599
UDK: 633.11:631.559:631.5(575.1)
QORAQALPOG‘ISTON SHAROITIDA DON HOSILDORLIGINING
EKOLOGIK O‘ZGARUVCHANLIGINI TAHLIL QILISH
Uzako a A.J.,
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
Tajibaye G‘.A.,
O‘zR FAGene ika a o‘simlika ekspe imen al biologiyasi ins i u i
Allambe geno T.D.,
Qo aqalpog‘is on qishloq xo‘jaligi a ag o exnologiyala ins i u i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17537999
Anno a siya. Ushbu adqiqo Qo aqalpog‘is on sha o i Be uniy, Nukus a Qo‘ng‘i o
umanla ida 2017-yilda ye ish i ilgan don na la i hosildo ligiga ekologik omilla ning a’si i
ahlil qilingan. Tadqiqo da ha o ha o a i, up oq ha o a i a yog‘inga chilik miqdo i asosiy
omilla si a ida baholandi. Ko elya sion ahlil na ijala iga ko‘ a, hosildo lik bilan up oq
ha o a i o‘ asida kuchli ( ≈ 0.72) a ha o ha o a i bilan o‘ acha ( ≈ 0.65) bog‘liqlik
aniqlangan. Yog‘inga chilik esa hosildo likka salbiy a’si ko‘ sa gan ( ≈ –0.48).
Kali so‘zla : Don hosildo ligi, ekologik omilla , ha o ha o a i, up oq ha o a i,
yog‘inga chilik, ko elya sion ahlil, abio ik s ess.
Anno a ion. This esea ch analyzes he in luence o en i onmen al ac o s on he g ain
yield cul i a ed in he Be uniy, Nukus, and Qo‘ng‘i o dis ic s o he Republic o Ka akalpaks an
in 2017. In he esea ch, ai empe a u e, soil empe a u e, and p ecipi a ion amoun we e
e alua ed as he main ac o s. Acco ding o he esul s o he co ela ion analysis, a s ong
ela ionship was iden i ied be ween yield and soil empe a u e ( ≈ 0.72), and a mode a e
ela ionship wi h ai empe a u e ( ≈ 0.65). P ecipi a ion, on he o he hand, showed a nega i e
e ec on yield ( ≈ –0.48).
Keywo ds: G ain yield, en i onmen al ac o s, ai empe a u e, soil empe a u e,
p ecipi a ion, co ela ion analysis, abio ic s ess.
Ki ish. Qo aqalpog‘is on sha oi i qu g‘oqchil iqlimi a o‘zga u chan
ekologik sha oi la i bilan aj alib u adi. Don ekinla ining hosildo ligi ob-ha o
omilla i, xususan, ha o a up oq ha o a i, yog‘inga chilik miqdo i bilan
chamba chas bog‘liq. Bu sha oi da don ekinla ining hosildo ligi abio ik omilla –
ha o ha o a i, up oq ha o a i a yog‘inga chilik miqdo iga be osi a bog‘liq [1].
Global iqlim o‘zga ishla i u ayli bu omilla a’si ining in ensi ligi yanada o ib,
o‘simlikla ning iziologik ja ayonla iga salbiy a’si ko‘ sa moqda [2; 3].
Shu boisdan, don hosildo ligining ekologik o‘zga u chanligini o‘ ganish
Qo aqalpog‘is on sha oi ida muhim ilmiy a amaliy ahamiya kasb e adi. Ushbu
adqiqo da 2017-yilda Be uniy, Nukus a Qo‘ng‘i o umanla ida o‘s i ilgan don
na la ining hosildo ligi bilan ekologik omilla o‘ asidagi bog‘liqlik ahlil qilindi.
600
Ma e ial a uslubla . Don ekinla i hosildo ligi ekologik omilla bilan
chamba chas bog‘liq bo‘lib, bu bo ada ko‘plab ilmiy adqiqo la olib bo ilgan.
Qo aqalpog‘is on sha oi ida 2017 yil don hosildo ligi a ekologik sha oi la ning
a’si i bo‘yicha ma’lumo la a ilmiy adabiyo la ahlil qilinadi.
