86
BO‘LAJAK TEXNOLOGIYA O‘QITUVCHILARINING DIZAYN
KOMPETENTLIGINI SHAKLLANTIRISHNING NAZARIY ASOSLARI
Za ipo a Se a a E kin qizi
Oliy a’lim, an a inno a siyala azi ligi huzu idagi
Oliy a’limni i ojlan i ish adqiqo la i ma kazi mus aqil izlanu chisi
Oliy a’lim ashkilo la ida bo‘lajak mu axassisla ni ayyo lash na aqa muayyan
o‘qu anla i bo‘yicha bilimla ni yuksak da ajada o‘zlash i ishni, balki amaliy a
ij imoiy aoliya da aol ish i ok e ishga ayyo lashni ham naza da u adi. Bu esa
alabala ni oliy a’limning muhim a aj almas qismi hisoblangan bo‘lajak kasbiga
ayyo lashga ham o‘la ma’noda aalluqlidi .
Hozi gi sha oi ida oliy a’lim ashkilo la ida exnologik a’lim yo‘nalishida
bo‘lajak mu axassisla ning dizayn kompe ensiyala ini shakllan i ishni si a jiha dan
mu laqo yangi bosqichga ko‘ a ish, exnologiya ani mazmunini akomillash i ish
muammosi bo‘lajak mu axassisla ni mehna aoliya iga ayyo lash, amaliy
aoliya ning u li sohala ida ula da sub’ek i mehna aj ibasi a aoliya
ko‘nikmala ini shakllan i ishning dolza bligi bilan uz iy bog‘liq.
Inno a sion yondashu asosida bo‘lajak exnologiya o‘qi u chila ining dizayn
kompe ensiyala ni shakllan i ish deganda biz quyidagila ni naza da u amiz:
exnologik ope a siyala ni izchil, o‘g‘ i baja ish a ibiga, exnologik meʼyo la ga,
exnika xa sizlik qoidala iga oiya e gan holda, aniq aziya la da asbob-uskunala dan
o‘g‘ i oydalanish, mahsulo ni ishlab chiqishda oydalanadigan exnik obʼek la
bo‘yicha bilimla i, ko‘nikmala i, malakala idan sama ali oydalanish qobiliya i
si a ida aʼ i lash mumkin.
Jamiya da a’lim olining o‘zga ishini ko‘p jiha dan inno a sion ja ayonla
belgilab be di. A alla i a’lim o‘qu chila ni “hayo ga ayyo lashga”, ula da bilimla ,
malakala , in o ma sion a ij imoiy ko‘nikmala ni shakllan i ishga yo‘nal i ilgan
bo‘lsa, endilikda a’lim shaxsga a’si ko‘ sa u chi exnologiyala a uslulla ni
ya a ishga ko‘p oq yo‘nal i ilmoqda a bu esa, o‘z na ba ida, ij imoiy a shaxsiy
eh iyojla o‘ asida mu ozona ni a’minlashga, o‘z-o‘zini i ojlan i ishga (o‘z-o‘zini
kamol op i ishga, mus aqil a ishda bilimini oshi ishga), shaxsning o‘z
indi idualligini namoyon e ishiga a jamiya dagi o‘zga ishla ga ayyo ga ligini
a’minlashga xizma qilmoqda.
Inno a sion exnologiyala - bu o‘qi u chi a alabala ning o‘za o
a’si lashishining p insipial jiha dan yangi uslub a me odla bo‘lib, ula pedagogik
aoliya da sama ali na ijala ga e ishishni a’minlaydi.
Ha qanday yangilik jamiya dagi o‘zga ishla u ayli a ilmiy exnika
a aqqiyo ining man iqiy da omi si a ida paydo bo‘ladi. Faoliya sohala ida yangilikla
87
bo‘lishi muqa a . Ilmiy exnika a aqqiyo i ko xona a ashkilo la ning mehna
aoliya ida muhim o‘zga ishla ni aqozo e adi.
Zamona iy o‘qu da sla ida loyihalash aoliya ini jo iy e ish — inno a sion
usulni qo‘llash da s sama ado ligini oshi ishga xizma qiladi. Inno a sion
exnologiyala pedagogik ja ayon hamda o‘qi u chi a o‘qu chi aoliya iga yangilik,
o‘zga ishla ki i ish bo‘lib, uni amalga oshi ishda asosan in e aol uslubla dan
oydalaniladi.
Hozi gi zamon sha oi ida mu axassisla bilimli, chuqu mushohada a mulohaza
asosida qa o la qabul qilishga qodi , o‘z kasbi-ko i si -as o la ini pux a egallagan
bo‘lishi sha . Bu esa, o‘z na ba ida, mus aqil da la imiz kelajagi bo‘lmish yoshla ni
a biyalashda a ula ning ba kamol inson bo‘lib shakllanishida o‘qi u chila , pedagog
olimla , ko xona ahba la i, boshqa u pe sonalla i zimmasiga o‘ a mas’uliya li
azi ala ni yuklaydi. Demak, zamona iy ashkilo a ko xonala da aoliya
ko‘ sa adigan bo‘lajak mu axassisla ning kasbiy shakllanishida pedagogla ning
alohida o‘ ni bo .
