557
UO‘T: 63:631.4
OROL DENGIZINING QURIGAN TUBI TUPROQ - GRUNTLARI
EKOLOGIK TIZIMLARINING HOZIRGI HOLATI VA ULARNING
O‘ZGARISHI
Abd axmono T.,
Q.x. .n.p o esso , O`zbekis on Milliy uni e si e i;
No mu odo a Q.T.,
B. .d. p o esso , O`zbekis on Milliy uni e si e ;
Ka imboye a M.Q.,
Tup oqshunoslik ka ed asi mus aqil izlanu chi (PhD) O`zbekis on Milliy uni e si e ;
ka imboye [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537913
Abs ac . This esou ce s udies he p ocess o a idi ica ion in he d y egions o he A al
Sea, he classi ica ion and ypes o clima e based on he d ough index. In addi ion, he physical,
chemical, and biological p ope ies o he soils in hose egions a e s udied. Some esul s a e
p esen ed below.
Keywo ds: desicca ion p ocess, desicca ion index, mic obial lo a, pH alue, salini y le el.
Anno a siya. Ushbu manbada O olning qu igan ubi hududla ida yuz be ayo gan
qu g`oqlanish ja ayoni, qu gʻoqchilik indeksiga asoslangan iqlim asni i a u la i
o` ganilmoqda. Bundan ashaqa i o`sha hududla dagi up oq – g un la ining izik, kimyo iy,
biologik xossala i o` ganilmoqda. Quyida ay im na ijala ni ko` sa ildi.
Kali so`zla : qu g`oqlanish ja ayoni, qu g`oqlanish indeksi, mik oo ganizmla lo asi,
pH ko` sa kichi, sho` lanish da ajasi,
Ki ish. Soʻnggi aq la da, O ol ubi hududla ida yuz be ayo gan anomal
oʻzga ishla a an opogen bosimning kuchayishi na ijasida qumli choʻl
up oqla ining yanada shoʻ lanishi a qu gʻoqlanish ja ayonining o ib bo ishi
kuza ilmoqda [3,4]. Bu oʻz-oʻzidan O ol dengizining qu ishi a o – muhi dagi
up oq qoplami, mik oo ganizmla lo asi, oʻsimlik dunyosi, hay ono olami a
insonla ning ij imoiy – iq isodiy u mush a ziga sezila li a'si qilishidan dalola
be adi. Adabiyo la da be ilgan ma'lumo la ga koʻ a, qu gʻoqchil ye la bu un
dunyoning 40 %dan o igʻini ashkil qiladi. O ol dengizining ezlik bilan qu ib
bo ishi bu un global abiiy sha oi ning o‘zga ishiga a ay im hududla da up oq
qoplamining o‘zga ishiga ham olib keldi. Qu igan dengiz ubida ochilib qolgan u li
dengiz yo qiziqla i qumla , qumoq - qumli, qumoqli, loyli jinsla us ida p imi i
up oq paydo bo‘lish ja ayoni da om e moqda [5,10]. Sah olanish ja ayonla i
aʼsi ida O ol boʻyi hududla i (Qo aqalpog‘is on Respublikasi a Xo azm iloya i
chega asida) dagi 677,6 ming gek a sug‘o iladigan ye la ning 84,2 oizi u li
558
da ajada shoʻ langan boʻlib, shundan 217,8 ming gek a i yoki 32,14 oizi kuchsiz,
188,8 ming gek a i yoki 27,86 oizi oʻ acha, 82,3 ming gek a i yoki 12,15 oizi
kuchli a 81,7 ming gek a i yoki 12,06 oizi juda kuchli shoʻ langan up oqla di
(Da ye geodezkadas qoʻmi asi maʼlumo la i)[8].
O ol dengizi qu ishining sababla i haligacha munoza ali. Baʼzi adqiqo la
shuni koʻ sa diki, “Iqlim o‘zga ishi O ol dengizining qu ishida asosiy omilla dan
bi i hisoblanadi”, - degan ik kel i ilgan [6,11].
O‘sha da la da da yola ning su idan qo‘shni da la la ning oydalanishiga
qa aganda, Amuda yo a Si da yo su idan Oʻzbekis on 52%, Tu kmanis on 20%,
Tojikis on 11%, Qozog‘is on 10% olingan su sug‘o ma dehqonchilik uchun
ishla ilgan [7].
