4
TADQIQOTLARDA ILMIY-PEDAGOGIK TADQIQOT
METODLARIDAN FOYDALANISH
I. M. TUXTASINOV
O‘zDJTU ek o i
Anno a siya. Mazku maqolada adqiqo la da ilmiy-pedagogik adqiqo
me odla idan oydalanishi be ilgan. Shuningdek, ilmiy-pedagogik adqiqo
me odla ining u la i bo`yicha ma`lumo la yo i ilgan.
Tayanch so`z a ibo ala : adabiyo la ni o’ ganish me odi, kuza ish me odi,
suhba me odi, bolala ijodini o’ ganish me odi, mak ab hujja la ini ahlil qilish me odi,
ekspe imen - aj iba, sino usuli, es sino la i me odi, s a is ik ma’lumo la ni ahlil
qilish usuli, ma ema ik a kibe ne ik usulla , so siollogik adqiqo me odi.
Pedagogika ani i oji muayyan pedagogik muammola ni adqiq e ish
maqsadida olib bo ilgan adqiqo ishla ining g‘oyasi, mazmuni hamda na ijala i
hisobiga a’minlanadi. Ij imoiy a ishlab chiqa ish ja ayonining keskin i ojlanishi,
shaxsni ha omonlama kamol op i ish imkonini be u chi omil hamda pedagogik
sha sha oi la ni aniqlash, jamiya a shaxs ma’na iya iga ziyon ye kazu chi hola la ni
ba a a e ishni aqozo qiladi. Ta biya ja ayonla ining mohiya ini anglash ula ni keng
yoki o doi ada o‘ ganish, ma jud ko‘ sa kichla osi asida ula ning sodi bo‘lish
sababla ini o‘ ganish, za u cho a- adbi la ni belgilash ilmiy izlanishla ni ashkil e ish
za u iya ini yuzaga kel i adi. Pedagogik izlanishla ning sama ali kechishi bi qa o
obyek i a subyek i omilla ga bog‘liq.
Pedagogik ilmiy adqiqo la ni amalga oshi ish mu akkab, muayyan mudda ni
aqozo e u chi, izchillik, uzluksizlik, izimlilik hamda aniq maqsad kabi xususiya la ga
ega bo’lgan ja ayon bo’lib, uning sama ali bo’lishi uchun bi qa o sha la ga ioya
e ish za u . Ula quyidagila di :
1) muammoning dolza bligi a ma zuning aniq belgilanganligi;
2) ilmiy a azla ning o‘g‘ i shakllan i ilganligi;
3) azi ala ning adqiqo maqsadi asosida o‘g‘ i belgilanganligi;
4) adqiqo me odla izimiga nisba an obyek i yondashu ;
5) aj iba-sino ishla i ja ayoniga jalb e ilu chi esponden la ning yosh,
psixologik a shaxsiy xususiya la i, shuningdek, shaxs i ojlanishi qonuniya la ining
o‘g‘ i hisobga olinganligi;
6) adqiqo na ijala ini oldindan ashxislash a uning na ijala ini ay ib o‘ ish;
7) adqiqo na ijala ining ka ola langanligi [1].
Pedagogik ilmiy adqiqo – bu yangi pedagogik bilimla ni shakllan i ish
ja ayoni, a’lim a i ojlanishning obyek i qonuniya la ini kash e ishga qa a ilgan
kogni i aoliya u i. Pedagogik adqiqo la ning uch a da ajasi ma jud: 1) empi ik –
5
pedagogika anida yangi ak la о‘ na iladi; 2) naza iy – ilga i kash e ilgan ak la ni
ushun i ish a ula ning kelajakdagi i ojlanishini basho a qilishga imkon be adigan
asosiy, umumiy pedagogik qonunla ni ilga i su adi a shakllan i adi; 3) uslubiy –
empi ik a naza iy adqiqo la asosida, umumiy amoyilla a pedagogik hodisala ni
о‘ ganish usulla i [2].
