606
UDK:631:53,03
NÓKIS QALASI KANAL BOYINDAǴI DEM ALIW BAǴINDAǴI
GIBISKUS, AMORFA, LIGUSTRUM, FORZISIYA, QIZIL PIROKANTA
YAPON AYVASI KÓRKEMLI GÚLLEWSHI PUTALARDIŃ GÚLLEW
MÚDDETLERI HÁM GÚLLEW SPEKTRLERI
Kaypo Timu Alibae ich
"Ósimlikshilik, oǵayshılıq hám landsha dizaynı" ka ed ası assis en i
Qa aqalpaqs an awıl xojalıǵı hám ag o exnologiyala ins i u ı
e-mail: [email p o ec ed]
DOI: h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.17538007
Anno a siya. Nukus shah i sha oi ida hozi gi kungacha o‘sib i ojlanib kelayo gan
manza ali gullo chi bu ala dan gibiskus, amo a, ligus um, o zisiya, qizil pi okan a, yapon ay a
manza ali bu ala ining eno azala i kuza ib o‘ ganib chiqildi a o‘ ganishdan maqsad Nukus
shah ini landsha ko‘kalamzo lash i ishda manza ali bu ala ning gullash mudda la i, spek la i
a shaha a xi ek u asiga mos keladigan u la ni anlash, biologik chidamli bu a u la ini o‘g‘ i
anlashdan ibo a .
Taj ibani o‘ kazishdan maqsad Nukus shah ini landsha ko‘kalamzo lash i ish uchun
manza ali gullo chi bu ala ning shaha sha oi ining ob-ha o a up oq sha oi iga moslashgan a
su ga alabchan bo‘lmagan u la ini anlash, shuningdek, uzoq mudda gullo chi, shaha
ekologiyasiga, chang, a omobil, za od a ab ikala ning chiqindi gazla iga chidamli a
kompozi siyasi yuqo i bo‘lgan u la ini anlashdan ibo a .
Kali sózla : Landsha , manza ali, sani a -gigiyenik, spek la i, gullash mudda la i,
biologik chidamli, kompozi siya.
Аннотация. Проведены наблюдения и изучение фенофаз декоративно-цветущих
кустарников, таких как гибискус, аморфа, лигуструм, форзиция, пирокантус красный, айва
японская, произрастающих в настоящее время в условиях города Нукуса. Цель
исследования - подбор видов, соответствующих срокам цветения, спектрам и городской
архитектуре декоративных кустарников в ландшафтном озеленении города Нукуса, а
также правильный подбор биологически устойчивых видов кустарников. Цель
эксперимента - подбор видов декоративно-цветущих кустарников, адаптированных к
погодным и почвенным условиям города, не требовательных к воде, а также видов,
отличающихся длительным цветением, устойчивостью к городской экологии, пыли,
автомобильным, заводским и фабричным выхлопным газам, высоким составом.
Ключевые слова: Ландшафтный, декоративный, санитарно-гигиенический,
спектры, сроки цветения, биологическая устойчивость, композиция.
Anno a ion. In he condi ions o he ci y o Nukus, he phenophases o beau i ully lowe ing
sh ubs such as hibiscus, amo pha, ligus um, o sizia, ed py ocan hus, and Japanese ay a we e
obse ed and s udied. The pu pose o he s udy is o selec species ha co espond o he lowe ing
pe iods, spec a, and u ban a chi ec u e o beau i ul sh ubs in he landscape landscaping o he
ci y o Nukus, and o co ec ly selec biologically esis an sh ub species.
The pu pose o he expe imen is o selec a ie ies o beau i ully lowe ing sh ubs adap ed
o he wea he and soil condi ions o he ci y and no demanding wa e o landscape g eening o
he ci y o Nukus, as well as hose ha bloom o a long ime, a e esis an o he ecology o he
ci y, dus , exhaus gases o ca s, plan s and ac o ies, and ha e a high composi ion.
