23
ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІН
ЗЕРТТЕУДЕГІ РӨЛІ МЕН МҮМКІНДІКТЕРІ
ПЕРТАЕВА Э.Қ.1
Ш.Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз университетінің профессордың
ассистенті, филология ғылымдарының кандидаты, Қазақстан Республикасы,
Тараз қ.
САРСЕНБАЕВА М.Б.2
Ш.Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз университетінің сеньор-
лекторы,
педагогика ғылымдарының магистрі, Қазақстан Республикасы, Тараз қ.
ӘЛІМХАНОВА Ж.Ж3., АЙТУ Н.Н4
Ш.Мұртаза атындағы Халықаралық Тараз университетінің ассистенттері,
Қазақстан Республикасы, Тараз қ.
Түйіндеме. Қазіргі заманғы ғылым мен технологияның қарқынды дамуы
жасанды интеллект (ЖИ) құралдарын әдебиет зерттеу саласына енгізуге жол
ашты. Қазақ әдебиеті – ұлттық мәдениеттің маңызды бөлшегі ретінде, дәстүр мен
инновацияның тоғысында жатыр. ЖИ құралдары қазақ әдебиетін зерттеуде
мәтіндерді автоматты түрде өңдеу, стильдік және семантикалық талдау,
авторлық ерекшеліктерді анықтау, сондай-ақ әдеби мұраны цифрландыру
сияқты көптеген мүмкіндіктерді ұсынады. Бұл технологиялар үлкен көлемдегі
әдеби деректерді жылдам әрі тиімді сараптауға, жаңа ғылыми тұжырымдар
жасауға жағдай жасайды. Сонымен қатар, ЖИ қазақ тілінің ерекшеліктерін
ескере отырып, оның даму жолдарын көрсетеді және әдебиет зерттеу әдістерін
жаңартуға септігін тигізеді. Алайда, қазақ тілінің морфологиялық және
синтаксистік күрделілігі, ресурстардың жеткіліксіздігі сияқты қиындықтар бар.
Болашақта жасанды интеллект технологияларын жетілдіру қазақ әдебиетін терең
зерттеуге және оны әлемдік деңгейде танытуға мүмкіндік береді.
Кілтті сөздер: қазақ әдебиеті, жасанды инттелект, ұлттық мәдениет,
мәтіндерді автоматты түрде өңдеу, авторлық стиль, әдеби процесс, электронды
мұрағат.
Аннотация. Современное развитие науки и технологий открыло путь для
внедрения инструментов искусственного интеллекта (ИИ) в область изучения
литературы. Казахская литература, как важная часть национальной культуры,
находится на стыке традиций и инноваций. Инструменты ИИ предоставляют
широкие возможности для исследования казахской литературы, включая
автоматическую обработку текстов, стилевой и семантический анализ,
определение авторских особенностей, а также цифровизацию литературного
24
наследия. Эти технологии позволяют быстро и эффективно анализировать
большие объемы литературных данных и делать новые научные выводы. Кроме
того, ИИ учитывает особенности казахского языка, демонстрирует пути его
развития и способствует обновлению методов литературоведческих
исследований. Однако существуют трудности, связанные со сложной
морфологией и синтаксисом казахского языка, а также с ограниченностью
ресурсов. В будущем совершенствование технологий искусственного
интеллекта позволит глубже изучать казахскую литературу и представить её на
мировом уровне.
Ключевые слова: казахская литература, искусственный интеллект,
национальная культура, автоматическая обработка текстов, авторский стиль,
литературный процесс, электронный архив.
Аbs ac . The mode n de elopmen o science and echnology has opened he
way o he in eg a ion o a i icial in elligence (AI) ools in o he ield o li e a y
s udies. Kazakh li e a u e, as an impo an pa o na ional cul u e, lies a he
in e sec ion o adi ion and inno a ion. AI ools p o ide ex ensi e oppo uni ies o
esea ching Kazakh li e a u e, including au oma ic ex p ocessing, s ylis ic and
seman ic analysis, iden i ica ion o au ho ial ea u es, as well as digi iza ion o li e a y
he i age. These echnologies enable he apid and e icien analysis o la ge olumes o
li e a y da a and acili a e new scien i ic insigh s. Mo eo e , AI akes in o accoun he
peculia i ies o he Kazakh language, demons a es i s de elopmen pa hways, and
con ibu es o he mode niza ion o li e a y esea ch me hods. Howe e , challenges
emain due o he complex mo phology and syn ax o he Kazakh language, as well as
limi ed esou ces. In he u u e, he ad ancemen o a i icial in elligence echnologies
will allow o deepe s udy o Kazakh li e a u e and p omo e i s ecogni ion on a global
scale.
