602
UDK:631:53,03
XALIQ JASAW ORINLARINDAǴI KÓRKEMLI BAǴLARDI JARATIW
USHÍN KÓRKEMLI GÚLLEWSHI PUTALARDÍŃ ÁHMIYETI
Kaypo Timu Alibae ich
"Ósimlikshilik, oǵayshılıq hám landsha dizaynı" ka ed ası assis en i
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
E-mail: [email p o ec ed]
Joldasbae Ramazan Beze geno ich
Qoshqa bae a Aysuliw Azama qizi
Toǵayshılıq hám qalıq jasaw o ınla ın kóklemza las ı ıw
qánigeligi 2 a opa s uden le i
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17538005
Anno a siya. Bugungi kunda shaha sozlikda asosiy masalala dan bi i
ko‘kalamzo lash i ish ishla ini ilmiy asosda ashkil e ishdi . Aholi yashaydigan joyla ni -
shaha la , umanla , qishloq a posyolkala ni ko‘kalamzo lash i ish - bu joyla ni
obodonlash i ishning asosiy osi ala idan hisoblanadi. Ko‘kalamzo lash i ish ko‘lami-aholining
yashash madaniya idan dalola . Demog a ik adqiqo la ko‘ sa ishicha, ko‘kalamzo lashgan
hududla ga aholi kelib joylashadi hamda bu joyla dan ko‘chib ke ishi kam kuza iladi. Bog‘-pa k
kompozi siyasida ko‘p oq gullo chi bu a o‘simlikla dan da ax la gu uhla i o asida, binola
asad qismida, yo‘lakla bo‘ylab ekishda oydalaniladi.
Kali sózla : bu ala , ekologik, spek la i, mudda la i, biologik, alleya, sk e .
Аннотация. Сегодня одним из основных вопросов в градостроительстве является
организация работ по озеленению на научной основе. Озеленение населённых пунктов -
городов, районов, сел и поселков - является одним из основных средств благоустройства
этих территорий. Масштаб озеленения свидетельствует о культуре жизни населения.
Демографические исследования показывают, что население поселяется в озелененных
районах, и миграция из этих районов наблюдается реже. В садово-парковой композиции
чаще всего используются цветущие кустарники между группами деревьев, на фасадах
зданий и вдоль дорожек.
Ключевые слова: кустарники, экологический, спектры, термины, биологический,
аллея, сквер.
Anno a ion. Today, one o he main issues in u ban planning is he scien i ic o ganiza ion
o landscaping wo k. Landscaping o popula ed a eas - ci ies, dis ic s, illages, and se lemen s -
is one o he main means o landscaping hese a eas. The scale o landscaping e lec s he li es yle
o he popula ion. Demog aphic s udies show ha people se le in g een a eas, and mig a ion om
hese a eas is less equen . In ga den and pa k composi ions, lowe ing sh ubs a e o en used o
plan ing be ween g oups o ees, on building acades, and along walkways.
Keywo ds: sh ubs, ecological, spec a, e ms, biological, alley, squa e.
Ki isiw. O.YU.Emelyano anıń a ap ó iwinshe Eń joqa ı dá ejedegi landsha
kompoziciyala ın ja a ıw ushin ósimlik iń jası hám máwsimlik awajlanıwına qa ap
ózge ip u a uģın belgili bi kó kemlilik qásiye le ge iye bolgan ósimlikle
603
qollanıladı. Ádebiya maǵluwma la ı hám ózimizdiń kóp jıllıq baqlawla ımız (1999-
2016) iyka ında kó kemli sıpa la dıń ózge iw dinamikasın, massh ab ı yesapqa
alǵan halda aǵashlı ósimlikle diń kó kemlilik dá ejesin kompleksli bahalaw ushın
uni e sal me odika islep shıǵıldı. Bahalaw há ayda bes balıq sis emada al ı k i e iya
boyınsha ó ke iledi. Bahalaw ná iyjele i boyinsha jil dawamında ú diń ( igu a, há
ú liligi) kó kemlilik dá ejesiniń ózge iwsheńligi anıq kó ine uģin g a ikle dúziledi.
