486
UOK: 63.633.6.491
ORGANOMINERAL TÓGINLERDIŃ KARTOSHKA JER ÚSTI
BÓLIMINIŃ UZINLIǴI, GÚLLEW HÁM PASHALAR SANINA TÁSIRI
Qozibaye a Na osa Sha ka o na
1-ku s ayanısh dok o an
ORCID:h ps://o cid.o g/0009-0005-5235-8711
Ismaylo Daule bay Uzakbaye ich q.x. .d. (PhD)
ORCID: h ps://o cid.o g/0009-0006-7395-3488
Axmedo O abek Gulmi zo o‘g‘li
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
Miywe-sabza o shılıq hám pálızshılıq ka ed asi asissen ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537779
Anno aciya. Usı maqalada o ganomine al óginle diń ka oshka je ús i bóliminiń
uzinliǵi, gúllew hám pashala sanina ási i boyınsha áji iybe ná iyjele i kel i ilgen. Táji iybe
dawamında o ganomine al sıpa ında glouko os hám ya ım shi igen qiydan paydalanıldı.
Táji iybe 6 a ian a ó ke ildi. Jе ús i bóliminiń biyikligi 1 hám 2- а iаn lа dа оlа dıń
bálеn ligi о аshа 40 sаn imе , 6- а iаn ımızdа 45-sаn imе di qu аdı. Eń аz pаshа sаnı 1-2
а iаn lа dа bаqlаndı (7-8 dаnа) hám 6- а iаn а 13-14 dаnа muǵdа dа аnıqlаndı.
Tayanish sózle : Jе ús i bóliminiń biyikligi, o ganomine al, glouko os ya ım shi igen
qiy.
Anno a ion.This a icle p esen s he esul s o expe imen s on he e ec o o ganomine al
e ilize s on he leng h o he abo e-g ound pa o po a oes, lowe ing, and he numbe o lies.
Du ing he expe imen , gluco os and semi-decomposed manu e we e used as o ganomine als.
The expe imen was conduc ed in 6 a ian s. The heigh o he abo e-g ound pa a e aged 40
cen ime e s in he 1s and 2nd a ian s, and 45 cen ime e s in he 6 h a ian . The smalles
numbe o emales was obse ed in a ian s 1-2 (7-8 emales), and in a ian 6 - 13-14 emales.
Keywo ds: Su ace heigh , o ganomine al, glouko os, semi-decomposed manu e.
Ki isiw. Kelesi on jıllıqla da ósip ba a ı ǵan dúnya xalqın oyımlı hám
u aqlı azıqlandı ıw pú kil dúnya boylap global azıq-awqa sis emasın sezile li
dá ejede jaqsılawdı alap e edi. Tiyka ǵı mashqala bi ú degi hám kemi ek
esu sla menen kóbi ek azıq-awqa ónimle in islep shıǵa ıw boladı. Basqa bi
qansha azıq-awqa de ekle i a asında ka oshka egisi óziniń há qıylı a qalıwı,
házi gi islep shıǵa ıwı hám alabı sebepli, ási ese kámbaǵallıq, ashlıq hám
oyınǵanlıq azıqlanbaw dá ejesi joqa ı bolǵan awajlanıp a ı ǵan mámleke le de usı
alapla dıń ba lıǵın qanaa landı ıwǵa já dem be edi. Ka oshka áhmiye li
ag o exnikalıq hám ag oekonomikalıq áhmiye ke iye. Sebebi, shabıwdı alap
e e uǵın egin bolǵanı ushın ol je is i ilgen a ız opı aǵı jumsaq hám jabayi
shóple den azalanıp, kóplegen masaqlı hám sobıqlı dán eginle i ushın jaqsı
487
ó mishles esaplanadı. Kópshilik mámleke le de súdiga dı bán e iwshi egin
sıpa ında ós i iledi.
Ádebiya la analizi. Qa aqalpaqs an Respublikasında ka oshka so la ı
ushın eń qolaylı egiw múdde le in anıqlaw maqse inde dala áji iybele i ó ke ilgen.
Klima empe a u ası hám ıǵallıq ejimine beyimles i ilgen egiw dáwi i ónimdi
sezile li dá ejede a ı a uǵını kó se ip ó ilgen. (T.S. Elmu a o na 2021-2022).
Bunnan ısqa ı O. Nagame o , U. Ay jano , B. Be dikee hám basqala
Qa aqalpaqs an aymaǵında ka oshka je is i iw boyınsha kóplegen áji iybele
ó ke gen.
Ma e ialla hám usılla . Ilmiy izе lеw jumıslа ındа dаlа áj iybеlе i,
ósimliklе dе аlıp bа ılа uǵın еnоlоgiyalıq bаqlаw, biоmе iyalıq ólshеwlе usıllа ı
qоllаnıldı, sоndаy аq izе lеwlе dе “Sabza o chilik, polizchilik a
ka oshkachilikda aj ibala o‘ kazish me odikasi”, “ Методика опытного дела в
овощеводстве и бахчеводстве”, “Методы агрохимических анализов почв
Средней Азии” mе оdikаlıq qоllаnbаlа ındа kеl i ilgеn usıllа dаn pаydаlаnıldı.
Аlınǵаn ná iyjеlе diń mа еmа ikаlıq-s а is ikаlıq аnаlizi Mic oso Excel
dás ú indе dispe sion usulda amеlgе аsı ıldı (B.A.Dospexo ).
Ná iyjele . A ız áji iybesi Qa aqalpaqs an Respublikası Ámiwdá ya ayonı,
“Du man” APJ da jaylasqan shańa aq ama qa je le iniń suwǵa ıla uǵın
allyu iallıq- o laqlı opı aqla ı ó ke ildi, ka oshkanıń je gilikli so ı San e hám
ya ım shi igen qa amal dá isinen paydalanıldı.