Keywo ds: kazakh li e a u e, a i icial in elligence, na ional cul u e, au oma ic
ex p ocessing, au ho ial s yle, литературный процесс – li e a y p ocess,
электронный архив – elec onic a chi e
Қазіргі заманда жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары ғылымның
барлық саласына кеңінен енуде. Әсіресе, гуманитарлық ғылымдарда – тілтану,
әдебиеттану, мәдениеттануда ЖИ құралдарының қолданылуы зерттеулердің
жаңа деңгейіне көтеруге мүмкіндік беруде.
Қазақ әдебиеті – бай тарихи-мәдени мұраның бір бөлігі ретінде ЖИ
көмегімен терең талдануда. Бұл мақалада жасанды интеллекттің қазақ әдебиетін
зерттеудегі рөлі мен мүмкіндіктері қарастырылады.
1. Жасанды интеллекттің қазақ әдебиетін зерттеудегі рөлі
25
ЖИ қазақ әдебиетін зерттеуде ақпараттық-коммуникациялық
технологияларды қолданудың негізі болып табылады. Оның көмегімен:
1.Мәтіндерді автоматты түрде өңдеу мен талдау жүзеге асады. Бұл үлкен
көлемдегі әдеби мәтіндерді жылдам әрі дәл талдауға мүмкіндік береді.
2.Авторлық стильді анықтау және салыстыру әдістері дамуда. ЖИ
құралдары арқылы белгілі бір авторға тән ерекшеліктер анықталады.
Әдебиеттегі негізгі тақырыптар мен идеяларды автоматты түрде шығару
мүмкіндігі бар, бұл зерттеушілерге әдеби процесті кеңірек түсінуге көмектеседі.
Машиналық аударма және тілдік өңдеу саласында қазақ тілін дамытуға
септігі тиеді [1].
2. Қазақ әдебиетін зерттеудегі жасанды интеллекттің негізгі
мүмкіндіктері
2.1 Мәтіндерді талдау және классификациялау
ЖИ технологиялары мәтіндердің лексикалық, морфологиялық,
синтаксистік құрылымдарын талдай алады. Бұл арқылы қазақ әдебиетіндегі
стильдік, жанрлық ерекшеліктерді анықтау жеңілдейді.
2.2 Семантикалық талдау
Жасанды интеллект мәтіндердің мағыналық құрылымын зерттей отырып,
әдеби шығармалардағы метафоралар, символдар, көркемдік стильдерді талдауда
қолданылады.
2.3 Қолданбалы зерттеулер
ЖИ көмегімен қазақ әдебиетіндегі белгілі бір дәуірдің немесе автордың
шығармаларын сандық форматта өңдеп, зерттеу жүргізуге мүмкіндік бар.
2.4 Электронды мұрағаттар мен дерекқорларды құру
Жасанды интеллект қазақ әдебиетінің электронды архивтерін құруда және
оларды іздеу жүйелері арқылы тез, әрі тиімді пайдалануында маңызды рөл
атқарады.
3. Қиындықтар мен келешек бағыттар
Қазақ тілінің морфологиясы мен синтаксисінің күрделілігі, ресурстардың
шектеулі болуы ЖИ құралдарын жетілдіруде белгілі бір қиындықтар туғызады.
Дегенмен, тілдік корпус пен деректер базасын дамыту, қазақ тілінің табиғи
тілдерді өңдеу жүйелерін жетілдіру – алдағы маңызды міндеттер [2].
Мәселен, Абайдың «Болыс болдым мінеки» өлеңін алайық. Сабақтың
мақсаты – студенттерге Абайдың сатиралық шығармасының мазмұнын, идеясын
және көркемдік ерекшеліктерін меңгерту. Жасанды интеллект құралдары
арқылы мәтінді талдауға, интерактивті оқуға баулу. Әлеуметтік әділетсіздік пен
адам бойындағы мінез-құлықтарды сын көзбен қарауға үйрету.