Hozi da asosan ma jud bo’lgan pedagogik ilmiy adqiqo me odla i
quyidagila ni ashkil e adi (1- asmga qa ang):
1. Adabiyo la ni
o’ ganish me odi 2. Kuza ish me odi 3. Suhba me odi 4. Bolala ijodini
o’ ganish me odi
5. Mak ab
hujja la ini ahlil
qilish me odi
6. Ekspe imen -
aj iba, sino usuli 7. Tes sino la i
me odi
8. S a is ik
ma’lumo la ni ahlil
qilish usuli
9. Ma ema ik a
kibe ne ik usulla 10. So siollogik
adqiqo me odi
1- asm. Pedagogik ilmiy- adqiqo me odla i
Shuningdek, pedagogikada ilmiy adqiqo me odla i quyidagicha asni lanadi:
naza iy. Analiz, aqqoslash, umumlash i ish, modellash i ish, induksiya a
deduksiya;
empi ik. So' o noma, suhba , anke a, es , kuza ish asosida haqiqiy pedagogik
aj ibani o' ganish;
ma ema ik yoki s a is ik. Ula olingan ma'lumo la ni qay a ishlash a uni
miqdo iy ko' sa kichla da aks e i ish uchun ishla iladim [3].
Pedagogikada si a li adqiqo me odla i. Pedagogika anida yuqo i si a li
adqiqo me odla idan oydalanish mumkin. Si a li me odla ij imoiy oqelikni, shu
jumladan pedagogik amaliyo ni abiiy muhi sha oi ida ushunish a alqin qilishga
qa a ilgan. Si a li adqiqo me odla i in e yula , okus-gu uhla , ja ayon
ish i okchila ining xa i-ha aka la ini kuza ish, hujja la ni ahlil qilish a boshqala ni
qo'llashni o'z ichiga olishi mumkin. Ula pedagogik hodisala , ja ayonla a ula ning
pedagogik ja ayon ish i okchila iga a'si i o'g' isida ba a sil a chuqu ma'lumo la ni
olish imkonini be adi. Ushbu ma'lumo la dan yangi pedagogik yondashu la ni ishlab
chiqish, ma jud naza iyala , modella ni ishlab chiqish a a'limni boshqa ish bo'yicha
qa o la qabul qilish uchun oydalanish mumkin [3].
6
Pedagogikada naza iy adqiqo me odla i. Naza iy me odla adabiyo ni
o' ganish bilan bog'liq bo'lib, ula muammoni aniqlashga, gipo ezani shakllan i ishga,
o'plangan axbo o manbala ini baholashga a man iqiy uzishga yo dam be adi.
Adabiyo bilan ishlashda yozu la , izohla , iq ibosla , e e a la , a jimai holla uzish
kabi amaliyo la dan oydalaniladi [3].
Pedagogik adqiqo ning empi ik me odla i. Yunon ilidan a jima qilingan
“empei ikos” sezgi o ganla i yo damida qabul qilingan " aj ibadan olingan" degan
ma'noni angla adi. Shuning uchun empi ik me odla gu uhiga pedagogik aj ibaga
asoslangan me odla ki adi. Ya'ni, haqiqiy ak la ga asoslangan. Bu aj iba, kuza ish,
suhba , ey ing, sino a b. Pedagogik adqiqo me odi si a ida kuza ish keyingi ahlil
a umumlash i ish uchun odamla ning xa i-ha aka la ini, ula ning aj ibala ini,
hola la ini id ok e ishga asoslangan ma'lumo la ni olishga ayanadi. Kuza u ning
mun azamligiga qa ab quyidagila aj a iladi:
da iy kuza ish – ma'lum aq o alig'ida amalga oshi iladi;
asodi iy kuza ish – ejalash i ilmagan (1-jad alga qa ang):
1-jad al.
Kuza ish u la i
Kuza u ning
mun azamligiga ko` a
Tadqiqo chi a kuza ilgan
obyek ning o'za o a'si u iga
ko` a
Ekspe imen a o ning
pozi siyasiga ko` a
da iy kuza ish – ma'lum
aq o alig'ida amalga
oshi iladi
o'g' idan- o'g' i kuza ish – ja ayon
o'g' idan- o'g' i adqiqo chi
omonidan o' ganiladi
ney al kuza ish
asodi iy kuza ish –
ejalash i ilmagan
bil osi a kuza ish – u ja ayonning
xususiya la i haqida uchinchi
shaxsla o qali bilib oladi
adqiqo chi- a'lim yoki
a'lim muassasasi ahba i
ja ayonning haqiqiy
ish i okchisi adqiqo chi
olini o'ynaydi
Tadqiqo chi a kuza ilgan o'za o a'si u iga asoslanib, quyidagila ma jud:
o'g' idan- o'g' i kuza ish – ja ayon o'g' idan- o'g' i adqiqo chi omonidan
o' ganiladi;
bil osi a kuza ish – u ja ayonning xususiya la i haqida uchinchi shaxsla o qali
bilib oladi.