Hozigi aq da a’lim sohsidagi inno a siyala dolza b bo‘lib bo moqda, ze o,
aynan a’lim inson ma judligini belgilab be u chi asosiy sohala dan hisoblanadi.
Ta’limning zamona iy izimida jamiya ning asosiy alabla idan bi i ha omonlama
i ojlangan, mu akkab aziya la da nos anda yechimla ni opishga, ijodiy ik lay
oladigan a bu un hayo i da omida uzluksiz a’lim olishga qodi shaxsni a biyalab
oyaga ye kazish, shakllan i ishdan ibo a . Hozi gi aq da a’lim izimimizning yangi
a lod a’lim s ada la ini jo iy e ish jamiya ning eh iyoj a alabla ini qondi u chi
mu axassisla ayyo lashga yangicha yondashu la ni qay a anglashni aqozo e moqda.
Bu esa inno a sion yondashu asosida umumiy o‘ a a’lim mak ab o‘qu chila ida
exnologik kompe ensiyala ni shakllan i ishni alab qiladi.
Oliy a’lim ashkilo la ida alabala ning exnologik ayyo ga ligida qa o
kamchilikla aniqlandi: pedagogik xodimla da inno a sion ij imoiy-iq isodiy sha -
sha oi la da mehna a biyasi a exnologik a’lim maqsadi haqida aniq asa u la
ma jud emas; qishloq mak ab o‘qu chila i mehna a biyasi mazmuni bugungi kun
alabla i asosida ishlab chiqilmagan, o‘qu chila ning indi idual xususiya la i a
qiziqishla i ye a li da ajada o‘liq hisobga olinmaydi, mehna a biyasi a o -muhi ning
min aqa iy a milliy o‘ziga xos xususiya la ini hisobga olmagan holda umumiy a zda
ashkil e iladi; mak ab o‘qu chila ining exnologik ayyoga ligini ashkil e ish
shaklla i mehna ni ashkil qilish zamona iy shaklla iga mos kelmasligi holla i ma jud;
exnologik a’lim a a biya moddiy- exnik bazasining yuqo i emasligi hamda ushbu
kamchilikla ning na ijasi o‘la oq o‘qu chila da mehna ga eh iyojning ma jud
emasligi.
Mamlaka imiz pedagogikasi uchun xos bo‘lgan yoshla ni exnologik
ayyo lashning an’ana iy muammosi bozo iq isodiyo i sha oi ida o‘zining yangi
88
qi ala ini namoyon e moqda, bu esa mos a ishda mehna a biyasi izimining
maqsadi, mazmuni a p o sessual xa ak e is kala ini ubdan o‘zga i ishni a
kompleks- exnologik ayyo lashni alab qiladi.
Ta’lim izimi oldiga e a ak a o dagi juda mu akkab o‘zga ishla ga insonning
doimiy a ishda moslashishini a’minlash azi asi qo‘yilmoqda. Bugungi kunda ilmiy
exnika a aqqiyo ining exnik, indus ial da i i ojlanishi o‘ nini exnologik
i ojlanish da i egallamoqda. Ishlab chiqa ishning asosiy azi asi eng yaxshi
exnologik xossala ga ega bo‘lgan mahsulo ni ishlab chiqa ishdan ibo a . Bunda
exnologiklik keng ma’noda ushuniladi a iq isodiy, ekologik a boshqa
ko‘ sa kichla bilan a si lanadi.
Texnologik jamiya omonidan XXI as yoshla i oldiga qo‘yilayo gan ko‘plab
alabla o asidan quyidagila ni aloxida ko‘ sa ib o‘ ish mumkin: a o -muhi ni ushuna
olish; yangi ij imoiy muhi ga qiyinchiliksiz a ix iyo iy a ishda in eg allashish;
jamiya da o‘g‘ i yo‘nalish ola bilish qobiliya i, uning qonunla iga mu o iq za u
shaxsiy si a la ni shakllan i ish, a o -muxi ga moslashish qobiliya iga ega bo‘lish;
sa a ba lik si a iga ega bo‘lish; e angi kunga ishonish hissini yo‘qo maslik uchun
jamiya bilan bi ga o‘zga ishga o‘ ganish; kelajakka yo‘nalish ola bilish (si a li a’lim
olishga in ilish, XXI as da alab e iladigan bilimla ni egallash), o‘zida bilish
qobiliya la ini i ojlan i ish; o‘z ishini ashkil qila olishlik, hayo iy mu a aqiya
ka ola i si a ida kasbiy yuksalishga in ilish; ijodko lik a ya a u chilik si a la ini
i ojlan i ish. Ze o, ha qanday jamiya sha oi ida insonning o‘zi asosiy qad iya
hisoblanadi.
