81
INKYUZIV MUHITDА MАSHG‘ULОT ISHLANMASINI ISHLAN CHIQISH
YO`LLARI
N.J.Isakulo a
ped. an.dok., p o esso
Anno a siya. Mazku maqolada inkyuzi muhi dа mаshg‘ulо ishlanmasini
ishlan chiqish yo`lla i yo i ilgan. Shuningdek, o Dа sning sаmа аdо ligi kо'р jihа dаn
аniq mаqsаd а аzi аlа ni bеlgilаshgа bоg'ligi bayon e ilgan.
Kali so`zla a ibo ala : o‘qu mа е iаlini mоslаsh i ish, mоdi ikаsiyаlаsh,
bоsqichmа-bоsqich qо‘shish еxnоlоgiyаsi
Hа qаndаy dа sning si а i аsоsаn о'qi u chini ungа аyyо lаshning рux аligi
bilаn bеlgilаnаdi. Dа sning sаmа аdо ligi kо'р jihа dаn аniq mаqsаd а аzi аlа ni
bеlgilаshgа bоg'liq. Inklyuzi sin о'qi u chilа i, shuningdеk, umumiy а'lim sin lа i
uch а аzi аni qо'yаdilа : а'limiy, а biyа iy а kо еk siоn- i оjlаn i u chi. Fа qi
shundаki, uzа ish а i оjlаn i ish аzi аsigа kо'р оq е' ibо bе ilаdi.
Tа'limiy аzi а о'qu dаs u lа ini о'zlаsh i ish, bоlаlа ning mа'lum о'qu
bilimlа i, kо'nikmаlа i а kо'nikmаlа ini о'zlаsh i ish аzi аlа ini bеlgilаshi kе аk. Sо'z
dа s mаzmunini аks е i аdi. Tа biyа iy аzi а yuqо i qаd iyа lа ni shаkllаn i ish,
xulq-а о mоdеllа ini аkоmillаsh i ish, bоlаlа ning kоmmunikа i kо'nikmаlа ini
о'zlаsh i ish, ij imоiy аоllikni i оjlаn i ish а bоshqаlа ni bеlgilаshi kе аk.
Kо еk siоn- i оjlаn i u chi аzi а о'qi u chini аqliy jа аyоnlа ni, bоlаning hissiy-
ix iyо iy sоhаsini i оjlаn i ishgа, mа jud kаmchiliklа ni mаxsus реdаgоgik а
рsixоlоgik usullа bilаn uzа ish а qорlаshgа аniq yо'nаl i ishi kе аk. Ushbu аzi а
judа аniq bо'lishi а dа sdа mаksimаl dа аjаdа ish i оk е аdigаn аqliy unk siyаlа ni
аоllаsh i ishgа qа а ilgаn bо'lishi kе аk. Kо еk siоn- i оjlаn i u chi аzi аni аmаlgа
оshi ish yuqо i аqliy unk siyаlа ni, hissiy-i оdа iy, kоgni i sоhаlа ni а bоshqаlа ni
аkоmillаsh i ish uchun dа sgа mаxsus uzа ish а i оjlаn i ish mаshqlа ini ki i ishni,
bi nеch а аnаlizа о lа gа аsоslаngаn аzi аlа ni ki i ishni а bоshqаlа ni о'z ichigа
оlаdi [2] (1-jаd аlgа qа аng):
1-jаd аl.
Inklyuzi sin dа dа sning а'limiy, а biyа iy а kо еk siоn-
i оjlаn i u chi аzi аlа i
Tа'limiy аzi а Tа biyа iy аzi а Kо еk siоn- i оjlаn i u chi аzi а
аlаbаlа dа g'оyаlа ni
shаkllаn i ish
(shаkllаn i ish);
аniqlаsh (аniqlаsh);
аnish i ish, аnish i ish,
аnish i ishni dа оm
е i ish;
аniqlаng;
kuzа u chаnlikni а biyаlаsh;
mus аqillikni а biyаlаsh;
qа 'iylik а sаb - оqа ni
а biyаlаsh;
аxlоqiy аzilа lа ni
а biyаlаsh (sе gi, hu mа ,
mеhnа sе а lik, hаmdа dlik
qоbiliyа i а bоshqаlа ).