Bunday kes ele jil dawamında yamasa belgili bi dáwi de ola dıń kó kemli e ek in
ámiyinlew ushın há qıylı maqse le ushın peyzaj opa la ın dúziwde paydalanıwǵa
qolaylı.
G.YU.Mo ozo a, I.D.Debelayala dıń a ap ó iwinshe "Qolaylı qala o alıǵın
qáliples i iw" ede al maqse li baǵda laması Rossiya qalala ınıń u aqlı
awajlanıwına qa a ılǵan. Xaba o sk úlkesi usı joyba dıń qa nasıwshısı. Bul
jumıs ıń maqse i Xaba o sk qalası mısalında abadanlas ı ıw a qalı qala qo shaǵan
o alıǵınıń qolaylıǵın a ı ıw imkaniya la ın úy eniw bolıp abıladı. Te ekle hám
pu ala dıń iyka ǵı hám qosımsha asso imen i, ola dıń qalalıq je le ushın
ek eacion júkle ge shıdamlılıǵın esapqa alıw usınıs e iledi. Qala qo shaǵan o alıq
sapası indeksin islep shıǵıwda qońsı aymaqla dı abadanlas ı ıw dá ejesin,
kóklemza las ı ıw hám landsha kompozisiyala ja a iw ke ek ekenligin, sonday-
aq, nálle diń jasawshańliq qábile le in esapqa alıw usınıs e iledi.
Ma e iyalla hám uslubla . Kóklemza las ı ıwda qollanıla uǵın kó kemli
gúlley uǵin pu ala ú le in kóbey iw, úlkemiz sha aya la ına beyimlese ala uǵın ú
le in izlep abıw, ilimiy dá ejede iyka lanǵan exnologiya boyınsha kú im ná iyjesin
ámelde qollanıw - búgingi kúnniń áhmie li máselele inen esaplanadı.
Kóklemza las ı ıw a awında alıp ba ılıp a ı ǵan jumısla dı dúnya júzi úlgile i
dá ejesinde alıp ba ıw ke ek, bunıń ushın Ózbekis anda kó kemli baǵshılıq ı
awajlandı ıw s a egiyası islep shıǵılǵan hám landsha dizayn usılla ı
kóklemza las ı ıw baǵda ında qollanılıp kelinbek e. Landsha dizaynınıń iyka ģı
komponen i - bul máwsimlik gúllewshi kó kemli pu ala esaplanadı. Gúllewshi
pu ala dıń kóklemza las ı ıw baǵda ı hám landsha dizaynında áhmiye i júdá
gi ewli hám a ıp ba maq a.
Na iyje. Xaliq jasaw o inla in kóklemza las ı ıwda hám kó kemli baǵla di
ja a iwda egilip a ı ǵan kó kemli gúllewshi pu ala dıń bioekologiyalıq
ózgeshelikle in úy eniw hám joqa ı so lı ú le in ańlawdan iba a . Landsha
dizaynı ushın kó kemli gúlley uǵın pu ala dı Respublikamızda ósip awajlanıwın
hám nálle in je is i iwdi jolǵa qoyıw hám ola dı kóklemza las ı ıw hám landsha li
dizaynında keńi ek paydalanıw. Xaliq jasaw o inla inda jasil kó kemli baǵla di,
alleyala di ja a ıw, kó kemli gúllewshi pu ala dı kóbey iw, qaladaǵı sani a iyalıq-
604
gigienalıq jaǵdaydı jaqsılaw hám mik oklima ı payda e iw ushın jasıl aymaqla
maydanla ın keńey iwde kó kemli jasıl kó kemli gúllewshi pu ala dıń o nı júdá
úlken. Kóklemza las ı ıw ushın, iyka ınan landsha dizaynında paydalanıla uģın
kó kemli gúlley uǵin pu ala ú le i asso imen in bayı ıw hám iyka ģı wazıypa
esaplanadı. Landsha dizaynı ushın usınıs e ilip a ı ǵan kó kemli gúlley uǵin pu ala
kó iniske iye bolıwı, dawamlı gúllewi menen bi waqı a qalanıń ú inli-gazli hám
shańlı jaǵdayına biologiyalıq shıdamlı bolıwı hámde a xi ek u alıq hám
sani a iyalıq-gigienalıq alapla ına da juwap be iwi ke ek.
