132
TANQIDIY FIKRLASH KO‘NIKMALARINI SHAKLLANTIRISH ORQALI
DEZINFORMATSIYADAN HIMOYALANISH YO‘LLARI
Eshankulo a Мохigul Umma kulo nа
Nizomiy nomidagi TDPU ayanch dok o an i
Anno a siya: Ushbu maqolada anqidiy ik lash ko‘nikmala ining zamona iy
axbo o makonida yuzaga kelayo gan dezin o ma siyaga qa shi sama ali osi a si a ida
u gan o‘ ni ahlil qilinadi. Maqolada o‘qu chila , alabala a keng jamoa chilikda
anqidiy ik lashni shakllan i ish o qali no o‘g‘ i, yolg‘on yoki manipulya i axbo o ni
aniqlash a undan himoyalanish usulla i bayon e iladi.
Kali so‘zla : Tanqidiy ik lash, dezin o ma siya, axbo o xa sizligi, media
sa odxonlik, pedagogik yondashu la , axbo o makoni, a’lim ja ayoni,
manipulya siya.
Anno a ion: This a icle analyzes he ole o c i ical hinking skills as an
e ec i e ool agains disin o ma ion in he mode n in o ma ion en i onmen . The
a icle discusses me hods o de eloping c i ical hinking among s uden s, lea ne s,
and he wide public o iden i y and p o ec agains alse, misleading, o manipula i e
in o ma ion.
Keywo ds: C i ical hinking, disin o ma ion, in o ma ion secu i y, media
li e acy, pedagogical app oaches, in o ma ion en i onmen , educa ional p ocess,
manipula ion.
Аннотация: В данной статье анализируется роль навыков критического
мышления как эффективного средства противодействия дезинформации в
современном информационном пространстве. Рассматриваются методы
формирования критического мышления у учащихся, студентов и широкой
общественности для выявления и защиты от ложной, недостоверной или
манипулятивной информации.
Ключевые слова: Критическое мышление, дезинформация,
информационная безопасность, медиаграмотность, педагогические подходы,
информационное пространство, образовательный процесс, манипуляция.
Ki ish: Zamona iy aqamli jamiya da axbo o oqimi benihoya ez a keng
a qalmoqda. Bunda ishonchli ma’lumo la bilan bi qa o da, u li yolg‘on a
manipulya i axbo o – ya’ni dezin o ma siya ham keng yoyilmoqda. Ayniqsa, yoshla
a o‘qu chila in e ne , ij imoiy a moqla hamda omma iy axbo o osi ala ining
asosiy audi o iyasiga aylangani sababli, ula dezin o ma siyaning be osi a nishoniga
aylanishmoqda. Bunday xa li axbo o la dan himoyalanishda anqidiy ik lash muhim
ol o‘ynaydi. Chunki anqidiy ik lo chi shaxs ha qanday axbo o ni ahlil qiladi,
133
manba ishonchliligini baholaydi a mus aqil xulosa chiqa adi. Bugungi a’lim izimi
oldida u gan dolza b azi ala dan bi i – yosh a lodda anqidiy ik lash ko‘nikmala ini
shakllan i ish a mus ahkamlashdi .
Tanqidiy ik lash qobiliya la ini shakllan i ish a i ojlan i ish zamona iy
dunyoda a’lim ja ayonining eng muhim alabla idan bi idi . Bugungi kunda, jahon
iq isodiyo i a ij imoiy hayo ning ez o‘zga u chan sha oi la ida, chega adan
ashqa ida ik lay olish, ezko a sama ali ha aka qilish, mu akkab muammola ni
ahlil qilish, ula ni oldindan anglash hamda oqilona a asosli qa o la qabul qilish kabi
ko‘nikmala juda ka a ahamiya kasb e moqda. Aynan shu sababli, anqidiy ik lash
maho a i, mehna bozo ida aqoba ba dosh, ye uk boshqa u kad la ini ayyo lashda
muhim omil hisoblanadi.