607
Keywo ds: Landscape, deco a i e, sani a y-hygienic, spec a, du a ion o lowe ing,
biological s abili y, composi ion.
Ki isiw. Yuldasho Ya.X., Xa amo a B.Yo diń ay ıwınsha, yapon ay asınıń
uqımınan kóbey iwde uqımla 2-3 ay dawamında o asha +3+50C empe a u adaǵı
ıǵallı qumǵa s a i ikaciya qilib egiledi. Vege a i usılda kóbey iwde 1-2 buwınlı
jasıl qálemshele iyun ayında ósiwshi jasıl na la dan aya lanadı hám 7x5 sm
sxemada mayda bólekshelli qumģa egiledi. Egilgen qálemshele o asha +20+250C
empe a u ada 35-40 kúnde ami shiǵa adı hám 2 jil dawamında á biyalanadı.
Be die E., Ǵulomxodjae a Sh la diń ay iwinsha Qizil pi akan a (Py acan ha
coccinea Roem) uqımla ı mayda bolǵanlıǵı ushın kóp jaǵdayla da ege a i
kóbey iledi. Qálemshele i ge e eauksin menen islew be iledi hám subs a qa 10-12
sm shuqı lıqqa yegiledi.
Qu H diń maǵlıwma la ına qa aǵanda o ziciya ú le i ek ǵana kó kemli
emes, al dá ilik ósimlik sıpa ında Aziya xalıqla ında keńnen paydalanıladı. Bul
ósimlik kúshli an ioksidan lıq hám an ibak e icidlik qásiye le ge iye ekenligi
aniqlangan. Fo zi iyanıń kó kemlilik qásiye le i menen bi waqı a dá ilik ási i de
úy enilgen.
Sa iku ku C., Tepe B. le diń ize lewle i qızıl pi akan anıń suwlı
eks ak la ınıń i okimyalıq hám e men a i lik qu amın úy eniwge qa a ılǵan.
Táji iybele de e anol e i pesinde úlken muģda da biologiyalıq ak i za la , sonıń
ishinde, emi , mis hám os o molibdenli bi ikpele ba ekenligi aniqlangan.
Ma e iyalla hám uslubla . Kóklemza las ı ıw a awında o ınlanıp a ı ǵan
jumısla dı jáhán s anda la ı dá ejesinde ó ke iw lazım, bunıń ushın Ózbeks anda
kó kemli baǵshılıq ı awajlandı ıw s a egiyası islep shıǵılǵan hám landsha dizaynı
usılla ı izbe-iz kóklemza las ı ıw a awına engizilmek e. Landsha dizaynınıń
iyka ģı komponen i - bul máwsimlik gúlley uģın kó kemli pu ala bolip esaplanadı.
Gúllewshi pu ala dıń kóklemza las ı ıw sis emasında hám landsha dizaynında
áhmie i ba ǵan sayın a ıp ba maq a. Bag-pa k kompoziciyasında kóbi ek
gúlley uģın pu a á izli ósimlikle den e ekle opa la ı a asında, ima a la dıń asad
bóliminde, o ua la boylap egiwde paydalanıladı.
Na iyjele . Tiyka ınan qala sha aya ında máwsimlik gúlley uǵın kó kemli
gúlley uǵın pu ala dan ańlap egilse maqse ke muwapıq boladı. Fenologiyalıq
baqlaw dawamında qala sha aya ında kompoziciya ja a ıw maqse inde e e báhá de
gúlley uǵın o ziciya, qizil pi okan a, kesh báhá de bolsa ligus um, yapon ay asi,
amo a pu ala ın usınıs e iw maqse ke muwapıq boladı. Keyingi o ın jazda gúlley
baslay uǵın, eń uzaq gúlley uǵın su iya gibiskus kó kemli pu a esaplanadı.
1-kes e
608
Kó kemli gúllewshi pu ala diń gúllew múdde le i
Kó kemli
pu ala a la i
Gúllew da omiyligi
(2022 y.)
