590
UDK: 631.95
QARAQALPAQSTAN RESPUBLIKASÍNDA AWÍL XOJALÍǴÍ EGINLERI
EGILGEN TOPÍRAQLARDÍ EKOLOGIYALÍQ BAHALAW
Absa a o Nie bay Allanbe geno ich,
b.i.k., docen
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı, Nókis qalası
absa a [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537977
Anno aciya. Maqalada awıl xojalıǵında suwǵa ıw máselele i, mashqalala ı, suwdan
paydalanıw hám klima ózge isle i ná iyjesinde úlken an opogen ási le ge ushı ap a ı ǵan A al
boyı egionı opı aqla ınıń jaǵdayın ekologiyalıq bahalaw máselele i kó ip shıǵılǵan. Topı aqqa
an opogen ási di minimallas ı ıwǵa qa a ılǵan u aqlı diyqanshılıq exnologiyala ı islep shıǵıldı
hám engizildi. Unamsız aqıbe le di óz waq ında anıqlaw hám saplas ı ıw maqse inde a alıq an
u ıp hám u aqlı labo a o iyalıq analizle den paydalanǵan halda opı aq moni o ingi sis eması
jolǵa qoyıldı.
Gili sózle : ekologiyalıq bahalaw, opı aq hala ı, an opogen ási , pa aslanıw, u aqlı
basqa ıw.
Аннотация. В статье рассматриваются вопросы экологической оценки состояния
почв Приаралья, которые подвергаются значительному антропогенному воздействию в
результате проблем орошения, водопользования и изменения климата в сельском
хозяйстве. Разработаны и внедрены устойчивые технологии земледелия, направленные на
минимизацию антропогенного воздействия на почву. В целях своевременного выявления и
устранения негативных последствий налажена система мониторинга почвы с
использованием дистанционных и регулярных лабораторных анализов.
Ключевые слова: экологическая оценка, состояние почвы, антропогенное
воздействие, загрязнение, устойчивое управление.
Anno a ion. The a icle examines he issues o ecological assessmen o he soil condi ions
o he A al Sea egion, which a e subjec o signi ican an h opogenic impac as a esul o
p oblems in i iga ion, wa e use, and clima e change in ag icul u e. Sus ainable a ming
echnologies aimed a minimizing an h opogenic impac on soil ha e been de eloped and
implemen ed. In o de o imely iden i y and elimina e he nega i e consequences, a sys em o soil
moni o ing using emo e and egula labo a o y analyses has been es ablished.
Keywo ds: en i onmen al assessmen , soil condi ion, an h opogenic impac , pollu ion,
sus ainable managemen .
Ki isiw. A al eńiziniń qu ıwı 20-ási diń ekinshi ya ımında insaniya ıń
ábiya an aqılǵa uǵ as paydalanbawı ná iyjesinde júzege kelgen eń i i ekologiyalıq
apa shılıqla dıń bi i sıpa ında ay ıp ó iw o ınlı. Ekologiyalıq apa shılıq o ayı
esaplanǵan Qa aqalpaqs an Respublikasında ábiya esu sla ınan aqılǵa muapıq
paydalanıw hám há qıylı qo shaǵan o alıq komponen le in qo ǵawda qo shaǵan
o alıq ıń hala ı, insaniya ıń oǵan ási i ham usı ási diń aqıbe le in kó se iwshi
ekologiyalıq indika o la dı ize lew úlken ámeliy áhmiye ke iye.
591
Ási ese Qubla A al boyı aymaqla ı ekologiyalıq basımǵa kóp ushı aǵan,
opı aǵı sho lanǵan, suwla ı pa aslanǵan hamde ábiyǵıy ekosis eması buzılǵan
aymaq esaplanadı. Regionda opı aqla dıń pa aslanıwınıń iyka ǵı de ekle i
sıpa ında i i óndi islik mekemele diń shıǵındıla ı, záhá li ximika la oshaǵı hámde
óndi is shıǵındıla ı esaplanadı. Alımla á epinen 2018-2025-jılla da ó ke ilgen
moni o ing ná iyjele i boyınsha Xojeli, Shımbay, Amudá `ya ham Kegeyli
ayonla ında opı aqla dıń pes icidle menen pa aslanıwı uxsa e ilgen no madan 5
ese ziya ekenligin kó se i. Nókis ayonında ni a ıń muǵda ı uxsa e ilgen
muǵda dan 56,8 ese, Taxia ash, Xojeli hám Shımbay ayonla ında bolsa 12,9 dan
75,1 ese ziya ekenligin kó se i [3].
Qa aqalpaqs an Respublikasında suwǵa ıla uǵın zonala da opı aq
mashqalala ın sheshiwde aymaq ı a qa, o aylıq hám úslik zonala ǵa bólip úy eniw
áhmiye li. Sebebi qubla zona a qa zonaǵa salıs ı ǵanda awıl xojalıq eginle in
je is i iwge qolaylı aq zona ham miyne esu sla ına bay aymaq. Bunday há qıylı
sha aya la ǵa iye aymaq a opı aq hala ın jaqsılaw hám qay a iklew boyınsha
kompleks bahalaw zá ú ligi payda boladı. Topı aq ı unkcional-ekologiyalıq
bahalaw bul opı aqla dıń deg adaciyaǵa ushı awın anıqlaw hám ola dıń qay a
ikleniwin anıqlaw ushın áhmiye li ins umen bolıp xızme qıladı.