2010 - 2018 - yilla da olib bo ilgan adqiqo la da olingan maʼlumo la ga
ko‘ a, O ol bo‘yi hududla ida deg ada siya a sah olanish ja ayonla i aʼsi ida,
degumi ika siya ja ayonla i bu hududla ning sug‘o iladigan a yaylo up oqla ida
u licha sodi bo‘layo ganligi kuza ildi. Tadqiq e ilgan jami sug‘o iladigan ye la ga
nisba an 1,5% maydonla dagi up oqla gumus bilan oʻ achadan yuqo i (1,5-2,0%),
47,0% maydonla da oʻ acha (<1,5%) a 51,5% maydonla dagi up oqla kam
(<1,0%) a juda kam (<0,5%) a da ajada aʼminlangan. Yuqo ida kel i ilgan
malumo la O ol bo`yi hududla iga egishli, O olning qu igan ubida a qalgan
hududla da bu ko` sa kichla ancha pas . Na ijada, O ol dengizi O‘ a Osiyoning
qu g‘oqchil hududidan bi iga aylangan. O ol dengizining qu ishi up oq e oziyasi a
o‘simlik qoplamining o‘zga ishi aholining saloma ligi a hayo iga jiddiy xa
ug‘di di [1,2,9].
Tadqiqo izlanishla i na ijasida xalqa o qabul qilingan qu gʻoqlanish
ja ayonining u la i me eo ologik, gid ologik, qishloq xoʻjaligida qu gʻoqchilik,
ij imoiy-iq isodiy qu gʻoqchilikga boʻlinadi a ula bi -bi la idan hosil boʻlish
ja ayoni, a'si doi asi, da ajasi a na ijasi jiha idan a q qiladi. Masalan,
qu gʻoqchilik indeksiga asoslangan iqlim asni i a qu uq ye la ning kichik u la i
quyidagicha belgilanadi: gipe qu uq ye la da qu gʻoqchilik indeksi AI < 0.05,
qu uq e la da 0.05 ≤ AI < 0.2, ya im qu uq ye la da 0.2 ≤ AI < 0.5, qu uq subhumid
ye la da qu g`oqlanish indeksi 0.5 ≤ AI < 0.65, nam ye la da 0.5 ≤ AI < 0.65.
Moʻynoq umanida o'zgid ome yillik ma'lumo la i asosida 2013, 2015 a 2018
yilla dagi qu gʻoqlanish indeksi moni o ing qilinganda, 2013 – yil boshida iqlim
qu uq boʻlgan a yil oxi iga bo ib gipe – qu uq boʻlib, iyul-a gus oyla ida
yogʻinga chilik deya li kuza ilmaganligi qayd e ilgan. 2015 – yil ap el oyida
qu gʻoqchilik indeksi 0,05 boʻlgan boʻlsa, a gus oyida ham 0,05 qiyma bilan gipe
– qu uqlikni kuza ilgan. 2015 - yilda iyun, iyul, sen yab oyla ida yogʻinga chilik
559
deya li boʻlmagan. 2018 – yilga kelib, qu gʻoqchilik indeksi 0,16, ya'ni yil boshida
iqlim koʻ sa kichi qu uq, may oyida gipe – qu uq, iyun, iyul, a gus , sen yab
oyla idan yogʻinga chilik kuza ilmagan. Lekin, ok ab oyida qu gʻoqchilik indeksi
0,02 boʻlib, gipe – qu uq u ni koʻ sa gan.