izchil оg'zаki nu qni uzа ish а i оjlаn i ish
( а ibgа sоlish unk siyаsi, еjаlаsh i ish
unk siyаsi, аhlil qilish unk siyаsi, о оерik
jihа dаn о'g' i аlа uz qilish, раssi а аоl
sо'z bоyligini о'ldi ish а bоyi ish, diаlоgik
а mоnоlоgik nu q) аmаlgа оshi ish о qаli;
izchil yоzmа nu qni uzа ish а i оjlаn i ish
(dе о mа siyаlаngаn mа nlа , kоmроzi siyа,
82
kеngаy i ish;
umumlаsh i ish;
izimlаsh i ish;
а qlаsh;
аmаldа qо'llаshni о' gаning;
оydаlаnishni о' gаning;
mаshq qilish;
еkshi ing
аqdimо , ijоdiy dik аn us idа ishlаshdа);
xо i аni uzа ish а i оjlаn i ish (qisqа
muddа li, uzоq muddа li); izuаl in'ikоslа ni
uzа ish а i оjlаn i ish; еshi ish qоbiliyа ini
i оjlаn i ish; qо'llа ning nоzik mо о li
kо'nikmаlа ini uzа ish а i оjlаn i ish
(qо'ldа mаhо а ni shаkllаn i ish, i mni
i оjlаn i ish, hа аkа lа ning а оnligi,
hа аkа lа ning mu аnоsibligi); аqliy аоliyа ni
uzа ish а i оjlаn i ish ( аhlil а sin еz
оре а siyаlа i, аsоsiy ik ni аniqlаsh,
mаn iqiy а sаbаb-оqibа munоsаbа lа ini
о' nа ish, ik lаshning еjаlаsh i ish
unk siyаsi); аlаbаlа ning shаxsiy
аzilа lа ini, hissiy а ix iyо iy sоhаni
uzа ish а i оjlаn i ish (о'zini u а bilish,
qа 'iyа lilik а chidаmlilik qоbiliyа lа i, his-
uyg'ulа ini i оdа е ish qоbiliyа i)
Inklyuzi sin dа dа s еjimini аshkil qilishdа о'qi u chi quyidаgi аlаblа gа
iоyа qilishi kе аk:
1. Dа s аniq аlgо i mgа еgа bо'lishi kе аk. Muаyyаn аlgо i mgа о' gаnib qоlgаn
bоlаlа yаnаdа а ibli bо'lishаdi.
2. "Mаxsus" bоlаlа gа аqdim е ilаdigаn hа bi аzi а hаm muаyyаn hа аkа lа
аlgо i migа jа оb bе ishi kе аk.
Оg'zаki аzi аlа quyidаgi аlgо i mgа mu о iq аmаlgа оshi ilаdi:
о'qi u chi орshi iqni о'zi аy аdi (siz qо'llаb-qu а lо chi sо'zlа yоki qо'llаb-
qu а lо chi jumlаlа bilаn kа аlа dаn оydаlаnishingiz mumkin);
о'qi u chi аzi аni qаndаy bаjа ishimizni аy аdi: а аl nimа, kеyin nimа,
nа ijаdа nimа bо'lаdi;
аzi аni bоsqichmа - bоsqich bаjа ish-bоlаlа bаjа аdilа , о'qi u chi bilаn
еkshi аdilа а hоkаzо;
орshi iqning bаjа ilishini yаkuniy еkshi ish, xа оlа ni hisоbgа оlish (о'qi u chi
аy аdi, kеyin bоlаlа ).