Ize lew usılla ı. Aymaq ı unkcional-ekologiyalıq bahalaw ushın ómendegi
usılla dan paydalanıldı.
- opı aq ıń izikalıq-ximiyalıq qásiye in analizlew, pH ólshew, sho lanıw
dá ejesi, gumus, azo , os o hám mik oelemen le muǵda ı.
- eko oksikologiyalıq usılla – opı aq oksinligin hám ola dıń óz-ózinen
azalanıw uqıplıǵın bahalaw.
Ize lew ná iyjele i. Ize lewle ná iyjesinde Qubla A al aldı egionı
opı aqla ı kúshli sho lanıw dá ejesine iyeligi, ási ese in ensi suwǵa ıla uǵın
opı aqla da bul ayqın kó ine uǵınlıǵı dálillendi. Topı aq pH kópshilik hala a 7.5-
8.5 a alıgında bolıp sho lanıw endenciyasınıń ba ekenligin kó se edi. Gumus
muǵda ı úy enilgen opı aqla da aldınǵı jaǵdayına qa aǵanda 25-30% páseygenin,
ná iyjede opı aq s uk u asınıń deg adaciyasın hám opı aq ónimda lıǵınıń
páseyiwin kó se i.
A al boyı opı aqla ı há qıylı oksin za la ı, sonıń ishinde pes icid hám awı
me alla menen pa aslanǵan. Ize lewle ná iyjele i awıl xojalıgında paydalana uǵın
je le kóbi ek ximiyalıq óginle hám pes icidle ekosis emaǵa qanday á izde ási
e iwi esapqa alınbas an kóbi ek qollanılǵanlıǵı sebepli oksin za la menen
pa aslanıw dá ejesi joqa ı ekenligi anıqlandı. Bul ósimlikle diń ósiwi hám opı aq
592
bio asınıń awajlanıwına ke i ási e ip, opı aq ıń unkcional imkaniya la ın
shekleydi [1].
Qubla A al boyı egionı opı aqla ı suw balansın uslaw, ugle od ı saqlaw hám
pa aslanǵan za la dı il i lew sıyaqlı ayı ım ekologiyalıq unkciyasın a qa a almay
a ı . Bul unkciyala dıń buzılıwı ekosis emanıń deg adaciya p ocessin awı las ı adı
hám usı aymaq a jasawshı xalıq ıń jasaw a izin qıyınlas ı adı. Bi aq opı aq ıń
ekosis emalıq unkciyasın iklew boyınsha alıp ba ılıp a ı ǵan ilimiy joyba la
ayı ım ayonla da unamlı ózge isle bolıp a ı ǵanlıgın kó se pek e [2].
Demek opı aq ıń joqa ı dá ejede deg adaciyaǵa ushı awına qa amas an ola dı
iklew imkaniya la ı ba . Bunıń ushın kompleks qadem yaǵnıy ag o exnikanı
je ilis i iw, o ganikalıq diyqanshılıq sis emasın endi iw, opı aq ı ekul` i aciyalaw
usılla ın islep shıǵıw, sho lanıwdı basqa ıw hám qu ǵaqshılıqqa shıdamlı awıl
xojalıq eginle in egiw hám .b. ilajla isleniwi ke ek.
Solay eken Qubla A al boyı egionı opı aqla ın ekologiyalıq baxalaw
ná iyjele i an o opogen ak o la ási i opı aqqa kúshli ási kó se keni anıqlandı.
Awıl xojalıq eginle iniń zú áá ligi qo shaǵan o alıq ıń koplegen ak o la ına
baylanıslı, yaǵnıy awıl xojalıq eginle iniń biologiyalıq alabına mas kelgeni sayın
zú áá lik a ıp ba a be edi. Eginle alabı menen ósimlik jasaw o alıǵı sha aya ı olıq
say kelgen uaqı a biologiyalıq imkaniya dá ejesindegi zú áá lik alınadı. Je
esu sla ın basqa ıwdıń iyka lanǵan usılla ın hám opı aq ı ekul` i aciyalawdı
qollanıw Qubla A al boyı egionınıń ekologiyalıq jaǵdayın belgili dá ejede jaqsılawı
hám awıl xojalıgın u aqlı awajlanıwın ámiyinlewi múmkin.
Paydalanılǵan ádebiya la dizimi:
1. Kuldae N.S., Abdullae A.I. Ekologicheskie aspek ı i p oblemı poch P ia al`ya // Ju nal
ekologii i sel`skogo xozyays a, 2020.- №58(2), S. 45-60.
2. G ishin V.N., I ano a L.A. Vozdeys ie an opogennıx ak o o na sos oyanie poch
Cen al`noy Azii // Iz es iya Tashken skogo gosuda s ennogo uni e si e a, № 12(3), S. 102-
113.
3. Ku bano A.B., Eshano T.B., Ib agimo M.Yu. i d . Gigienicheskaya ocenka pes icido ,
p imenyaemıx Respublike Ka akalpaks an.- Nukus: «Bilim», 2000- 75 s.
4. Uma o E.K. Regional`nıe aspek ı izucheniya geog a icheskix p oblem espubliki
Ka akalpaks an //Ma e . VIII s`ezda Geog a . Obsh. Uzbekis ana 27-28 noyab ya 2009.-
Nukus: KGU, 2009.- s.9-13.
5. In o macionnıy say Uzgid ome a: h p://www.clima e.uz
