595
UDK: 631/635.147
JAS BAǴLAR ARASÍNAN QOSÍMShA KARTOShKA JETISTIRIW
Absa a o Nie bay Allanbe geno ich,
b.i.k., docen , ilimiy basshı
A.Abdikadi o , Ag onomiya qánigeligi 1-ku s magis ı
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537991
Anno aciya. Maqolada Qo aqalpoǵis on Respublikasida ka oshkani yosh me a boǵla i
o asiga ekish o qali qoshimcha hosil olish a ege aciya da ida qoshimcha ba gdan biologik
oǵi la bilan oziqlan i ishning hosildo likka a`si i oʻ ganilgan.
Kali soʻzla : ka oshka, na la , yosh me a boǵla i, biologik oǵi , suspenziya, enologik
kuza ish.
Anno a ion. The a icle examines he e ec o plan ing po a oes in young o cha ds in he
Republic o Ka akalpaks an o ob ain addi ional yields and e ilizing hem wi h biological
e ilize s om addi ional lea es du ing he g owing season.
Keywo ds: po a o, a ie ies, young o cha ds, biological e ilize , suspension,
phenological obse a ion.
Ki isiw: Ka oshkashılıq dún`ya júzi elle iniń diyxanshılıǵında ez pá penen
awajlanıp a ı ǵan a awla dan esaplanadı. Ka oshkashılıq awajlanǵan Gollandiya,
Ge maniya, Pol`sha, Bel`giya, Bolga iya, Rossiya sıyaqlı mámleke le de ka oshka
je ish i iwde suwǵa ıwdıń zamanagóy usılla ın qollaw, óginlewde mak o, mik o
hámde mik obiologiyalıq óginle den paydalanıw, qolay opı aq-ıqlım sha aya ına
say so la ın ańlaw, esu s ejemli exnologiyala dı islep shıǵıw, a awǵa jańa
ja a ılǵan inno aciyalıq exnologiyala dı endi iw úlken áhmiye ke iye.
Ózbekis an ka oshkashılıǵın awajlandı ıw dás ú ine muwapıq ka oshka
je is i ile uǵın maydanla dı keńey i iw, zú ááá li hám joqa ı sapalı uxımla dan
paydalanıw menen bi qa a da ka oshkashılıq a aldınǵı áji iybele den, ilim
je iskenlikle inen paydalanıw házi gi waqı aǵı iyka ǵı mashqalala dıń bi i
esaplanadı.
P eziden imiz á epinen alǵa sú ilgen kishi ama qa uchas kala ınan únemli
paydalanıwdıń qanshelli áhmiye li ekenligin úsiniwimizge boladı. Sebebi
Qa aqalpaqs an Respublikasında kishi ama qa uchas kala ına iye mekeme hám
shólkemle diń hám puqa ala ımızdıń kóp ekenligin esapqa alsaq, úlken muǵda daǵı
je maydanı payda boladı hám bunnan únemli paydalanıp, o ganikalıq hám
biologiyalıq óginle di qollaw a qalı xalqımızdıń azıq-awqa ónimle ine bolǵan
alabın qanaa landı ıwǵa belgili muǵda da imkniya be edi (Absa a o , 2021).
Solay eken úy aldı ama qa uchas kala ınan ná iyjeli paydalanıw, alına uǵın
ónimle diń zú áá ligin ası ıw boyınsha alıp ba ılıp a ı ǵan ilimiy jumısla dıń
596
áhmiye i ullı esaplanadı. Táji iybeniń ob`ek i hám óndi is egi áhmiye i: Sońǵı
waqı la ı P eziden imiz á epinen awıl xojalıǵına úlken i iba be ilmek e, sebebi
xalqımızdıń oqshılıǵı, baza la ımızdıń awıl xojalıq ónimle i menen olıp u ıwı,
bahala dıń a zan bolıwı hám .b. hámmesi je is i ilgen ónim muǵda ına baylanıslı.
Ási ese she elle den alyu aǵa impo sıpa ında kele uǵın awıl xojalıǵı ónimle ine
shek qoyıw, ke isinshe ekspo qa shıǵa ıw boyınsha kólemli jumısla alıp
ba ılmaq a. Bul máseleni sheshiwde iyka ǵı awı manlıq diyqan hám e me
xojalıqla ı hám kishi ama qa uchas kala ına iye xojalıqla ǵa úsedi.
Solay eken mekeme, shólkemle , e me le hám puqa ala dıń úy aldı ama qa
uchas kala ınan únemli paydalanıw, miywe baǵla ı a asına ka oshka egip qosımsha
ónim alıw ná iyjeli usıl ekenligin dáwi diń ózi kó se pek e. Bul je de iyka ǵı
mashqala, ilekke qa sı kópshilik xojalıqla úy aldı ama qa uchas kala ına kóbinese
miywe aǵashla ın egip aslaydı hám miywe aǵashla ı a ası bos ja adı. Ege usı bos
ja qan je le de únemli paydalana alsaq, onı xalqımızǵa úy e sek hám onnan únemli
paydalanıwdıń ilimiy iyka la ın islep shıǵıp, alınǵan áji iybele ná iyjele i menen
bólissek, Respublikamızda ka oshkashılıq ıń awajlanıwına hám alıńa uǵın ónim
muǵda ınıń a ıwına e isken bola edik (G.Tó emu a o a hám .b., 2025).