Yоzmа орshi iqlа :
о'qi u chi орshi iqni о'zi аy аdi (yа'ni biz nimа qilаmiz) - bоlаlа о'qi u chidаn
kеyin орshi iqni аlа uz qilishаdi; siz qо'llаb-qu а lо chi sо'zlа yоki qо'llаb-
qu а lо chi jumlаlа bilаn kа аlа dаn оydаlаnishingiz mumkin;
bоlаlа gа о'z-о'zini bаjа ish uchun орshi iq bе ilgаn kа аlа bе ilаdi (hа аkа lа
аlgо i mi kа аning о'zidа yоki dоskаdа yоzilаdi, sin dаgi s еndlа dа bundаy
аzi аlа ni bаjа ish аlgо i mi bо'lgаn jаd аllа , diаg аmmаlа mа jud);
орshi iqni еkshi ish: о'qi u chi hа bi bоlаgа yаqinlаshgаndа yоki оldingi
еkshi u dаn оydаlаnib, орshi iqni аlоhidа еkshi ishi mumkin;
83
3. Nоgi оn bоlаlа bо'lgаn inklyuzi sin dаgi dа s mа е iаlni id оk е ishni
sоddаlаsh i ish uchun kо'р sоnli kо' inishdаn оydаlаnishni о'z ichigа оlishi kе аk.
Vizuаl mа е iаl аsmlа ni yоki nа sаlа ni раssi а ishdа kо' ib chiqish еmаs, bаlki
bilimgа hissа qо'shishi kе аk.
4. Dа sning аsоsiy аlаblа idаn bi i nоgi оn bоlаlа ning zаi е' ibо ini, ulа ning
chа chаshini а mоnо оn аоliyа bilаn о'yingаnligini hisоbgа оlishdi . Shuning
uchun, dа sdа о'qi u chi u li xil аоliyа u lа ini о'zgа i ishi kе аk:
а) dа sni xо i аni, е' ibо ni о' gа аdigаn аzi аlа bilаn bоshlаsh yаxshi оqdi ;
b) mu аkkаb in еllеk uаl орshi iqlа dаn аqа dа sning о' аsidа оydаlаnish;
) о'qi ish bilаn bоg'liq аzi аlа ni а аqа uzа ish yо'nаlishigа еgа bо'lgаn
аzi аlа ni аlmаsh i ish ( izuаl gimnаs ikа, nоzik оsi а kо'nikmаlа ini i оjlаn i ish,
id оk а ik lаshni i оjlаn i ish uchun аzi аlа dаn оydаlаnish);
d) ku ilmаgаn, о'yin lаhzаlа i, аqоbа lаhzаlа i, i nаlа , оlli о'yinlа , mini-
sреk аkllа dаn оydаlаning (yа'ni bоlаlа ning his- uyg'ulа igа а'si qilаdigаn а
bilimlа ni hаyо bilаn bоg'lаydigаn bа chа аdbi lа ) [1].
Misol uchun indi iduаl а’limiy mа sh u ni ishlаb chiqish a аmаlgа
оshi ish bоsqichlа i inklyuzi a'lim izimida o‘qu chining indi idual eh iyojla ini a
imkoniya la ini inoba ga olgan holda a'lim ja ayonini ejalash i ish a amalga
oshi ishni a'minlaydi. Indi iduаl a'limiy ma sh u ning o‘g‘ i ishlab chiqilishi a
sama ali amalga oshi ilishi o‘qu chining mu a aqiya li i ojlanishini a'minlashga
yo dam be adi. Quyida indi iduаl a'limiy ma sh u ni ishlab chiqish a amalga
oshi ish bosqichla ini ba a sil ko‘ ib chiqamiz (2-jad alga qa ang):
2-jad al.
Indi iduаl a'limiy ma sh u ni ishlab chiqish a amalga oshi ish
bosqichla i
Bosqichla Bosqichla
mazmuni
Bosqichla ja ayoni
1-bosqich O‘qu chining
hola ini a
eh iyojla ini
aniqlash
O‘qu chining hozi gi bilim a ko‘nikmala ini, i ojlanish
da ajasini ahlil qilish.
O‘qu chining indi idual xususiya la ini, ya'ni o‘ ganish
uslubla i ( izual, audi i , kines e ik), psixologik hola i a
ij imoiy xususiya la ini baholash.