Ekspe imen a o ning pozi siyasiga qa ab quyidagila aj a iladi:
ney al kuza ish;
adqiqo chi- a'lim yoki a'lim muassasasi ahba i;
ja ayonning haqiqiy ish i okchisi adqiqo chi olini o'ynaydi.
7
Na ijala ni qayd e ish uchun quyidagi usulla dan oydalaning: p o okolla ,
kundalikla , DVR, audio yozu la . Amaliyo da kuza ichning bi necha u la i ma jud
Diagnos ik ekspe imen . Ushbu e min ma jud amaliyo ni o'zga i ishga imkon
be adigan qoidala ni adqiqo chining pedagogik hodisaga a alashu i ja ayonini
angla adi. Tadqiqo ning maqsadla i, azi ala i, p edme i a obyek i aniq o'ylangan,
das u i uzilgan a kogni i na ijala i basho a qilingan. Shundan keyin adqiqo chi
ekspe imen ni, uning bosqichla ini ejalash i adi, ekspe imen al ja ayondagi olini a
amaliyo ga ki i ilgan o'zga ishla ni aniqlaydi, pedagogik ekspe imen ga ashqi
a'si la ning abia ini baholaydi. T ans o ma sion ekspe imen ning na ijasi bo'lishi
mumkin: o'qi ishning yangi me odi; pedagogik ja ayonning sama ado ligiga a'si
qilu chi sha la o'yxa i; uslubiy amoyilla ; i ojlanish ja ayonining modeli [3].
Diagnos ik ekspe imen me odla i ipologiyasi deganda – shaxsning bilim,
ko‘nikma, malaka, psixologik hola i, i ojlanish da ajasi yoki aoliya na ijala ini
aniqlash uchun qo‘llaniladigan usulla asni i ushuniladi. Ula ni bi necha mezonla ga
ko‘ a aj a ish mumkin (2-jad alga qa ang):
2-jad al.
Diagnos ika me odla i ipologiyasi
Qo‘llanish maqsadiga
ko‘ a
O‘lcho osi ala iga
ko‘ a
Tadqiqo shakliga
ko‘ a
Vaq omiliga
ko‘ a
Pedagogik diagnos ika
– o‘qu chining bilim,
ko‘nikma a malaka
da ajasini aniqlash
Subyek i me odla –
shaxsning o‘zi yoki
boshqala ik i asosida
baholash (suhba ,
anke a, o‘zini baholash)
Indi idual
diagnos ika – bi
shaxs aoliya ini
chuqu o‘ ganish
Bi ma alik
diagnos ika –
muayyan
pay dagi hola ni
aniqlash
Psixologik diagnos ika
– shaxsning
qobiliya la i,
empe amen , xa ak e ,
mo i a siyasini
o‘ ganish
Obyek i me odla –
aniq mezon a
s anda la ga
asoslangan baholash
( es la , ekspe imen al
opshi iqla , ey ing)
Gu uhiy diagnos ika
– sin , jamoa yoki
bi necha shaxsni
bi galikda baholash
Dinamik
diagnos ika –
aq da omida
o‘zga ishla ni
mun azam
kuza ish
Kasbiy diagnos ika –
shaxsning kasbiy
qobiliya la i a
layoqa ini baholash
Ij imoiy diagnos ika –
gu uhdagi
munosaba la , ij imoiy
aollik a
kommunika i si a la ni
aniqlash
8
Suhba a in e yu me odi. Muloqo ga asoslangan pedagogik adqiqo la ni
o' kazishda juda mashhu ilmiy a pedagogik me od. Tadqiqo chi a esponden
o' asidagi aloqaning mu a aqiya i suhba o' kaziladigan muhi ga bog'liq. Suhba dosh
uchun qulay muhi ni anlash a siya e iladi. Aga u alaba bo'lsa, uni o'qi u chiga
chaqi ishning hoja i yo'q, chunki u bunday aloqani so' oq qilish deb biladi. O'smi ,
ka ala singa i, bu psixologik o'siqni yengib o' olmaydi. So' o eng yaxshi sin da yoki
unga anish bo'lgan boshqa joyda o' kaziladi. Suhba oda da oldindan ishlab chiqilgan
ejaga mu o iq amalga oshi iladi. Pedagogik adqiqo la uchun asmiy in e yu kabi
so' o me odi mos keladi. Bu anke adan deya li a q qilmaydi. Faqa gina a q
shundaki, adqiqo chi ja obla ni yozib oladi, shu bilan bi ga u suhba doshni kuza ib
bo ish a uning adqiqo ma zusiga bo'lgan munosaba ini aniqlash imkoniya iga ega
bo'ladi, bu esa hukmla ni yaxshi oq alqin qilish imkonini be adi [3]. Suhba me odi,
in e yu me odi, anke a me odi, anke a-so i nima me odla ining a qli a o`xshash
jiha la i ma jud (3-jad alga qa ang):
3-jad al.