Tanqidiy ik lash – bu yosh mu axassisga adap a siya ja ayonida unga akli
e ilgan ik la , qa ashla yoki xulq-a o modella ini chuqu ahlil qilib, ula haqida
asosli a qa 'iy xulosa chiqa ishga imkon be adigan maxsus aoliya u i hisoblanadi.
Bu ja ayonda shaxs aqa passi qabul qilu chi emas, balki o‘z ik ini shakllan i ish,
sa olla be ish a ma jud axbo o ni sinchko lik bilan baholash qobiliya iga ega
bo‘ladi. Pedagogik nuq ai naza dan, “ anqidiy ik lash” na aqa a’limning
sama ado ligini oshi ishga xizma qilu chi yondashu , balki ma n a axbo o ga
anqidiy munosaba asosida qa ashni a g‘ib qilu chi me odologik exnika si a ida
o‘ ganilmoqda [1]. U o‘qu chila da mus aqil ik lash, man iqiy ahlil a muammola ni
hal qilish qobiliya la ini i ojlan i ishga yo dam be adi. “Tanqidiy ik lash” – bu bilish
ja ayonini yangi shakllan i ishga qa a ilgan pedagogik exnologiya bo‘lib, uning
yo damida yosh mu axassisla o‘z bilimla ini mus ahkamlash, o‘ziga sa olla be ish
a ja obla izlash ja ayonida aol ish i ok e ishga undaladi. Ushbu yondashu , na aqa
bilimla ni qabul qilish, balki ula ni anqidiy baholash a amaliyo ga adbiq e ish
imkonini be adi.
“Tanqidiy ik lash” — bu shaxsga unga akli qilingan nuq ai naza yoki xulq-
a o modelini chuqu ahlil qilib, asosli a qa 'iy qa o chiqa ishga imkon be adigan
maxsus aoliya u i hisoblanadi. Uning asosiy maqsadi mu axassisla ni adap a siya
ja ayonidan keyin mehna aoliya ida alab qilinadigan anqidiy ik lash qobiliya la i
bilan a’minlashdan ibo a bo‘lib, bunga asosli qa o la qabul qilish, ma’lumo la ni
ahlil qilish, asosiy a ikkinchi da ajali ma’lumo la ni aj a ib ko‘ sa ish, shuningdek
hodisala ning u li omonla ini baholash qobiliya la i ki adi.
“Tanqidiy ik lash” exnologiyasi mu axassisning in ellek ual a hissiy
aoliya ini aollash i adi, shuningdek, shaxsiya ni mehna ja ayoniga aol jalb qilish
imkonini ya a adi [2]. Zamona iy adabiyo la da anqidiy ik lash enomeniga oid
ko‘plab a’ i la ma jud bo‘lib, ula asosan ikki a asosiy yondashu – alsa iy a
kogni i -psixologik nuq ai naza dan ahlil qilinadi.
134
Falsa iy yondashu an’ana iy a ishda qadimiy aylasu la – Sok a , Pla on,
A is o el asa la idan boshlab, zamona iy da da esa Me yu Lipman a Richa d Pol
kabi olimla ning ishla iga asoslanadi. Bu yondashu ma kazida ma’lum xususiya la ga
ega bo‘lgan ideal anqidiy ik lo chi gipo e ik modeli u adi. Ammo bu yondashu
anqidiy ik lo chining aniq amalga oshi a oladigan xa i-ha aka la i yoki xulq-a o
modelini akli qilmaydi. Shunday qilib, alsa iy yondashu bizga ideal, mukammal
anqidiy ik lo chi ob azini aqdim e adi. Richa d Pol S e nbe gning g‘oyasini
i ojlan i a ekan, anqidiy ik lashni “ a akku ni akomillash i ish” kon eks ida ko‘ ib
chiqadi a bu o qali uni na aqa bilimla ni qabul qilish, balki ula ni chuqu ahlil qilish,
baholash a amaliyo da o‘g‘ i qo‘llash ja ayoni si a ida a’ i laydi [3].