Iqlim a hosildo lik o‘ asidagi bog‘liqlik. Iqlim o‘zga ishla i qishloq
xo‘jaligiga be osi a a’si ko‘ sa adi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, ha o
ha o a ining oshishi don ekinla ining o‘sish da ini qisqa i ishi a na ijada
hosildo likning kamayishiga olib kelishi mumkin.
Tup oq ha o a i a hosildo lik. Tup oq ha o a i ekinning ildiz izimi
i ojlanishiga be osi a a’si qiladi. Tadqiqo la shuni ko‘ sa adiki, yuqo i up oq
ha o a i ildizla ning aoliya ini oshi ib, oziqa moddala ining so‘ ilishini
ezlash i adi.
Yog‘inga chilik a don ye ish i ish. Sug‘o ilmaydigan hududla da
yog‘inga chilik hosildo likka sezila li a’si ko‘ sa adi. Qu uq iqlim sha oi ida
ye a licha yog‘inga chilik bo‘lmasa, hosildo lik keskin kamayadi.
Na ijala a muhokama. Qo aqalpog‘is on Respublikasi up oq-iqlim
sha oi i keskin kon inen al bo‘lib, hududdagi sug‘o ish izimi a ag o exnik adbi la
hosildo likka sezila li a’si qiladi. Tadqiqo uchun 2017-yilda Be uniy, Nukus a
Qo‘ng‘i o umanla ida ekilgan don na la i bo‘yicha hosildo lik ma’lumo la i olindi.
Ekologik omilla si a ida quyidagila ahlil qilindi:
Ha o ha o a i (°C)
Tup oq ha o a i (°C)
Yog‘inga chilik (mm)
Ko elya sion ahlil yo damida hosildo lik a ekologik omilla o‘ asidagi
bog‘liqlik aniqlandi. Be uniy, Nukus a Qo‘ng‘i o umanla ida don hosildo ligi a
ekologik omilla o asidagi bog‘liqlik ko elya sion ahlil o qali o‘ ganildi.
1-jad al
Don hosildo ligi a ekologik o‘zga u chanlik
Na la
Be uniy (s/ga)
Nukus (s/ga)
Qo‘ng‘i o (s/ga)
K asnada -99
59.7
56.8
52.3
Alikseye ich
64.5
62.8
60.4
As
60.4
62.2
59.3
Tanya
60.9
60.1
56.8
An onina
61.2
60.7
56.8
G u
60.2
60.0
54.8
G om
65.6
62.8
60.9
601
Zimni sa
54.5
47.8
46.2
Ko elya sion ahlil na ijala i. Ha o ha o a i a don hosildo ligi o‘ asida
musba bog‘liqlik ma jud ( ≈ 0.65). Tup oq ha o a i a hosildo lik o‘ asidagi
bog‘liqlik yanada kuchli oq ( ≈ 0.72). Yog‘inga chilik a hosildo lik o‘ asida
salbiy bog‘liqlik kuza ildi ( ≈ -0.48).
Xulosa. Tadqiqo na ijala i shuni ko‘ sa diki, Qo aqalpog‘is onda don
hosildo ligi asosan up oq ha o a i a ha o ha o a i bilan bog‘liq. Ko elya sion ahlil
up oq ha o a i a hosildo lik o‘ asida mus ahkam bog‘liqlik bo ligini ko‘ sa di, bu
esa ekinla ni anlash a ag o exnik adbi la ni ejalash i ishda muhim omil bo‘lishi
mumkin.
Adabiyo la :
1. Po e , J. R., & Semeno , M. A. (2005). C op esponses o clima ic a ia ion. Philosophical
T ansac ions o he Royal Socie y B, 360(1463)
2. Lobell, D. B., & Gou dji, S. M. (2012). The in luence o clima e change on global c op
p oduc i i y. Plan Physiology, 160(4), 1686-1697.
3. Muelle , N. D., e al. (2016). Clima e change educes global c op yield. Na u e Clima e
Change, 6(2), 232-237.