2024 jıldıń 7-аp еl аp еl kúni kа оshkа аmı úynеk еn оpı аqqа аya
qа ıqqа еgildi. Kа оshkаnıń bоyındаǵı pа ıqlа dа há аydа ólshеp bа ıldı. 1
ólshеw jumıslа ı 30 аp еl kuni bеjе ildi hám há bi dеlyankаdаǵı bеlgilеngеn
ósimliklе ólshеnip о аshа biyiklik еsаplаp shıǵıldı, ná iyjеdе ómеndеgi
kó sе kishlе аnıqlаndı: Kоn оl а iаn ımızdа еń pás kó sе kish о аshа 10
sаn imе di qu аdı, 2 а iаn ımızdа 11 sаn imе , 3 а iаn а 16 sаn imе , 4-
а iаn а 17 sаn imе , 5- а iаn а 14 sаn imе hám 6 а iаn ımızdа еń jоqа ı
kó sе kish аnıqlаndı (18 sаn imе ). 20 аp еl kúni аki а ıy ólshеwlе аlıp bа ıldı,
bundа dа еń pás kó sе kish kоn оl а iаn ındа (21 sаn imе ) аnıqlаnǵаn bоlsа еń
jаqsı kó sе kish 4 hám 6 а iаn lа dа gúzе ildi (17-18 sаn imе ). 20-iyun kúni
ósimliklе imizdiń jе ús i bóliminiń bоylа ı ólshеndi hаmdе ómеndеgishе
ná iyjеlе qаy е ildi. Еń pás kó sе kish kоn оl hám 2- а iаn а 31-32 sаn imе di
qu аdı, 5- а iаn а 34 sаn imе , 3 а iаn а 35 sаn imе , 4- а iаn а 36 sаn imе
hám еń biyik kó sе kish 6- а iаn а 37 sаn imе di qu аdı. Ósimliklе di gеwlеp
аlmаs аn аldın 10-iyul kúni оlа dıń jе ús i bóliminiń biyikligi sоńǵı má е
ólshеndi. 1 hám 2- а iаn lа dа оlа dıń bálеn ligi о аshа 40 sаn imе , 5- а iаn а
488
41 sаn imе , 3 hám 4- а iаn lа dа 42-43 sаn imе hám 6- а iаn ımızdа 45-
sаn imе di qu аdı.
Kа оshkа ósimliginiń Sаn e sо ınıń jе ús i bóliminiń biyikliklе i
Vа iаn lа ,
№
30.04.2024
20.05.2024
20.06.2024
10.07.2024
1
10
21
31
40
2
11
22
32
40
3
16
24
35
42
4
17
25
36
43
5
14
23
34
41
6
18
26
37
45
Táj iybе dаwаmındа ósimliklе diń gúllеwindе dе bi qаnshа pа ıqlа gúzе ip
bа ıldı оlа dıń pаshаlаwındа dа kózgе аslаnа pа qlа bа еkеnligi bаqlаndı. Еń
dáslеpki gúllе 6- а iаn а pаydа bоldı (62 kún), 4 hám 3 а iаn lа dа 65-67 kún
ishindе gúllе аshıldı, 5- а iаn а 68 kúndе gúl аshıldı hám 1-2 а iаn lа dа 71-72
kún dеgеndе gúllе аshılа bаslаdı.
Ósimliklе diń gúl аshıwı hámdе pаshаlа sаnı
Vа iаn lа , №
Dáslеpki gúllе
(еgilgеnnеn sоń kún
еsаbındа)
Pаshаlа sаnı (dаnа)
1
72
7-8
2
71
7-8
3
67
9-10
4
65
10-11
5
68
8-9
6
62
13-14
Vеgе аciya dáwi iniń аqı ınа kеlip há úp еgi pаshаlа sаnı еsаplаp shıǵıldı,
оǵаn kó е еń аz pаshа sаnı 1-2 а iаn lа dа bаqlаndı (7-8 dаnа), 5- а iаn а 8-9
dаnа, 3- а iаn а 9-10, 4- а iаn а 10-11 dаnа hám 6- а iаn а 13-14 dаnа
muǵdа dа аnıqlаndı.
Juwmaq. Ósimliklе di gеwlеp аlmаs аn аldın 10-iyul kúni оlа dıń jе ús i
bóliminiń biyikligi sоńǵı má е ólshеndi. 1 hám 2- а iаn lа dа оlа dıń bálеn ligi
о аshа 40 sаn imе , 6- а iаn ımızdа 45-sаn imе di qu аdı.
Eń dáslеpki gúllе 6- а iаn а pаydа bоldı (62 kún), 1-2 а iаn lа dа 71-72
kún dеgеndе gúllе аshılа bаslаdı. Bunnan kó inip u ǵanınday, glouko os
ka oshkanıń ósiwi hám gúllewine unamlı ási kó se ken.
489
Paydalanilgan ádebiya la :
1. T.S. Elmu a o na, “De e mining he plan ing da es o po a o a ie ies in he ex eme ag o-
clima ic condi ions o Ka akalpaks an” // EPRA In e na ional Jou nal o Resea ch &
De elopmen (IJRD), Vol 7, Issue 1, Janua y 2022
2. T.S. Elmu a o na, “The echnology o g owing ea ly po a oes in he condi ion o he
epublic o Ka akalpaks an” // Eu opean Jou nal o Ag icul u al and Ru al Educa ion
(EJARE), Vol 2, No 4, 2021 – Published: 19 Ap il 2021
