554
UDK: 63+632.7+632.9
KUZGI BUǴDOYDAN KEYINGI EKILGAN KARTOShKA
ZARARKUNANDALARI RIVOJLANISH BIOEKOLOGIYASI
To eniyazo E.Sh.
q. h. . d., p o esso ,
Rozımo a A.P.
kishi ilimiy xodim
Qo aqalpoǵison qishloq hójaligi a ago exnologiyala ins i u i
Ósimlikla ka an ini a himoyasi ilmiy adqiqo ins i u i Qo aqalpoǵis on Respublikasi iliali
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537907
Anna ociya: Maqolaga Qo aqalpoǵis on ag obiocenozida ekilayo gan kuzgi buǵdoydan
keyingi ka oshka ekilgan dalala da paydo bóladigan za a kunandala u la i i ojlanish
bioekologiyasi, dinamikasi, za a kel i ishini aniqlash bóyicha olib bo ilayo gan ilmiy adqiqo la
na ijala i ki i ilgan.
Kali so‘zla : Ósimlik, na , nihol, hosil, za a kunanda, a eal, biologiyasi, dinamikasi,
dominan , ahlil.
Anno aciya: V s a yu klyuchenı ezul a ı issledo aniy po op edeleniyu ido ogo sos a a
i bioekologicheskoy osobennos yu az i ya, dinamika, edonosnos i edi eley
poya lyayusheysya na ka oshke posle ozimoy pshenice ag obiocenoze Ka akalpaks ana.
Klyuche aya slo a: Ras eniy, so , assadı, u ojay, edi el, a eal, biologiya, dinamika,
dominan , obsujdenie.
Anno a ion: The a icle p esen s he esul s o s udies o de e mine he species composi ion
and bioecological cha ac e is ics o he de elopmen , dynamics and ha m ulness o po a o pes s
a e win e whea in he ag obiocenoses o Ka akalpaks an.
Key wo ds: Plan , a ie y, sp ou , ha es , pes , a eal, biology, dynamics, dominan ,
analysis.
Ki ish: Sónggi yilla dagi Qo aqalpoǵis on sha oi i dehqonchiligidagi yangi
exnologiyaning jo iy e ilishi, ege aciya da ida dalaga ikki a ekin u idan hosil
olish adbi la i i ojlan i ilmoqda. Vege aciya da i bi oz qisqa, uplanadigan
oydali issiqliq meyo la i chege alangan xududning shimoliy umanla ida kuzgi
buǵdoy na la idan bushagan dalala ga ka oshka ekini u la ining ez pisha
na la ini joylash i ish a ku ilgan hosil olishga sha oi ma jud ekanligi hisobga
olingan yangi exnologiya jo iy e ilmoqda.
Na iyjada kuzgi buǵdoy na la i iyun oyidan boshlab, mazku ag oiqlim a
up oq sha oi iga mos ag o exnik adbi la kóllanilib iyun oyinig ikkinchi dekadasi
hosil yiǵib olinadiganligi a keyin e la bush qolishi hisobga olingan. Ushbu
sha oi da kuzgi buǵdoydan bóshagan maydonla ga kóp yilla dan ekilib
555
kelinayodgan kech pisha ka oshka na la i ekilib, e a li hosil olinadiganligi qayd
e ilgan.
Ekinla ni ushbu da ajada joylash i ish a qóllaniladigan ag o exnik adbi la
olib bo ishda bio opda kóplagan za a kunandala uplanib ósimlikla ning ósub-
i ojlanishiga salbiy a`si e adigan muammo ma jud ekanligi isbo landi. Mazku
sha oi da i ojlanadigan za a kunandala iga qa shi sama ali ku ash adbi la ini
ishlab chiqish uchun u la ni óla aniqlash, bioekologik i ojlanish sha oi la i,
dinamikasi, kel i adigan za a mezonini belgilab olish aqoza e ildi.
Qóllanilgan usulla a me odologiyasi: Hudud sha oi i kuzi budoy a
ka oshka bio opida a qalgan za a kunandala u la i, i ojlanish bioekologiyasi
[3], kel i adigan za a mezoni [2] uslubla i asosida olib bo ildi. Ilmiy adqiqo la ni
olib bo ish a na ijala ning s a is ik aqlil qilish qabul qilingan uslubla asosida
baja ildi [1]
Tadqiqo na ijala i a ahlili: Qo aqalpoǵis on sha oi i shimoliy umanla da
ka oshkaning (Solanum ube osum L.) ó apisha -A no a, San e, Romano na la i
iyun oyining ikkinchi a uchinchi un kunlikla ida ekilib, iyul oyi ikkinshi ón
kunligida dalada yappasiga i ojlanayodgan niholla paydo bóladi. Na ijada
up oqda qolgan za a kunandala ning asosiy u la i ushbu dalala ga uplanib,
i ojlanib za a kel i adiganligi qayd e ildi. Ka oshkaning e agidagi me ala ini
buzaqboshi (G yllo alpa g yllo alpa L.), sim qu i (Ag io es me iculosus Cond.),
may qunǵizi (Melolon ha hippocos ani F.), unib chiqqan niholla ini kuzgi unlam
(Ag o is sege um Den. e Schi .), undo aqamli unlam (Ag o is exclma ioni L.),
ka oshka bloshkasi (Psylliodes a inis) ba gla i bilan qizil boshli shpanga (Epicau a
e y h ocephala Pall.), ǵo aqlo chi poshsha (Li iomyza b yoniae), ka oshka kuyasi
(Ph ho imaea ope culella Zell.), amaki ipsi (Th ips abaci Land.), issiqxona
oqqona i (T ialeu odes apo a io um Wes w.), ǵóza oqqona i (Bemisia abaci
Genn.), ó gimchakkana (Te anychus u icae Koch.) u la i a qalib za a
kel i adiganligi qayd e ilgan.