1.Дайындық кезеңі (ЖИ көмегімен)
26
Қолданылатын құралдар:
Cha GPT / QazaqGPT – өлең мазмұнын талдау, түсіндіру
Google Ba d / Claude.ai – стилистикалық ерекшеліктерді көрсету
Tex - o-Speech (TTS) платформалары – — өлеңді мәнерлеп оқу (мысалы,
TTSMP3.com)
Men ime e / Kahoo – интерактивті сұрақ-жауаптар
Wo dcloud генераторы – өлеңдегі негізгі сөздерді визуализациялау
2. Өлеңмен танысу. Мәтіннен үзінді (толық емес):
Болыс болдым мінеки,
Бар малымды шығындап.
Түйеде қом, атта жал
Қалмады елге тығындап.
Сөйтсе-дағы елімді
Ұстай алмадым мығымдап.
Күштілерім сөз айтса,
Бас изеймін шыбындап [3].
ЖИ әрекеті:
Cha GPT немесе QazaqGPT-ке:
«Бұл өлеңнің тақырыбы мен идеясын түсіндір» деп жазу → студенттермен
бірге
талдау.
Мысалы, Cha GPT-ке сұрақ:
«Абайдың бұл өлеңінде кім сыналып тұр? Сатираның қандай тәсілдері
қолданылған?».
Жауап:
Автор әкімшілік қызметтегі адамдардың жемқорлығы мен екіжүзділігін
әшкерелейді.
Ирония, гипербола, сарказм секілді әдеби тәсілдер байқалады.
Әлеуметтік әділетсіздік – негізгі тақырып.
Қазақ әдебиетінің қайталанбас классигі, ұлы ақын әрі ойшыл Абай
Құнанбаевтың шығармалары ұлттық мәдениеттің негізін құрайды. Оның
өлеңдері тек әдебиет сабақтарында ғана емес, сонымен қатар рухани тәрбие мен
адамгершілік құндылықтарды қалыптастыруда ерекше орын алады. Қазіргі
заманның жаңа технологиялары – жасанды интеллект (ЖИ) құралдары Абай
шығармаларын оқыту процесін жаңаша деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
1. Жасанды интеллекттің білім беру саласындағы рөлі
ЖИ технологиялары білім беру саласында интерактивтілік пен жеке
тәсілді қамтамасыз етеді. Студенттердің қабілеті мен қызығушылығына сәйкес
27
материалды ұсыну, оқу үрдісін жекелендіру, оқыту тиімділігін арттыру – бұл
жасанды интеллекттің басты артықшылықтары.
2. Абай өлеңдерін оқытудағы жасанды интеллект мүмкіндіктері
2.1 Мәтінді түсіндіру және талдау
ЖИ жүйелері Абай өлеңдерін семантикалық талдаудан өткізіп,
студенттерге мазмұнын, негізгі идеяларын, бейнелік құралдарын түсінуге
көмектеседі. Мысалы, өлеңдегі метафоралар мен символдардың мағынасын
ашуға арналған интерактивті құралдар.
2.2 Жеке оқу траекториясын құру
Жасанды интеллект әр студенттің деңгейін анықтап, олардың
қызығушылығына және оқу нәтижелеріне қарай жеке оқу жоспарын құрады. Бұл
әсіресе әдебиеттің терең мағынасын меңгеруде маңызды.
2.3 Дауыстық оқыту және диалогтық жүйелер
Студенттерге өлеңдерді жаттауда және оқу дағдыларын дамытуда
дауыстық талдау құралдары мен сөйлесу боттары көмек көрсетеді. Бұл
интерактивті әдіс студенттердің оқу мотивациясын арттырады.
2.4 Қорытынды және шығармашылық тапсырмалар
ЖИ студенттерге өлеңнің негізгі тақырыптары бойынша сұрақтар қойып,
шығармашылық тапсырмалар ұсынады, бұл білімді терең меңгеруге және өз
ойын еркін білдіруге ықпал етеді.
3. Практикалық қолдану үлгілері
Интерактивті оқу платформалары: ЖИ интеграцияланған жүйелер
Абай шығармаларын мультимедиялық материалдармен (бейне, аудио,
графика) бірге ұсынады.
Чат-боттар: Абай өлеңдерін талдау және түсіндіру бойынша
сұрақтарға жауап беретін виртуалды ассистенттер.