Suhba me odi, in e yu me odi, anke a me odi, anke a-so i nima
me odla ining a qli a o`xshash jiha la i
Fa qli
xususiya la i
Suhba me odi
In e yu
me odi
Anke a me odi
Anke a-
so‘ o noma
me odi
Mohiya i
Tadqiqo chi a
esponden
o‘ asida
be osi a
muloqo bo‘ladi
Suhba ning
izimlash i ilgan,
ilmiy adqiqo ga
moslash i ilgan
shakli
Oldindan yozma
a zda uzilgan
sa olla
yig‘indisiga
esponden
mus aqil ja ob
be adi
Anke aning
keng oq,
ba a sil oq shakli
bo‘lib,
esponden la ning
ik ini,
munosaba ini,
bahosini aniqlash
uchun qo‘llaniladi
Xususiya la i
E kin yoki
oldindan
ayyo langan
sa olla asosida
olib bo iladi
Oldindan ishlab
chiqilgan
sa olla asosida
asmiy yoki
no asmiy a zda
o‘ kaziladi
Oda da yozma
a ishda,
anonim bo‘lishi
mumkin
Sa olla u licha
(ochiq, yopiq,
ya im ochiq)
bo‘lishi mumkin.
Ko‘p oq ij imoiy
ik , munosaba a
bahoni o‘ ganishga
yo‘nal i iladi
9
A zalligi
Ja obla ning
chuqu ligi a
izchil izoh olish
imkoniya i
ma jud
Ma’lumo la ni
izimli,
solish i ish
imkoniya i bilan
yig‘adi
Ko‘plab
odamla ni qisqa
aq da qam ab
olish imkonini
be adш
Ko‘p sonli
esponden la dan
izimli a s a is ik
jiha dan ahlil
qilinadigan
ma’lumo olish
imkoniya i bo
Kamchiligi
Subyek i lik
yuqo i, ko‘p oq
aq alab qiladi
Tayyo lanish
ja ayoni ko‘p
mehna alab
qiladi
Ja obla yuzaki
yoki samimiy
bo‘lmasligi
mumkin,
nazo a
cheklangan
a obla ning
haqqoniyligi
ka ola lanmaydi,
no o‘liq qay a ilish
eh imoli bo
Tes me odi. Pedagogik amaliyo da ushbu me od o'zining a zallikla i u ayli
keng qo'llaniladi: ishonchlilik, haqiqiylik, obyek i lik. Da haqiqa , u o'liq bilimla ni
qam ab oladi a o'qu chila ning ayyo ga lik da ajasini ez, obyek i a ye a li
da ajada baholashga imkon be adi [3]. Tes ipologiyasi deganda es la ning
maqsadiga, shakliga, mazmuniga a qo‘llanilish sohasiga ko‘ a u la ga aj a ilishi
ushuniladi. Ula ni bi nech a asosiy mezonla ga ko‘ a asni lash mumkin (4-jad alga
qa ang):
4-jad al.