Xalqımızdı ka oshka ónimle i menen ámiyinlew bi inshi gezek e
diyqanshılıq an joqa ı sapalı ónim alıw, opı aq ónimda lıǵın kó e iw, az ǵá eje
jumsap kóp ónim alıw menen ikkeley baylanıslı. Bul mashqalanı sheshiwde bi inshi
gezek e opı aq ónimda lıǵın kó e iwge áhmiye qa a ıw, o ganikalıq óginle di
u aqlı be ip ba ıw boyınsha ins i iu qasındaǵı hám miywe aǵashla ı egilgen úy aldı
kishi ama qa uchas kala ize lew ob`ek imiz boldı. Sebebi kópshilik ama qa je
iyele i úy aldı ama qa je le ine miywe aǵashla ın egedi. Ege usı baǵla a asına
qosımsha ka oshka egip, onnan ónim ala-alsaq xalqımızdı azıq awqa ónimle i
menen ámiyinlewge qosımsha úles qosqan bolamız.
Qa aqalpaqs an sha aya ında kishi ama qa uchas kala ında ka oshkadan
joqa ı zú áá alıw jolla ın úy eniw, opı aq ónimda lıǵın ası ıw hám qosımsha
japı aq an azıqlandı ıw a qalı zú áá i ası ıw jolla ın úy eniw ilimiy áji iybemizdiń
iyka ǵı ob`ek i boldı. Táji iybele imizde ka oshkanıń eki so ı boyınsha úy eniwle
alıp ba ıldı hám ege aciya dáwi inde qosımsha japı aq an biologiyalıq p epa a
penen qay a islew be iwdiń jiyligi hám onıń ka oshkanıń ósip- awajlanıwı hám
zú áá ligine ási úy enildi.
2024-jıldan baslap ins i u ımız qasında hám úy aldı ama qa uchas kasında
ilimiy áji iybe alıp ba ılmaq a. Táji iybemizdiń iyka ǵı maqse i o ganikalıq hám
biologiyalıq ógin Bio o ı qollaw a qalı diyqanshılıq ı biologizaciyalas ı ıw
597
imkaniya ın ja a ıw hám ka oshkanıń zú áá ligine hám sapasına ási in anıqlawdan
iba a boldı. Táji iybe ómendegi sxemada alıp ba ıldı. Táji iybe 3 a ian dan iba a .
1- a ian : Kon ol
2- a ian : Topı aq ı Bio o penen qay a islew (500 l/ga esabınan)+ ege aciya
dáwi inde 3 má e suspenziya o masında be iw.
3- a ian : Tuxımdı Bio o penen qay a islew (1 l/ esabınan)+ ege aciya
dáwi inde 3 má e suspenziya o masında be iw.
Biologiyalıq ógin Bio o bi inshi náwbe e opı aq ónimda lıǵın kó e iwge
qa a ılǵan bolıp, opı aq mik o lo ası ak i ligin kó e e o ı ıp zú áá lik i ası ıwǵa
iyka saladı. Bio o – bul o hám o uslawshı eks akciyala dı ómen molekulya
gumin p epa a ındaǵı mak o-, hám mik oelemen le diń joqa ı koncen aciyalı
kompleksi esaplanadı. Bul ósimlikle di awajlanıwınıń basqıshla ında kompleks
unamlı ási kó se i.
A ız áji iybesi Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins iu ı
janındaǵı kishi áji iybe uchas kası hám úy aldı ama qa uchas kasında ó ke ildi.
Táji iybele a ız hám labo a o iya jaǵdayında alıp ba ılıp, bunda «Me odı
ag oximicheskix analizo poch i as eniy» (1973, Tashken ), «A ız áji iybesin
ó ke iw usılla ı» (Ózb PITI, Toshken 2007) qollanbala iyka ında alıp ba ıladı.
Ilimiy ize lew ná iyjele i: Táji iybe miyue aǵashla ı egilgen kishi ama qa
uchas kala ında ka oshka egip, enologiyalıq baqlawla alıp ba ıldı hám so
ú le ine qa ap ónim be iwi boyınsha áji iybele alıp ba ıldı. Táji iybe ushın
Ge maniyanıń Gala hám Gollandiyanıń San e so la ı egildi.
Ka oshkanıń “Gala” so ı o a e e pise (70-80 kúnlik), joqa ı ónimli hám
mazalı dámge iye esaplanadı. Ol je ańlamaydı, jaqsı saqlanadı, anspo i o kanı
kó e edi, kópshilik kesellikle ge u aqlı esaplanadı. Topı aq ónimda bolsa gek a ına
390 cen ne ge shekem ónim be edi.