O‘qu chining qiyinchilikla i a kuchli omonla ini aniqlash
uchun diagnos ik osi ala dan oydalanish ( es la , anke a,
in e yula )
2-bosqich Ta'lim
maqsadla ini
belgilash
O‘qu chining bilim a ko‘nikmala ini i ojlan i ish uchun
aniq maqsadla ni belgilash.
Kogni i , psixologik a ij imoiy i ojlanish bo‘yicha
maqsadla qo‘yish.
Maqsadla ning o‘lchanadigan a ealis ik bo‘lishini
a'minlash (SMART izimi
3-bosqich Ta'lim
s a egiyasini a
O‘qu chining o‘ ganish uslubla ini a a zallikla ini hisobga
olib, a'lim me odla ini anlash.
84
me odla ini anlash Yangi ma e ialla ni e kazish usulla ini ishlab chiqish
(in e ak i me odla , ko‘ gazmali ma e ialla , gu uhda
ishlash).
O‘qu chining qiyinchilikla ini ba a a e ish uchun
eabili a siya a psixologik me odla ni qo‘llash
4-bosqich Ta'lim das u ini
shakllan i ish
Ta'limning ma zula i a aq jad ali belgilanishi.
O‘qu chining indi idual eh iyojla ini qondi ish uchun mos
o‘qu ma e ialla i, osi ala a esu sla anlanadi.
Das u da o‘qu chining ilg‘o a o qada qolgan omonla i
uchun alohida yo‘nalishla a me odla ko‘zda u iladi
5-bosqich O‘qu chila ning
i ojlanishini
kuza ish a
baholash
Ta'lim ja ayonida o‘qu chining yu uqla i a
mu a aqiya la ini kuza ish ( es la , ju nalla , ishla ).
Pe iodik baholashla a diagnos ika yo damida
o‘qu chining o‘zga ishini ahlil qilish.
O‘qu chi bilan muloqo o qali uning ik ini a
hissiyo la ini inglash, a'lim ja ayonidagi qiyinchilikla a
mu a aqiya la ni muhokama qilish
6-bosqich Ta'limiy
ma sh u ni
ah i lash a
moslash i ish
O‘qu chila ning p og essi a baholashla asosida, a'limiy
ma sh u ni moslash i ish.
Yangi azi ala a maqsadla belgilash, o‘qu chining
eh iyojla iga mos a ishda o‘qu das u ini yangilash.
O‘qu chi bilan mun azam a ishda muloqo qilib, unga
ke akli yo damni ko‘ sa ish
7-bosqich Yakuniy baholash
a na ijala
O‘qu chining maqsadla ga e ishish da ajasi a na ijala ini
umumiy baholash.
Yu uqla ni a mu a aqiya la ni an olish, o‘qu chining
ish iyoqini oshi ish.
Keyingi bosqichla ga ayyo likni baholash a za u bo‘lsa,
yangi ma sh u la ni ejalash i ish
1-bosqich o‘qu chining hozi gi hola ini ahlil qilishdi . Bu bosqichda
o‘qu chining kogni i , emo sional, ij imoiy a psixologik eh iyojla i aniqlanadi.
2-bosqichda indi iduаl a'limiy ma sh u ni ishlab chiqish, o‘qu chining
i ojlanishi uchun aniq a o‘lchab bo‘ladigan maqsadla belgilanishi ke ak. Maqsadla
o‘qu chining eh iyojla i a imkoniya la i asosida aniq shakllan i iladi.
3-bosqichda indi iduаl a'limiy ma sh u ni amalga oshi ish uchun o‘qu chining
eh iyojla iga mos pedagogik s a egiyala a me odla ni anlash za u . Bu me odla
o‘qu chining o‘ ganish uslubiga, mo i a siyasiga a psixologik xususiya la iga mos
bo‘lishi ke ak.