Ózbekis anda kó kemli baqshılıq ı awajlandı ıwdıń iyka ǵı jónelisle inen
bi i kókelemza las ı ıw ushın qala sha aya la ına biologik shıdamlı kó kemli
gúlley uǵin pu ala ú le iniń asso imen le in kóbey i iw esaplanadı. Jasıllanıwshı
hám gúllewshi pu ala kókelemza las ı ıwdıń eń iyka ǵı komponen le inen bi i
esaplanadı. Ósimlik dúnyasınıń u mıslıq iske ligi hawa- ayina óz ási in ó ke edi
yaǵnıy hawa daǵı SO2 hám basqa zıyanlı gazle hám de ú indi ózles i ip
ney allas ı adı, qala hawasındaǵı shań muǵda ın azay adı, e ekle á epinen
ajı a ılǵan i on sidle hawadaǵı kesellik qozǵaw ıwshı bak e iyala di joq e edi.
Kó kemli gúlley uǵin pu ala kó kemlilik qásiye le i hám japı aqla ıniń o ması,
eńi, gúlle iniń eńle i, gúlle iniń dúzilisi, gúllew spek le i hám gúllewiniń dawam
e iw waqi la i bolıp abıladı.
Qala sha aya la ında egile uǵın kó kemli gúlley uǵin pu ala dawamliliq
benen hám sulıw gúlley uǵın, jasıllanıp u ıwshı bolıwı maqse ke muwapıq bolıp
abıladı. Ózbekis an sha aya la ında ege a siya dawamında uzaq gúlleyshi pu ala
qa nasıwında kompozi siya ja a ılıwina i iba be iwi ke ek, mısalı, o zi siya,
pi okan a, yapon behisi, magoniya, dey siya, jasmin, bul'danej, qızıl ba gli zi k,
nas a in, d ok, eygela, gibiskus, budleya, hind si eni (lage s e miya) sıyaqlı pu ala
uzaq gúllewi (ma dan hám noyab ge shekem) menen aj alıp u adı. Bul qu amga
uzaq gúllewshi gib id oza so la ın ki giziw múmkin.
Juwmaq. Nókis qalası sha ya ında kókelemza las ı ıw maqse inde kó kemli
gúlley uǵin pu ali nalle iyka ınan kó kemliligi hám gúllew spek le i boyınsha
ańlanıp egilse júdá maqse ke muwapıq boladı. Qala sha aya inda insanla diń
mádeniy á epden dem alıp zawıq alıwı hám a omobilden shıqqan zıyanlı ú inli
gazle diń pu alı ósimlikle á epinen i kiliwi júdá áhmiye li. Kó kemli baǵla di
ja a iwda kó kemli gúlley uǵin pu ala dan, bi , eki hám kóp jilliq gúlle den
landsha li kompozisiyala ja a ilsa maqse ge muwapiq boladi. Keyingi jılla da
u izmniń awajlanıwı sı el miymanla ınıń bizin elimizdiń a iyxı hám
mádeniya ımız benen anısıw maqse inde kelmek e bunda qalamız gózzal hám
605
kó kemlesken bolıwı, ósimlikle kompoziciyala ı menen bayı ılǵan bolsa
kókelemza lasqan hám abadanlasqan bolsa júda jaqsı boladı.
Paydalanılǵan ádebiya la dizimi:
1. Qayimo А.Q., Dj. Тu ok. Aholi yashash joyla ini kukalamzo lash i ish (da slik).– Toshken ,
“Fan a exnologia” nash ., 2012. – 124 b.
2. Be die E. T. Manza ali da ax -bu a usimlikla (uslubiy qwllanma).–Toshken , ToshDAU
Tah i iya -nash iyo bwlimi, 2021. –111 b.
3. Хonaza o А.А. Ysupo . SH.Т a boshqala . //Ózbekis on xududini kukalamzo lash i ishda
oydalaniladigan asosiy manza ali da ax a bu ala .– Toshken , 2008..– 154 b.
4. Qayimo А.Q., Be die E.Т. Landsha li qu ilish (Da slik). – Toshken , “Fan a exnologia”
nash i yo i, 2016.–300 b.