Bugungi axbo o makonida dezin o ma siya keng a qalgan muammo si a ida
ko‘ ilmoqda a unga qa shi sama ali ku ashish uchun anqidiy ik lash ko‘nikmala ini
i ojlan i ish muhim ahamiya kasb e adi. Kogni i -psixologik yondashu doi asida
anqidiy ik lash insonning ik lash ja ayoni a haqiqiy sha oi la da o‘g‘ i qa o qabul
qilish qobiliya ini o‘ ganadi. Ushbu yondashu anqidiy ik lashni xulq-a o a
ha aka la o‘plami si a ida belgilab, anqidiy ik lo chi shaxs baja ishi yoki o‘ ganishi
ke ak bo‘lgan ko‘nikmala a p o sedu ala ni aniqlaydi. Ikki asosiy yondashu —
alsa iy a kogni i -psixologik — anqidiy ik lash kon sep siyasining shakllanishiga
poyde o ya a gan. Masalan, No is anqidiy ik lashni oqilona nuq ai naza bilan
nimaga ishonish yoki ishonmaslikni hal qilish deb a’ i laydi. Richa d Pol esa anqidiy
ik lashni olimning o‘z ik lash ja ayonini boshqa ish qobiliya i si a ida ko‘ adi [4].
Xa is a Xodjes anqidiy ik lashni ma n si a ini ahlil qilish a uning a’si ini
baholash ja ayoni bilan bog‘laydi.
Zamona iy olimla dan bi i — Ga a d uni e si e i p o esso i Maykl Sk i en
anqidiy ik lashni "kuza u la , aloqala a ma’lumo la ni mohi ona alqin qilish,
baholash hamda aniq dalilla asosida keyingi ik la a ha aka la ni shakllan i ish
qobiliya i" deb a’ i laydi [5]. Bu ko‘nikmala yo damida shaxs dezin o ma siyani
aniqlash, unga ayanmaslik a unga qa shi sama ali cho ala ko‘ ish imkoniya iga ega
bo‘ladi. Tanqidiy ik lash ko‘nikmala ini shakllan i ish dezin o ma siyaga qa shi
himoyaning eng sama ali yo‘lla idan bi i hisoblanadi [6]. Bu ko‘nikmala axbo o ni
ahlil qilish, haqiqiy a yolg‘on ma’lumo la ni aj a ib olish, shuningdek, ongli a ishda
o‘g‘ i qa o qabul qilish imkonini be adi.
Tanqidiy ik lash ko‘nikmala ini shakllan i ish o qali dezin o ma siyadan
himoyalanish yo‘lla i:
1. Izlanish madaniya ini a biyalash: Ta’lim muassasala i o‘qu chila da izlanish,
qiziqu chanlik a in ellek ual aollikni ag‘ba lan i u chi madaniya ni shakllan i ishi
za u . Talabala ni sa olla be ishga, ma jud axminla ga anqidiy yondashishga a
u li ik la ni o‘ ganishga undash o qali anqidiy ik lash ko‘nikmala ini i ojlan i ish
135
uchun qulay a qo‘llab-qu a lo chi muhi ya a iladi. Bu o‘qu chila ni
ma’lumo la ning haqqoniyligini mus aqil ekshi ishga a dezin o ma siyaga qa shi
u a olishga ayyo laydi.
2. Tanqidiy ik lashni o‘qu das u iga in eg a siyalash: Tanqidiy ik lash ba cha
anla a a’lim bosqichla ida bi lash i ilishi lozim. O‘qi u chila a a’lim muassasasi
ahba la i bi lamchi manbala ni ahlil qilish, a gumen la ni baholash a eal hayo dagi
muammola ni hal e ish bo‘yicha opshi iqla ni o‘qu das u iga ki i ishla i ke ak. Bu
o qali o‘qu chila ha bi an doi asida anqidiy ik lash qobiliya la ini mun azam
i ojlan i adi a dezin o ma siyani aniqlashda muhim ko‘nikmala ni egallaydi.