Tes ipologiyasi
Maqsadiga
ko‘ a es la
Tuzilishiga
ko‘ a es la
Ja ob u iga
ko‘ a es la
Qo‘llanilish
sohasiga ko‘ a
es la
O‘ kazilish
shakliga
ko‘ a es la
Diagnos ik es
– bilim,
ko‘nikma a
malakala
da ajasini
aniqlash uchun
Yopiq es –
o‘g‘ i ja ob
a ian la i
be iladi
(masalan,
anlo li es )
Tanlash es la i
(mul iple-
choice) –
be ilgan
a ian la dan
o‘g‘ i ja obni
anlash
Pedagogik es –
o‘qu chila ning
bilimini o‘lchash
uchun
An’ana iy
es –
qog‘ozda,
sin da
o‘ kaziladigan
es
Nazo a
(summa i )
es i – o‘qu
ja ayonida
e ishilgan
yakuniy
na ijani
baholash uchun
Ochiq es –
esponden
mus aqil
a ishda ja ob
yozadi
Moslash i ish
es la i – ikki
us undan o‘g‘ i
ju likla ni
opish
Psixologik es –
shaxsning psixologik
xususiya la ini
o‘lchash uchun
Kompyu e
es i –
elek on
shaklda
10
Fo ma i es
– o‘qu
ja ayonida
o aliq da ajani
aniqlash,
o‘qi ishni
boshqa ish
uchun
A alash es –
ochiq a yopiq
sa olla
kombina siyasi
To‘ldi ish
es la i (gap-
illing) – ma nda
bo‘sh joyla ni
o‘ldi ish
Kasbiy
(p o essional) es –
kasbiy malaka a
ko‘nikmala ni
aniqlash uchun
Onlayn es –
in e ne
o qali,
maso adan
u ib
P ognoz
(p ognos ik)
es i – o‘qu chi
yoki alabada
kelajakdagi
mu a aqiya ni
oldindan
aniqlash uchun
Ta iblash
es la i –
ma’lum ke ma-
ke likni o‘g‘ i
joylash i ish
S anda lash i ilgan
es – xalqa o yoki
da la miqyosida
ishlab chiqilgan
yagona mezon
asosidagi es
Qisqa ja obli
es la – qisqa
yozma yoki
aqamli ja ob
be ish
Haqiqa –
yolg‘on
(T ue/False) –
be ilgan gapning
o‘g‘ i yoki
no o‘g‘ iligini
aniqlash
Anke a me odi. Anke a – bu ma'lum bi das u bo'yicha sa olla uzilgan
so' o noma a ag'i. Ula ikki xil bo'lishi mumkin: ochiq a yopiq. Ochiq sa olla
esponden ning bepul ja obini akli qiladi a yopiq sa olla ma jud ja ob
a ian la ini akli qiladi. Bu olingan ma'lumo la ni yanada chuqu oq qay a ishlashga,
ma'lumo la ni u li sha oi la da aqqoslashga, hukmla ning mazmunini aniqlashga
imkon be adi [3].
Rey ing me odi. Ilmiy pedagogik adqiqo ning ushbu me odi ekspe baholash
me odi deb ham a aladi. Bu aj ibali mu axassisla omonidan aoliya omonla ini
baholashni naza da u adi. Ula pedagogikada egishli bilim a aj ibaga ega bo'lgan
malakali xodimla bo'lishi mumkin – obyek i lik, adola , o'zini anqid qilish kabi
azila la ga ega bo'lgan shaxsla [3]. Rey ing u la i ma jud (1.10- asmga qa ang):
11
ballik ey ing anking ( a ibiy
ey ing) shkala asosida
ey ing ekspe ey ingi
o‘za o ey ing (pee
a ing) o‘zini baholash
ey ingi (sel - a ing) kompleks ey ing
2- asm. Rey ing u la i
Mus aqil xususiya la ni umumlash i ish me odi. Ushbu me od so' o nomala
gu uhini o'ldi adi a adqiqo da omida boshqala bilan bi qa o da qo'llaniladi. Bu
o' ganilayo gan obyek haqida u li xil ma'lumo la ni aol o'plash, ahlil qilish a
umumlash i ishdan ibo a . Aga ekspe imen al ish alabala bilan olib bo ilsa,
so' o nomada ula ni o' ab u gan shaxsla ish i ok e ishi mumkin: o'qi u chila , o a-
onala , ijodiy jamoala ahba la i, spo bo'limla i, ibbiyo mu axassisla i a boshqala
[3].