Машиналық аударма және адаптация: Абай өлеңдерін басқа тілдерге
аудару мен талдау үшін ЖИ технологияларын пайдалану [4].
Абай өлеңдерін оқытуда жасанды интеллект құралдарын қолдану
студенттердің шығармашылық қабілеттерін дамытуға, әдебиетке деген
қызығушылығын арттыруға және білім сапасын жақсартуға мүмкіндік береді.
Болашақта бұл технологияларды жетілдіру арқылы ұлттық руханияттың
тереңірек меңгерілуіне қол жеткізуге болады.
Жасанды интеллект құралдары қазақ әдебиетін зерттеуде үлкен
мүмкіндіктерге ие. Олар әдеби мәтіндерді жылдам әрі сапалы талдауға, авторлық
стильді анықтауға, әдебиетті цифрландыруға және зерттеу әдістерін жаңартуға
ықпал етеді. Болашақта ЖИ технологияларын дамыту арқылы қазақ әдебиетінің
терең зерттелуі мен әлемдік деңгейде танылуы мүмкін.
28
Пайдалануға болатын қосымша ресурстар:
1. Abaialemi.kz – Абай шығармаларының толық электронды жинағы
2. QazaqGPT.kz – қазақ тілінде жұмыс істейтін ЖИ
3. Абай шығармалары (1, 2 том). – Алматы: Жазушы, 2022ж.
4. OpenAI Cha GPT – әдебиет талдауға арналған әмбебап ЖИ
5. N.J. Isakulo a DARSLAR TIPOLOGIYASI VA O`ZIGA XOS XUSUSIYATLARI // In e
educa ion & global s udy. 2024. №4 (1). URL: h ps://cybe leninka. u/a icle/n/da sla -
ipologiyasi- a-o-ziga-xos-xususiya la i
6. JANIKULOVNA I. N. Me hodology o eaching cus oms e ms in english using s udy
p ojec s. – 2024.
7. Sube maniam L. e al. A Sys ema ic Re iew o Sus ainabili y Managemen in Small and
Medium En e p ises o Imp o e Sus ainable De elopmen Goals //Ac a Inno a ions. – 2025.
– С. 38-48.
8. Исакулова Н. Божхона соҳасига оид терминларни ўқитишда тадқиқот лойиҳалардан
фойдаланиш //in Lib a y. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 11-19.
9. Dju aye Dusmu od U alo ich. (2025). Jadid usuli mak abla ining u kis on xalq a’limi
izimi isloho idagi ahamiya i (xx as boshla i). xalqa o ilmiy-amaliy anjuman " a’lim
maydoni endensiyala i: kompe en siyala , inno a siyala a exnologiyala ", 1(1), 30–34.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.15362015
10. Чудакова, В., & Джураев, Д. (2024). Интегративный инструментарий внедрения
«технологии формирования психологических компетентностей
конкурентоспособности личности в условиях инновационной деятельности», с
использованием диагностических, интерактивных, цифровых и STEM методов в
современн. Наука и инновации, 1(1), 17–22. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/ilm- an- a-inno a siya/a icle/ iew/32694
11. Джураев D. (2024). Mehna mig a siyasi ja ayonidagi qiyinchilikla ning oldini olishda
ilologik a psixologik ko`mak xususiya la i. Наука и инновации, 1(1), 6–8. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/ilm- an- a-inno a siya/a icle/ iew/32696
12. Джураев D., & Уралов M. (2023). Ta`limda pedagogik aoliya ni psixologik
modellash i ish ja ayonida o m p o esso -o‘qi u chila ini kasbiy sa alashning psixologik
diagnos ikasi ahamiya i . Цифровизация современного образования: проблема и
решение, 1(1). извлечено от h ps://inlib a y.uz/index.php/digi aliza ion-mode n-
educa ion/a icle/ iew/24693
13. D.Ju aye . (2022). Fo ma ion o a sys em o psychological diagnosis o p o essional
selec ion o p o esso s and eache s in highe educa ional
ins i u ions. h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.7158176
14. Dusmu od U alo ich Dju ae , Dildo a Saido na Da ono a, Dja da Abdujabbo o ich,
F om The P ac ice O P o essional Selec ion O Teache s In Highe Educa ion Ins i u ions,
Eu opean Jou nal o Molecula & Clinical Medicine, 2023, Volume 10,
h ps://doi.o g/10.53555/jaz. 44iS7.3063