O olning qu igan ubi hududla ida a qalgan up oq g un la ida adqiqo la
olib bo ilganda ula ning pH ko` sa kichi ba`zi hududla da ney al kuchsiz a
o` acha ishqo iylikni namoyon qildi. Bunday koʻ sa gichla , O ol ubi
hududla idagi mik oo ganizmla lo asiga ham oʻz a'si ini koʻ sa adi. Masalan,
kundan kunga qu gʻoqlashib bo ayo gan O ol ubi hududla idagi mik oo ganizmla
lo asi oʻ ganilganda, 0-1sm up oqda 36-42x106 a, 1-19sm up oqda 11-15x106 a,
19-45sm up oqda 52-64x104 , 45-70sm up oqda eng koʻp, 70-85sm up oq
namunala ida 137-151x103 u li xil a lodga mansub mik oo ganizmla ma judligi
aniqlangan. Ayniqsa, O ol ubini 70-85sm o aligʻidagi up oq namunala idan aj a ib
olingan izolya la ning u li ozuqa muhi la ida oʻsishi a i ojlanishi, magniy a
kalsiyli ozuqa muhi ida oʻsib, ula ni pa chalashi bu izolya la ni noyob ekanligini
koʻ sa adi. Hozi da esa O ol dengizining qu igan ubida Mo`ynoq umanidan
Nolo oy nuq agacha ha 20 km maso adan dengiz sa hidan u li balandlikda a bi
bi idan aq qilu chi up oq – g un la i ekshi u uchun olindi. Keyinchi
nash la imizda bu haqida yana e`lon qilamiz.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Löw F, P ishchepo A, Waldne F, Dubo yk O, Ak amkhano A, Bi ada C, Lame s J.
Mapping c opland abandonmen in he A al Sea Basin wi h MODIS ime se ies. Remo e
Sensing 2018. № 10(2). 159 pp. DOI 10.3390/ s10020159.
2. C igh on E.J., Ba win L., Small I., Upshu R. Wha ha e we lea ned? A e iew o he li e a u e
on child en’s heal h and he en i onmen in he A al Sea a ea. In e na ional Jou nal o Public
Heal h 2010. №56 (2). – Pp. 125–138. doi:10.1007/s00038-010-0201-0
3. Gae ano Pellicone, Tommaso Caloie o, Ila ia Guaglia di The De Ma onne a idi y index in
Calab ia (Sou he n I aly). Jou nal o maps 2019, Vol. 15/2, 788–796. h ps://doi. o g/10.1080
/17445647. 2019.1673840.
4. Global P ecipi a ion Clima ology Cen e and po en ial e apo anspi a ion da a om he Clima e
Resea ch Uni o he Uni e si y o Eas Anglia (CRUTS 3.20), WAD3-JRC, modi ied om
Spinoni, J. 2015. h ps://wad.j c.ec.eu opa.eu/d ough
5. Jumanaza o a D. O olning kechagi a hozi gi ekologik hola i. Science and inno a ion. 2022,
№4. UIF- 8.2 ISSN: 2181-3337.
6. Kh omo a T.E., Osipo a G.B., Ts e ko D.G., Dyu ge o M.B., Ba y R.G. “Changes in
Glacie Ex en in he Eas e n Pami , Cen al Asia, De e mined om His o ical Da a and ASTER
Image y”. Remo e Sensing o En i onmen . 2006. № 102(1). - Pp. 24–32.
doi:10.1016/j. se2006.01.019.
7. Qushimo B., Ganie I.M., Rus amo a I., Hai o B., Islam K.R. Land Deg ada ion by
Ag icul u al Ac i i ies in Cen al Asia. 2007.
h ps://www. esea chga e.ne /publica ion/277131529
560
8. Qo‘zie R.Q., N.Yu. Аbdu axmono , B.R. Ramazono O ol bo‘yi hududla ining up oq
esu sla i a ula dan sama ali oydalanishning ilmiy asosla i. Toshken , “Zilol-buloq”
nash iyo i, 2020 y. – 204 b.
9. Singh A, Beh angi A, Fishe JB, Reage JT. On he desicca ion o he Sou h A al Sea obse ed
om spacebo ne missions. Remo e Sensing 2018. № 10(5). 793 pp. DOI 10.3390/ s10050793.
10. Sobi o J., Xuda gano a D., Abdullaye a M. O ol dengizi qu ishi a O olboʻyi min aqasi
lansha la ining oʻzga ishi. Texas Jou nal o Mul idisciplina y S udies ISSN NO: 2770-0003
Da e o Publica ion: 20-01-2022. h ps://zienjou nals.com
11. So g Annina, Tobias Bolch, Ma kus S o el, Solomina Olga, Benis on Ma in. “Clima e Change
Impac s on Glacie s and Runo in Tien Shan (Cen al Asia)”. Na u e Clima e Change 2012. №
2(10). - Рр. 725–731.
