13
TURKISTON XALQ TA’LIMI UCHUN O‘QITUVCHILAR TAYYORLASH
JARAYONINI BOSHQARISH YO‘NALISHLARI
Dju aye D. U. O‘zDJTU p o esso i, DSc
Anno a siya: Maqolada XIX as ning 70 – yilla idan boshlab Tu kis on xalq
a’limini ashkil e ish a boshqa ishda o‘qi u chining muhim o‘ in u ishidan kelib
chiqib Toshken o‘qi u chila semina iyasi ashkil e ilishi ja ayoni yo i iladi.
Kali so‘zla : Tu kis on, o‘qi u chi, semina iya, mahalliy, mak ab, xalq a`limi,
semina iya, boshqa u , yo`nalish, ja ayon.
XIX as ning 70 – yilla idan boshlab Tu kis on xalq a’limini ashkil e ish a
boshqa ishda o‘qi u chining muhim o‘ in u ishi hisobga olinib, boshlang‘ich a o‘ a
a’lim mak abla i uchun o‘qi u chila ayyo lashga alohida e’ ibo qa a ila boshlandi.
Tu kis on gene al-gube na o i Kau man K.P. (14.07.1867-04.05.1882 y.) ahba ligida,
B oda skiy M.I. boshchilik qilgan qo‘mi a omonidan ishlab chiqilgan “Tu kis on
o‘lkasida xalq a’limini a o‘qu qismini ashkil e ishning asosiy das u i”da (1870 y.),
Tu kis onda xalq mak abla i uchun o‘qi u chila ayyo lash masalasiga alohida e’ ibo
be ildi. Unda g‘azna hisobidan o‘qi u chila ayyo lanadigan o‘qu semina iyasining
alabala yo oqxonasidan oydalanadigan bo‘lajak o‘qi u chila a kibi a alo us
a zandla idan ibo a bo‘lishi za u ligi, Impe iya uqa ola i a’limini milliy kad la ga
opshi ib bo‘lmasligi uq i ilgan edi. “O‘qi u chila semina iyasida g‘azna hisobidan
yo ib o‘qish uchun ay im joyla ma jud bo‘lib, unga namunali mak abla ni
amomlagan iq ido li, is isno a iqasida aqa us o a-onala ining a zandla i qabul
qilinadi. Chunki ula keyinchalik joyla da xalq mak abla ini ashkil e ib, da s be ishla i
ko‘zda u ilgan bo‘lib, bu ishni “ uzem”la ga (mahalliy aholiga) ishonib bo‘lmaydi”
[1].
Ammo cho amaldo la ining ba cha ha aka la iga qa amasdan semina iyaga
ki ish uchun us milla iga mansub alabgo la ko‘p emasligini e’ ibo ga olib, 1879
yilda nihoya o‘z ishini boshlagan o‘qi u chila semina iyasi inglo chila ining uchdan
bi qismiga (alba a, bu miqdo Tu kis on mak abla iga milliy o‘qi u chi kad la
ye ish i ib be ish uchun mu laqo kamlik qila edi) mahalliy aholi a zandla idan qabul
qilish mumkinligi e’ i o e ildi a shu yo‘nalishda ejali ishla amalga oshi ildi [2].
Ta’limni cho ma’mu iya i is agan yo‘nalishda ashkil e ish a boshqa ish uchun
ula ga ma ku a iy qu ollangan, me odik ayyo ga lik ko‘ gan a ye a li bilimga ega
o‘qi u chi kad la za u edi. Bunda a alo o‘lkada is iqoma qilu chi us milla iga
mansub aholi a zandla i sa odini oshi ish, keyinchalik mahalliy aholi a zandla ini
“ke akli yo‘nalishda” o‘qi ishni a’minlash naza da u ildi. Unga ko‘ a, a alo us
mak abla i uchun o‘qi u chila ayyo lashga zo‘ be ish za u edi. Shu sababli
14
Toshken da namuna iy o‘qu muassasasiga ega bo‘lgan “Tu kis on o‘qi u chila
semina iyasi”ni ashkil e ish ejalash i ildi.
Gene al-gube na o lik o‘lka xalq a’limini ashkil e ishda asosiy e’ ibo ini
Tu kis on o‘lkasida 3 million aholining uchdan ikki qismi dash la da yashashiga, ula
Tu kis on xonlikla i a’si idan nisba an che da qolganligiga, cho Rossiyasi xalqla i
bilan bi lashishga moyil ekanligiga qa a di. Xususan, K.P.Kau man: “Biz asosiy
azi amizni kelajakka qoldi may, us da la chiligini keng a qa ish o qali, bi inchidan,
zimmamizdagi odamiylik bu chini baja ib, dash ahlini madaniya li xalqla qa o iga
qo‘shamiz, ikkinchidan, ula ni musulmon dinidan uzoqlash i ib, o‘zimizga
yaqinlash i amiz”, - deb a’kidlagan edi [3]. Uning ejasiga ko‘ a, dash aholisi uchun
uyezd mak abla i negizida boshlang‘ich mak abla ashkil e ish, uning qoshida 20
kishilik in e na qu ish lozim edi. Bu mak abla da uyezd mak abla i bi i u chila i da s
be ishi ejalash i ildi. Unda N.I.Ilminskiyning pedagogik izimi asosida us
ansk ipsiyasi (ki ill ali bosi)ni qo‘llagan holda, anla asosan mahalliy xalqning ona
ilida o‘qi ilishi lozim bo‘lib, us bolala i uchun esa mahalliy aholi ilini o‘qib –
o‘ ganish majbu iy emas edi. Tu kis on xalq a’limi uchun o‘qi u chila ayyo lash
ja ayonini boshqa ishning ma ku a iy a didak ik yo‘nalishla ini aniq asa u e ish
uchun Ilminskiyning pedagogik izimi mohiya ini bilish za u .