Ka oshkanıń “San e” so ı Gollandiyada 1993-jılı ja a ılǵan, awqa lıq hám
basqa maqse le ushın ajı a ılǵan o a e e pise (90-100 kúnlik), joqa ı ónimli
esaplanadı. T anspo i o kaǵa jaqsı. Topı aq ónimda bolsa gek a ına 570 cen ne ge
shekem ónim be edi.
Bul ka oshka so la ına bi dey muǵda da ag o oxnikalıq ilajla alıp ba ıldı
hám ola dıń ósip awajlanıwı boyınsha enologiyalıq baklawla alıp ba ıldı.
Vege aciya dáwi inde ka oshka so la ınıń ósip- awajlanıwı bi dey bolmadı, boyǵa
ósiwinde, awajlanıwında hám ónim be iwinde ózge isle anıqlandı.
Táji iybe ná iyjele i ka oshka ósimligin ege aciya dáwi inde japı aq an
biologiyalıq p epa a penen azıqlandı ıw hám onıń jiyliginiń a ıp ba ıwı menen
ka oshkanıń suwǵa alabın belgili muǵda da qanaa landı ıw imkaniya ınıń payda
598
bolıwın kó se i. Diyxanshılıq a biologiyalıq óginle menen azıqlandı ıw bi inshi
náwbe e opı aq ıń ábiyǵıy ónimda lıǵın iklewge, ka oshka zú áá ligin kó e iwge,
ónim sapasın a ı ıwǵa iyka saladı.
Táji iybede a ian la boyınsha qollanılǵan opı aq ı, ógindi Bio o penen
qay a islew hám ege aciya dáwi inde 3 má e suspenziya o masında be iw
jiyligine baylanıslı ka oshkanıń ósiwi, awajlanıwı, ónim oplawı a ian la
kesiminde bi -bi inen pa ıq e i.
Awıl xojalıq eginle inen joqa ı zú áá alıwda iyka ǵı o ındı opı aq
ónimda lıǵı u adı hám bul opı aqdaǵı gumus muǵda ına qa ap anıqlanadı.
Táji iybemizde u aqlı o ganikalıq ógin eńdey qollanılǵanlıǵı sebepli ege aciya
aqı ında sú im qa lamında (0-30 sm) gumus muǵda ınıń belgili dá ejede a ıwı
gúze ildi. O ganikalıq ógin u aqlı be ilip qosımsha opı aq ı, uqımdı hám
ege aciya dáwi inde Bio o biologiyalıq p epa a ı menen qosımsha japı aq an
azıqlandı ıw mik oo ganizmle sanınıń keskin kóbeyiwine alıp keliwi anıqlandı.
Táji iybede Ka oshkanadan alınǵan zú áá a ian la boyınsha pa ıq e i.
Kon ol` a ian a “Gala” so ında 124,2 cen ne , “San e” so ı 137,3 sen ne ,
o ganikalıq ógin, biologiyalıq ógin Bio o qollanılǵanda hám ege aciya
dáwi inde suspenziya o masında be gende bolsa “Gala” so ında 147,6 cen ne ,
“San e” so ı 158,2 sen ne zú áá alındı. Juwmaqlaw: Alınǵan dáslepki ná iyjele
kishi úy aldı ama qa uchas kasına iye há qanday xojalıq a e e báhá de jas baǵla
a asına ka oshka egip zú áá alıw a qalı xojalıǵın ámiyinlew, há e baza ǵa shıǵa ıp
sa ıw imkaniya la ınıń ba lıǵın kó se i. Bunda iyka ǵı i iba ag o exnikalıq
qádele di waq ında hám uw ı qollay alsaq xojalıq ı ámiyinlew, awısqanın
baza la ǵa shıǵa ıp sa ıw imkaniya la ına iye bolamız. Demek bul baǵda da ilimiy
jumısla dı dawam e i iw, je ilis i iw hám puqa ala dı óz uchas kala ınan ná iyjeli
paydalanıw usılla ın úy e iw a qalı sabza a eginle iniń molshılıǵına e isiwimiz
múmkin.
Paydalanılǵan ádebiya la :
1. N.Absa a o , U.Ismailo Ad an ages o ag icul u al biologiza ion in condi ion o soil
salini y. ACADEMICIA An In e na ional Mul idisciplina y Resea ch Jou nal. Vol. 10, Issue
5, May 2020. DOI: 10.5958/2249-71.37.2020.00269.4. R. 684-688.
2. N.Absa a o . Diyxanshılıq ı biologizaciyalaw dáwi alabı. A al boyı opı aqla ınıń
ónimda lıǵın a ı ıwdıń ilimiy iyka la ı a amasındaǵı ámeliy eo iyalıq kon e enciya. Nókis.
2021. 7 b.
3. G.Tó emu a o a, N.Absa a o . Ǵa bizdiń ósip awajlaniwina bio o p epa a iniń ási in
ize lew. “Jasla dıń ilimde u qan o nı” a amasındaǵı XV Respublikalıq ilimiy- eo iyalıq
kon e enciya ma e ialla ı oplamı. Nókis. 2025-jıl 28-may. 225-229 b.