4-bosqichda indi iduаl a'limiy ma sh u ni ishlab chiqishda aniq a'lim das u i
yoki ejasi ya a iladi. Bu das u o‘qu chining eh iyojla i a belgilangan maqsadla
asosida uziladi.
5-bosqichda indi iduаl a'limiy ma sh u ning mu a aqiya ini baholash uchun
o‘qu chining i ojlanish ja ayoni doimiy a ishda kuza ilib bo ilishi ke ak. Bu
ja ayonda, o‘qu chining p og essi a maqsadla ga e ishish da ajasi ahlil qilinadi.
85
6-bosqichda o‘qu chila ning eh iyojla i a i ojlanish ja ayonini hisobga olgan
holda, a'limiy ma sh u ni ah i lash a za u bo‘lsa, yangi me odla a s a egiyala ni
qo‘llash ke ak. Bu, o‘qu chining mu a aqiya li i ojlanishi uchun a'limni
op imallash i ishni a'minlaydi.
7-bosqichda indi iduаl a'limiy ma sh u ni amalga oshi ishning yakuniy
bosqichida o‘qu chining e ishgan na ijala i baholanadi a ahlil qilinadi. Bu ja ayonda
o‘qu chining o‘ ganishdagi mu a aqiya la i a qiyinchilikla i ko‘ ib chiqiladi.
Xulosa qilib ay ganda, indi iduаl a'limiy ma sh u ni ishlab chiqish a amalga
oshi ish ja ayoni, o‘qu chining eh iyojla i a imkoniya la ini inoba ga olgan holda,
a'lim ja ayonining sama ado ligini oshi adi. Ha bi bosqichda o‘qu chi bilan
indi idual yondashu ni qo‘llash, uning mu a aqiya ini a'minlash a i ojlanishiga
yo dam be adi. Bu ja ayon o‘qu chining shaxsiy i ojlanishiga ka a a'si ko‘ sa adi
a a'lim izimini yanada sama ali qiladi.
Foydalanilgan adabiyo la o‘yxa i:
1. Организация режима урока в инклюзивном классе. Организация режима
урока в инклюзивном классе (1sep . u)
2. Проектирование урока в условиях инклюзивного образования.
проектирование урока в условиях инклюзивного образования |
Методическая разработка: | Образовательная социальная сеть (nspo al. u)
3. Shomaxmudo a R.Sh. Maxsus a inklyuzi a’lim: xalqa o a milliy aj ibala .
Uslubiy qo‘lanma. – Toshken 2011. – 208 b. 183-184-б.
4. Исакулова, Н. (2024). Историческое происхождение педагогических
концепций. in Lib a y, 1(1), 100–105. извлечено от
h ps://inlib a y.uz/index.php/a chi e/a icle/ iew/34867
5. N.J. Isakulo a DARSLAR TIPOLOGIYASI VA O`ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI // In e educa ion & global s udy. 2024. №4 (1). URL:
h ps://cybe leninka. u/a icle/n/da sla - ipologiyasi- a-o-ziga-xos-
xususiya la i (дата обращения: 30.10.2025).
6. JANIKULOVNA I. N. Me hodology o eaching cus oms e ms in english
using s udy p ojec s. – 2024.
7. Sube maniam L. e al. A Sys ema ic Re iew o Sus ainabili y Managemen in
Small and Medium En e p ises o Imp o e Sus ainable De elopmen Goals
//Ac a Inno a ions. – 2025. – С. 38-48.
8. Исакулова Н. Божхона соҳасига оид терминларни ўқитишда тадқиқот
лойиҳалардан фойдаланиш //in Lib a y. – 2024. – Т. 2. – №. 2. – С. 11-19.
9. Dju aye Dusmu od U alo ich. (2025). Jadid usuli mak abla ining u kis on
xalq a’limi izimi isloho idagi ahamiya i (xx as boshla i). xalqa o ilmiy-
amaliy anjuman " a’lim maydoni endensiyala i: kompe en siyala ,
inno a siyala a exnologiyala ", 1(1), 30–34.
h ps://doi.o g/10.5281/zenodo.15362015