Ilminskiy Nikolay I ano ich (1822-1892) Rossiyaning Penza gube niyasida
uhoniy oilasida ug‘ilgan. 1842 yilda Qozon diniy akademiyasida ahsil olgan.
Akademiyada u sla yan a g ek illa idan ashqa i, ansuz, nemis, a ab, a a a u k
ilini o‘ gangan. Uni e si e ni uga gach, shu joyda a ab a a a illa idan da s be gan.
1951 yilda p a osla che ko i bosh ido asi omonidan a ab a u k illa ni chuqu oq
o‘ ganish maqsadida Su iya, Tu kiya a Falas in kabi islom da la la iga uzoq
mudda ga sa a ga yubo ilgan. 3 yildan o iq ilmiy sa a da bo‘lgan Ilminskiy “Al-
azxa ” uni e si e ida islom asosla ini a a ab ilini o‘ gangan. Falas indagi p a osla
che ko ida yashab, a abla a x is ianla ning hayo i bilan anishgan. Sa a dan
qay gach, Qozon akademiyasining missione lik bo‘limida ishlab, islom haqida
a o licha bilimga ega o‘qi u chi hamda qa am hudud aholisi a’limi ashkilo chisi
si a ida ka a ob o‘ qozondi.
O enbu gda qi g‘izla , qozoqla aoliya yu i gan muassasada ishlagan aq ida
u qi g‘iz ilini o‘zlash i ib, u kiy xalqla mao i ishla iga a alasha boshlagan a us
g a ikasiga asoslangan u kiy ali be uzib, o‘qu adabiyo la i chop e i gan. 1859 yilda
u qi g‘iz dash la ida ashkil e ilgan nazo a komissiyasida mas’ul la ozimda xizma
qilgan. Kaspiy dengizining sha qiy qi g‘og‘ida impe iyaning u kmanla bilan olib
bo gan siyosiy man aa li muloqo la ida a jimonlik qilgan.
Ilminskiy N.I. Tu kis onga o‘lka xalq a’limi izimini ashkil e ishga
ko‘maklashish uchun o‘z shogi dla ini jo‘na di. Ula ning aksa iya i Toshken
15
o‘qi u chila semina iyasida aoliya yu i ib, o‘lka bo‘ylab x is ian dinini a g‘ib
e ishni asosiy maqsad deb bilishdi. Jumladan, uning shogi di Vosk esenskiy N.A.
Mosk a uhoniyla idan bi iga yozgan xa ida o‘zining o‘lkadagi azi asi a
o‘qi u chila semina iyasi yo‘nalishini quyidagicha belgilaydi: “Toshken
o‘qi u chila semina iyasi mahalliy aholini usla bilan qo‘shilib ke ishini maqsad
qilgan ekan, ula ni x is ian diniga a g‘ib e ish, hech bo‘lmaganda yaqinlash i ish
semina iya o‘qi u chila ining asosiy maqsadi hisoblanadi” [4].
Mahalliy aholini us mak abla iga keng oq jalb e ish maqsadida bi qancha
ishla amalga oshi ildi. Masalan, mazku o‘qu muassasala ida dehqonchilik a
du adgo lik ishla ini o‘ ga ishga alohida e’ ibo qa a di. Bu bilan mahalliy aholi
a zandla idan ziyoli a boshqa u chi kad la ayyo lash emas, dehqonchilik a
huna mandchilik bilan shug‘ullanadigan, qo a mehna i hisobiga kun ko‘ adigan,
zodagonla sin ini boqadigan xizma ko la ni shakllan i ish ejalash i ildi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. O‘z.R. MDA, 47 . 1/1–ish, Ob us oys e uchebnoy chas i po edoms u
Minis e s a na odnogo p os esheniya Tu kes anskom k aye, 1875.
2. Bend iko K.Ye. “Oche ki po is o ii na odnogo ob azo aniya Tu kes ane
(1865-1924gg.)” // M.: APN, 1961. – B. 110.
3. O‘z.R. MDA, 47- . 1- . 57-ish.4. Ilminskiy N.I. Iz pe episki po op osu o
p imenenii usskogo al a i a k ino odcheskim yazikam // Kazan, 1883. – S.34.