Diagnos ika me odla i. “Pedagogik diagnos ika” a amasi azi ala o'plamiga
asoslangan ja ayonni angla adi. Ula ma zuni, bilimla ni o'zlash i ishda, ko'nikmala ni
egallashda qiyinchilikla ni aniqlashga a bunday hodisala ning sababla ini aniqlashga
yo dam be adi. Shuningdek, bunday me odla o'qu ja ayoni a alabala
i ojlanishidagi ba cha o'zga ishla ni nazo a qilishga yo dam be adi. Diagnos ika
me odla ining asosiy azi asi ha bi alabaning salohiya ini o'yobga chiqa ish uchun
maqbul sha oi la ni a'minlashdi [3]. Diagnos ika me odla i ipologiyasi deganda —
shaxsning bilim, ko‘nikma, malaka, psixologik hola i, i ojlanish da ajasi yoki aoliya
na ijala ini aniqlash uchun qo‘llaniladigan usulla asni i ushuniladi.
Miqdo iy a si a li ahlil me odla i. Taqdim e ilgan me odla ning nomiga
asoslanib, miqdo iy me odla sa olla ga ja ob be ishini ushunish mumkin: "qancha?,
qanchalik ez- ez?, necha ma a?, si a li esa nima uchun?, qanday qilib?, nima uchun?».
Miqdo iy ahlil ma'lumo la i asosida diag ammala , g a ikala uziladi a ey ingla
aniqlanadi. Si a li ahlil na ijasida olingan ma'lumo la sabab-oqiba munosaba la ini
aniqlashga yo dam be adi. Me od hukmla ga, ik la ga, sezgila ga ayanadi, shuning
uchun naqshla ni aniqlashda muhim ol o'ynaydi [3].
Xulosa qilib ay ganda ilmiy-pedagogik adqiqo me odla i a’lim ja ayonining
qonuniya la ini, uning sama ado ligiga a’si e u chi omilla ni aniqlash, ilmiy
asoslangan yangilikla ni ya a ish a amaliyo ga jo iy e ish uchun xizma qiladigan
osi ala di . Ushbu me odla yo damida pedagogik hodisala ahlil qilinadi, ilmiy
g‘oyala asoslanadi hamda a’lim izimini akomillash i ish yo‘lla i aniqlanadi.
12
Tadqiqo la da kuza ish, suhba , anke a, in e yu, es , aj iba (ekspe imen ), pedagogik
diagnos ika, hujja la ni ahlil qilish, ma ema ik-s a is ik ahlil kabi me odla dan
kompleks a zda oydalanish na ijala ni ishonchliligi a obyek i ligini a’minlaydi.
Ha bi me odning anlanishi adqiqo maqsadi, obyek i a p edme i bilan uz iy bog‘liq
bo‘lib, ula ning uyg‘un qo‘llanilishi pedagogik ja ayonning eal hola ini chuqu
o‘ ganish imkonini be adi. Shu bois, ilmiy-pedagogik adqiqo me odla idan sama ali
oydalanish adqiqo chidan me odologik sa odxonlik, anqidiy ik lash, ilmiy ahlil a
amaliy na ijala ni umumlash i a olish qobiliya ini alab e adi.
Umuman olganda, ilmiy-pedagogik adqiqo me odla ini pux a egallash a’lim
izimini i ojlan i ish, inno a sion yondashu la ni jo iy e ish a pedagogik amaliyo ni
akomillash i ishning muhim sha i hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Shah izoda Ibodullaye a Pedagogika anining ilmiy- adqiqo me odla i //
Science and Educa ion. 2023. №5. URL: h ps://cybe leninka. u/a icle/n/pedagogika-
anining-ilmiy- adqiqo -me odla i. (дата обращения: 31.10.2023).
2. 3.4. Научное исследование в педагогике, его основные характеристики.
Электронный ресурс: 3.4. Научное исследование в педагогике, его основные
характеристики (s ud ile.ne )
3. Методы научно-педагогического исследования. Электронный ресурс:
Методы педагогических исследований: классификация и применение
(ku sach37.com). Дата обращения: 18.09.2023.
