asala ini kunlik uxum qo‘yish miqdo i
aniqlab olindi.
1- asm. Nasl miqdo ini a eks e ye ko‘ sa kichla ini aniqlash ja ayoni
467
Tadqiqo ishla ini olib bo ishda, nazo a a aj iba gu uhidagi ona
asala ila ning kunlik uxum qo‘yish ja ayonini ham o‘ gandik. Bu o‘g‘ isidagi
ma’lumo la quyidagi 1-jad alda kel i ilgan.
1-jad al
Taj iba gu uhla idagi ona asala ini kunlik uxum qo‘yish da ajasi
1-jad alda kel i ilgan ma’lumo la dan ko‘ inayap iki, ha ikkala gu uhdagi
ona asala ining kunlik uxum qo‘yishi nazo a gu uhidagi mahalliy
populya siyadagi asala ila ga egishli bo‘lgan ona asala i 799 dona uxum qo‘ygan
bo‘lsa, aj iba gu uhidagi K ainka zo li ona asala ida esa kunlik uxumni eng ko‘p
miqdo i 810 donani ashkil e ganligi aniqlandi yoki bu ko‘ sa kich nazo a
gu uhiga nisba an 10,0 donaga ko‘p bo‘lib, bu 101,2 %ni ashkil e moqda. Ona
asala ila ning kunlik uxum qo‘yish miqdo i esa aj iba gu uhla ida, nazo a
gu uhidagi ona asala ila ga nisba an bi muncha ko‘p oq uxum qo‘yganligi
kuza ildi.
Shuningdek, nazo a a aj iba gu uhidagi ishchi asala ila ning eks e ye
ko‘ sa kichla idan bo‘lgan xa um uzunligini ham o‘ ganib chiqdik a bu
o‘g‘ isidagi ma’lumo la quyidagi 2-jad alda kel i ilgan.
2-jad al
Ishchi asala ila ning xa um uzunligi ko‘ sa kichi
Gu uhla
n
lim
X±Sx
CV,%
Nazo a gu uhi
10
6,2-6,7
6,4±0,05
0,16
Taj iba gu uhi
10
6,5-7,0
6,8±0,07
0,2
2-jad al ma’lumo la idan xulosa qilib shuni ay ish mumkinki, aj iba
gu uhidagi K ainka zo li ishchi asala ila ning xa um uzunligi nazo a gu uhidagi
mahalliy populya siyadagi ishchi asala ila ning xa um uzunligiga nisba an 0,3 mm
ga uzun ekanligi aniqlandi.
Xulosa o‘ nida ay ish mumkinki, ona asala ila ning kunlik uxum qo‘yish
da ajasi a xa um uzunligi nazo a gu uhiga nisba an yaxshilanganligi kuza ildi.
Shuningdek Xa um uzunligining yana bi yaxshi xususiya i, bu a seliya
gulla idan gulshi a yig‘ish da ida guldagi nek a donla ga xa umini chuqu
sanchishidi . Na ijada, ishchi asala ila a seliya gulida ko‘p oq gulshi a yig‘ishi
kuza ildi.
Gu uhla
n
lim
X±Sx
C , %
Nazo a gu uhi
10
790-799
794±1,01
3,2
Taj iba gu uhi
10
800-810
804±1,9
6,1
468
Foydalangan adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining 2017 yil 16 ok yab dagi “Respublikamizda
asala ichilik a mog‘ini yanada i ojlan i ish cho a- adbi la i o‘g‘ isida”gi PQ-3327 sonli
qa o i, “Qishloq hayo i” gaze asi, 2017-yil 17-ok yab .
2. O‘zbekis on Respublikasi P eziden ining “O‘zbekis on Respublikasida cho achilik sohasi
a uning a moqla ini i ojlan i ish bo‘yicha 2022-2026 yilla ga mo‘ljallangan das u ini
asdiqlash o‘g‘ isida”gi 2022-yil 8- e aldagi PQ 120-sonli qa o i.
3. Броварский В., Ш.Р.Сyяркулов. “Asala ichilikda aj iba ishla i”, Toshken 2021-y, 10-20
b.
4. Буренин А.Н., Котова Г.Н. “Справочник по пчеловодству Москва” Из-во “Колос”
2007, стр. 367.
5. Кильянова Т.В., Сафина Н.В. Влияние микроудобрений на цветение и семенную
продуктивность фацелии. Ж. «Пчеловодство», 2018, №8, стр. 22-24.
6. Кильянова Т.В., Сафина Н.В. Влияние срока сева фацелии на медосбор в условиях
Среднего Поволжья. Ж. «Пчеловодство», 2019, №6, стр. 20-22.
7. Жўраева Д.Р. Фацелия бу... “Eks emal cho‘l sha oi la ida cho achilikni i ojlan i ish:
qo ako‘lchilik, yaylo shunoslik ilm- ani hamda hamda amaliyo ning in eg asiyalashu
muammola i a ula ning inno a sion yechimla i” ma zusida xalqa o ilmiy-amaliy
kon e ensiya Sama qand-2025-yil, 19-sen ab , 459-462 be la .
8. Жўраева Д.Р., Т.П.Ахмедов. Fa seliya se asal o‘simlik si a ida. In e na ional scien i ic and
p ac ical con e ence “Applica ion and de elopmen o sma echnologies in ag icul u e”
may 30, 2024.
9. h ps://so nyako .ne /ques ions.
10. h ps://medo k ym. u/ aceliya/.