Gúllew
kúnle i
Gúllew dawamliliǵi
(2023 y.)
Gúllew
kúnle i
Gibiskus
14.06-17.10
119
19.06-23.10
124
Amo a
3.05-25.05
22
3.05-29.05
25
Ligus um
1.05-3.06
32
2.05-5.06
33
Fo zisiya
18.03-16.04
28
15.03-3.04
18
Qizil pi okan a
26.04-10.05
13
19.04-6.05
16
Yapon aywasi
26.03-24.04
21
23.03-20.04
27
Nókis kalası kanal boyla ındaǵı kó kemli pu ala dıń áxmie i juda joqa ı
sebebi dem alıw baǵına kelgen insanla ǵa óz kompoziciyası menen joqa ı dá ejede
mádeniy zawıq be edi. Kó kemli gulleushi pu ala dıń gullewi uzaq kunle i eń joqa ı
bolǵan gibiskus pu ası 119 kun boldı. Demek kó kemlilik á epinen joqa ı ná iyje.
Bul gullewshi pu ala ımızdıń 2022-jıldaǵı hám 2023-jıldaǵı menen salıs ı ılǵanda
kunle iniń pa qı aymaq ıń sol jıllla daǵı hawa- ayı baylanıslı yaǵnıy jawın-shashın,
empe a u anıń hádden zıya kó e iliwi hám kushli samalla dıń ási le i boladı.
2-kes e
Kó kemli gúllewshi pu ala diń gúllewi boyinsha kalenda i
Kó kemli gúllewshi
pu ala a la i
Ayla
I
II
III
IV
V
VI
VII
VIII
IX
X
XI
XII
Gibiskus
-
-
-
-
-
+
-
-
-
+
-
-
Amo a
-
-
+
-
+
-
-
-
-
-
-
-
Ligus um
-
-
-
-
+
+
-
-
-
-
-
-
Fo zisiya
-
-
+
+
-
-
-
-
-
-
-
-
Qizil pi okan a
-
-
-
+
+
-
-
-
-
-
-
-
Yaponskaya aywa
-
-
+
+
-
-
-
-
-
-
-
-
Qandayda dem alıw baǵla ı, oman ika, aylanıw, sk e le , bul a baǵla ın
ja a ıwımızda álbe e e ek, pu a hám gulle di ańlaǵanımızda ola dıń gullew
mudde le i hám ayla ına i iba be iwimiz ke ek. Sebebi baǵımızda jıl 12 ay
dawamında kompoziciyala ı hám shı ay sán bolıwı ke ek.
1-suw e
Kó kemli pu ala dıń gúllew spek i
Gibiskus
Amo a
Ligus um
Fo zisiya
Qizil
pi okan a
Yaponskaya
aywa
E e
báha de
609
Kech
báha de
Jazda
Gúzde
Juwmaq. Bu ala dıń o asha gúllewi 24 kúnnen 130 kúnle a alaiǵinda
dawam e e uǵinliǵi aniqlandi. Tek ǵana 1 pu a - su iya gibiskusı iyun ayınan
gúllewdi baslap, gúzgi suwıqla baslanǵansha shekem gúllewdi dawam e i di.
A gus ayında ási ese, ola dıń gúlleyi júda shi ayli boliwı baqlandı.
Paydalanılǵan ádebiya la dizimi:
1. Qayimo А.Q., Dj. Тu ok. Aholi yashash joyla ini kukalamzo lash i ish (da slik).– Toshken ,
“Fan a exnologia” nash ., 2012. – 124 b.
2. Be die E. T. Manza ali da ax -bu a usimlikla (uslubiy qollanma).–Toshken , ToshDAU
Tah i iya -nash iyo bwlimi, 2021. –111 b.
3. Хonaza o А.А. Ysupo . SH.Т a boshqala . //Ózbekis on xududini kukalamzo lash i ishda
oydalaniladigan asosiy manza ali da ax a bu ala .– Toshken , 2008..– 154 b.