Kuzgi unlam unib chiqayo gan niholla ning ildizini kemi adi, us ki qismini
qi qadi.
Gamma unlami E uk qu la ining bóyi 3-3,5 sm, yashil angda bólib,
anasida 8 a oqish asma shaklida yolla i bo . Ka a yoshdagi qu la ida 3 ju , yosh
qu la ida 2 ju sox a oyoǵi bólib, odimlab xaka lanadi. Yosh qu la i ba gla ni
ilma- eshik, ka a yoshdagila i ba gla ni eb qóyadi. Gamma unlami ósimlikla ni
shikas lash shakli jiha idan ka ad inaga óxshaydi.
Simqu la Qónǵizla i qizilqónǵi a qo a angli bólib, chóziq-o alsimon
shaklli, uzunligi 2-3 mm dan 18-20 mm gacha e adi. Tuximla i shakli o alsimon oq
556
uzunligi 0,5-1,5 mm. Simqu deb a aladiganla lichinkasi shakli uzun-cilind simon
us i qa aq xi in moddasi bilan qoplangan, aniq segmen la ga bólingan, sa iq-
jiga angli uch ju oyoqli. Ri ojlanish da ining oxi ida ana uzunligi 10-28 mm ga
e adi.
Qizil boshli shpanga Qa iq qano lila , oyaga e gani 10-15 mm, anasi
uzincha, boshi ya im sha simon, oyoqla i uzun, muylo la i ingichka, anasi qo a
angli qónǵiz. Boshining asosiy qismi qizil. Tuximi o al uchi dumoloq, oq-kul ang,
2,5mm. Samkala i up oqda 2,5 sm chuqu chaga 100-200 dona uxim quyadi. Us ini
qumadi, um i da omida ikki ma o aba uxim quyadi. Emb ional i ojlanishi 3-4
xa a, sung qu la i chiqib, iungulin deb a alib, anasi uzuncha, boshi ka a, jaǵla i
kuchli, oyoqla ining bol i la i uzun, boshi a anasi ukla bilan qoplangan, 3,5-4,5
mm.
Tadqiqo la na ijasida ka oshka na la i ekilgan shimoliy umanla i
maydonla ida uch agan asosiy za a kunandala u la idan qizil boshli shpanga,
kuzgi unlam, sim qu i, buzoqboshi, ka oshka bloshkasi, ka oshka kuyasi,
u gimchakkana, ǵóza oqqona i, zang kanasi, ka ad ina u la i aniqlanib,
ósimlikla ning ege a i , gene a i o ganla i bilan oziqlanishi na ijasida ósib
i ojlanishidan o qada qoldi ib, hosilning kamayib ke ishiga olib kelishi hisobga
olindi. Kuzgi buǵdoydan yiǵim e imidan sóng bushagan dala maydonla ini
ag o exnik adbi la ni uǵ i baja ish za a kunandala ning kamayishiga ekin
hosildo lini oshi ishiga yo dam be adi. Bundan ashqa i ha oning u acha kunli kun
ha o a i 23,00S-27,00S kó a ilishi bilan ka oshka ekinla ekilgan maydonla da
u la iga nisba an ag obiocenozning asosiy za akunandasi hisoblangan kemi u chi
za a kunandala ning i ojlanish uchun yozgi inim da iga ki masdan uzliksiz
i ojlanib za a kel i ishiga imkoniya ya a ib be adi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Adashke ich B.P. «Biologicheskaya zashi a k es oc e nıx o oshnıx kul u o ednıx
nasekomıx». –Tashken : «FAN», 1983. –S. 180-188.
2. Dospexo B. A. Me odika pole ogo opı a. - M.: Kolos, 1986.-351
3. Zape alo a S.B. T opina S.M. Me odicheskie ukazaniya po p ognozu az i iya i
azmnojeniya osno nıx edi eley xlopcha nika i d ugix sel`skoxozyays ennıx kul u –
Tashken : -1987.-37 s.
4. To eniyazo T.E. Danakli me a boǵla ida a qalgan shi ala ning asosiy u la i a ula ning
za a mezoni / Ag o kimyo ximoya a ósimlikla ka an ini Toshken : 1922, Maxsus soni.8-9
b.
5. Xójae .Sh.T. Insek icid, aka icid, biologik aol moddala a ungicidla ni sinash bóyicha
uslubiy kó sa mala -Toshken , 2015. -103 b.