Ha aka la loyihasi si a ida exnologik a’limning maqsadla i a shaxsning
shakllanishi ja ayonidan ku iladigan na ija o‘qu chila ni exnologik ayyo lash
izimini ishga ushi ish a i ojlan i ish mazmuni, shaklla i a me odla ini
zamona iylash i ishga ka a a’si ko‘ sa adi.
Texnologik a’lim g‘oyasi alabala ning exnologik ayyo ga ligini, ula ning
exnologik jamiya sha oi idagi oliga qa a ilgan yangi “Texnologiya” anida
mujassam bo‘lgan.
Texnologik ayyo ga lik – bu bo‘lajak exnologiya o‘qi u chila ining ongida
olamning exnologik manza asini shakllan i ish asosida ula ni amaliy aoliya ga
ayyo lash ja ayonidi . Bunda olamning exnologik manza asi si a la i, ya’ni qay a
o‘zga i u chi ik lashi a ijodko lik, dizayn qobiliya la ining i ojlanishi hamda
dunyo qa ashining muhim elemen i si a ida qa aladi. A suski, o‘ziga xos
jozibado ligiga qa amasdan exnologik a’limining maqsadi a azi ala i hozi cha
pedagogik amaliyo da ye a li da ajada keng qo‘llanilgani yo‘q. “Texnologiya”
loyihasini jo iy e ish ja ayoni bizning pedagogika animizda alabala ni exnologik
ayyo lash mus aqil muammo si a ida ye a licha o‘ ganilmagan, o‘qu chila ni
kompleks exnologik ayyo lash sohasida ilmiy adqiqo la deya li olib bo ilmagan;
89
exnologik ayyo ga lik mazmunini aniqlash a ula ni o‘qu ja ayonida qo‘llashga oid
ilmiy asoslangan yondashu la ning ma jud emasligi ham ishni ancha
mu akkablash i adi.
Pedagogik exnologiyaning muhim g‘oyasi — ijobiy na ijaga e ishish, uning
g‘oyasini amalga oshi ish uchun, eng a alo, o‘qi ish a ibini, didak ik izimni
ya a ish za u .
Boshqacha ay ganda, didak ik izimni ya a ish uchun quyidagila muhim
hisoblanadi: a) maqsadni qa ’iy belgilash; ) maqsadga e ishish osi ala i;
g) osi ala dan oydalanish qoidala i; maqsadga e ishish na ijala i.
Ta’lim be ishning yuqo ida a si langan modeli: «maqsad — osi a — ula dan
oydalanish qoidala i — na ija» ha qanday pedagogik exnologiyaning asosini ashkil
e adi.
Texnologiya ani alabala ning o‘qu - a biya ishla inining bi yoki bi necha
yondosh sohala ida bilimla ni, amaliy ko‘nikma a malakala ni sama ali
o‘zlash i ishini, shuningdek, ula da shaxsiy xususiya la i a axloqiy si a la ning
i ojlanishini a’minlaydi. Bundan ashqa i, u pedagogik ja ayonning asosiy ashkiliy-
me odik osi asi hisoblanadi.
Xo ijiy aj iba a o‘zimizning pedagogik p ognozla imiz shuni ko‘ sa adiki,
ishlab chiqa ish uzilmasida yaqin kelajakda kichik a o‘ a biznes adbi ko ligi deb
a almish ko xonala asosiy o‘ inni egallaydi, ula ga yuqo i in ellek ual i ojlangan,
u li xil amaliy malakala , yaxshi exnologik kompe ensiyaga ega mu axassisla juda
za u bo‘ladi.
Ay ilganla ni umumlash i ib, shuni a’kidlash joizki, shaxsning unksional
sa odxonligi a kasbiy sa a ba ligini a’minlashga qa a ilgan umum a’lim ayyo ga lik
uzilmasini ishlab chiqish zamona iy pedagogikaning muammola idan hisoblanadi.
Foydalanilgan adabiyo la
1. O‘zbekis on Respublikasi Xalq a’limi azi li hamda Respublika Ta’lim
ma kazi omonidan ishlab chiqilgan Umumiy o‘ a a’lim muassasala i uchun
Texnologiya anidan o‘qu das u i. Toshken 2017.
2. O‘.Q.Tolipo , S.N.Sayidahmedo Pedagogik maho a a pedagogik
exnologiyala . – T., “Fan a exnologiyala ”, 2014. – B. 335.
3. Sh.S.Sha ipo O‘qu chila kasbiy ijodko ligi uz iyligini a’minlashning
naza iyasi a amaliyo i. Diss. …ped. an. dok. – T., 2012. – 307 b.
4. Зарипов Л.Р. Инновацион ёндашув асосида 5-7-синф ўқувчиларида
технологик компетенцияларни шакллантириш методикаси. Педагогика фанлари
бўйича фалсафа доктори (РhD). Дисс. -Т.:2020 й.-141 б.