3. Faol a’lim imkoniya la ini a’minlash: Muammoli a’lim, hamko likdagi
loyihala a aj iba aoliya i kabi aol o‘qi ish usulla i o‘qu chila ni anqidiy ik lashni
alab qilu chi amaliy azi ala ga jalb qiladi. Ushbu yondashu o‘qu chila ga olgan
bilimla ini eal hayo ga a biq e ish, ma’lumo la ni chuqu ahlil qilish a mu akkab
masalala ga ijodiy yechimla ishlab chiqish imkoniya ini be adi. Na ijada, ula
dezin o ma siyaga qa shi u a oladigan mus aqil ik laydigan shaxs si a ida
shakllanadi.
4. Pedagogla ning kasbiy i ojlanishini qo‘llab-qu a lash: O‘qu chila da
anqidiy ik lash ko‘nikmala ini shakllan i ish ja ayonida ahba la a o‘qi u chila
juda muhim ol o‘ynaydi. Shu sababli a’lim muassasala i pedagogla ning o‘z anqidiy
ik lash qobiliya la ini doimiy a ishda i ojlan i ishla i uchun malaka oshi ish
ku sla i a eningla ini ashkil e ishi za u . Bu esa o‘qi u chila ga zamona iy a
sama ali pedagogik s a egiyala ni o‘zlash i ish hamda a’lim ja ayonida anqidiy
ik lashni sama ali in eg a siyalash imkonini be adi. Na ijada, pedagogla o‘z
o‘qu chila ini dezin o ma siyadan himoya qilish uchun yanada ayyo a bilimdon
bo‘lib ye ishadi.
5. Shakllan i u chi baholash amaliyo la ini jo iy e ish: Tanqidiy ik lashni
i ojlan i ishda ik -mulohaza, o‘z-o‘zini baholash a o‘za o baholash kabi
shakllan i u chi ( o ma i ) baholash usulla i juda sama alidi . Bu amaliyo la
o‘qu chila ga o‘z ik lash ja ayonla ini ahlil qilish, zai omonla ini aniqlash a ula ni
doimiy a ishda akomillash i ish imkonini be adi. Shu a iqa, o‘qu chila aq o‘ ishi
bilan anqidiy ik lash ko‘nikmala ini mun azam a ishda oshi ib bo adila , bu esa
ula ni ma’lumo la ning haqqoniyligini mus aqil baholash a dezin o ma siyaga qa shi
sama ali ku ashish uchun ye a li da ajada bilim a aj iba bilan a’minlaydi.
Foydalanilgan adabiyo la :
1. Шаюсупова А. А., Хайдарова Р. А. Формирование педагогической
компетентности преподавателя языкового вуза в системе непрерывного
образования //Бюллетень науки и практики. – 2019. – Т. 5. – №. 6.
136
2. Pe ess, K. (2004). C i ical hinking: An ex ended de ini ion. Educa ion,
124(3), 461-466.
3. Lewis, A., & Smi h, D. (1993). De ining highe o de hinking. Theo y in o
P ac ice, 32(3), 131–137.
4. S e nbe g, R. J. (1986). C i ical hinking: I s na u e, measu emen , and
imp o emen . Na ional Ins i u e o Educa ion. Re ie ed om h p://
e ic.ed.go /PDFS/ED272882.pd .
5. Paulson, E. (2011). G oup communica ion and c i ical hinking compe ence
de elopmen using a eali ybased p ojec . Business Communica ion Qua e ly,
74(4), 399-411. doi:10.1177/1080569911424484
6. S e nbe g, R. J. (1986). C i ical hinking: I s na u e, measu emen , and
imp o emen . Na ional Ins i u e o Educa ion. Re ie ed om h p://
e ic.ed.go /PDFS/ED272882.pd .
