169
TA’LIM TIZIMIDA ZAMONAVIY BOSHQARUV TIZIMINI
TAKOMILLASHTIRISH
Ma diye a Rozilya
O‘zDJTU FRUSK, 3-ku s alabasi
Elchiye a Dina a Tolubaye na
Ilmiy ahba : Pedagogika a psixologiya
ka ed asi .b. do sen i
Boshqa u aoliya i - inson, moliya iy a moddiy esu sla dan oydalangan
holda ashkilo maqsadla iga e ishishga qa a ilgan ha aka la ni ejalash i ish, ashkil
e ish, mu o iqlash i ish, ag‘ba lan i ish a nazo a qilishning maqsadli ja ayoni. Bu
mansabdo shaxsla ning ma’lum bi soha yoki kompaniya doi asidagi aqoba dosh
us unlikla ni a esu sla dan op imal oydalanishni a’minlash, azi ala ga sama ali
e ishish usulla i a amaliyo la ini o‘ ganadigan kasbiy aoliya i. Boshqa u abia a
jamiya da keng a qalgan uni e sal hodisadi . Bu ushuncha anda keng namoyon
bo‘lib, biologik, exnik, iq isodiy, ij imoiy a boshqa uyushgan izimla ga xos bo‘lgan
unksiyani bildi adi. Shuning uchun boshqa u ushunchasiga u li xil a’ i la ma jud.
Falsa ada boshqa u o‘z das u ini, maqsadini amalga oshi ish, si a aniqligi a
uzilmasini saqlash, a o -muhi bilan dinamik mu ozana ni saqlash, aoliya uslubi,
i ojlanish a uning elemen la i o‘ asidagi o‘za o a’si ning bi u i si a ida uyushgan
izimning unksiyasi si a ida qa aladi.
Kibe ne ikada boshqa u deganda izimdagi a ashqi muhi dagi axbo o
ja ayoni yoki o‘zga ishla i hamda uning elemen la idan bi i omonidan boshqa
elemen ga (boshqa u obyek idagi boshqa u ma kazi) amalga oshi iladigan qay a
aloqa bilan izimdagi a’si ushuniladi.
Psixologiyada boshqa u boshqa obyek ning hola ini o‘zga i ishdan ibo a
bo‘lgan ja ayon si a ida, "boshqa u das u ini ishlab chiqish a boshqa iladiganla ni
ushbu das u ni sama ali amalga oshi ishga undaydigan ag‘ba lan i u chi sha -
sha oi la ni ya a ishga qa a ilgan aoliya " si a ida ko‘ sa ilgan.
Ba cha a’ i la boshqa iladigan izimla ning keng sin iga xos bo‘lgan eng
umumiy xususiya la ni o‘z ichiga oladi. Ha qanday boshqa u ning belgila i
quyidagila dan ibo a : izimning ma judligi, boshqa iladigan a boshqa iladigan quyi
izimla , boshqa iladigan pa ame , elemen la ning sababiy bog‘liqligi, izimning
kuchay i u chi qobiliya i (kichik a’si la dan ka a o‘zga ishla ga ducho bo‘lish
qobiliya i), izimla ning dinamik abia i, qay a aloqa, uza ish, saqlash, ma’lumo ni
o‘zga i ish, yo‘nalish, boshqa u ning an iyen opiyasi.Psixologik nuq ayi naza dan,
R.X.Shaku o a’kidlaganidek, boshqa u ning mohiya i "o iyen a siya" a "odamla
aoliya ini aollash i ish" bilan bog‘liq, chunki bu ij imoiy oydali na ija - mehna
mahsulini olish uchun bi galikdagi aoliya ja ayonini a ibga solish uchun za u di .
170
A.V.Filippo a’kidlaganidek, boshqa u deganda ij imoiy moxiya i munosaba la
ka ego iyasida o‘z aksini opadigan ij imoiy hodisa, boshqa u ning aynan
“ exnologiyasi”da namoyon bo‘ladigan mehna , aoliya u i si a ida ushunish ke ak.
Boshqa u munosaba la ini a si lab, V.G.A anase ning a’ i iga ayanadi, unda
boshqa u munosaba la i "boshqa u ning umumiy amoyilla iga asoslangan
boshqa u unksiyala ini amalga oshi ish ja ayonida odamla , ij imoiy gu uhla ning
mu akkab munosaba la i" deb a’ i lanadi.
Boshqa u munosaba la i ashkiliy a axbo o jiha la ini o‘z ichiga oladi. Qay a
aloqa p insipi boshqa u mexanizmida muhim o‘ in u adi, bu bi inchidan, axbo o
almashinu ini - axbo o a’si ini, ikkinchidan, eska i a’si ni o‘z ichiga oladi, chunki
ha qanday o‘za o a’si da boshqa u subyek i a obyek i muqa a a ishda o‘ nini
o‘zga i adi. Boshqa u obyek exnik izim bo‘lganda ham sodi bo‘lishi mumkin,
ammo bu holda boshqa u munosaba la i paydo bo‘lmaydi. Boshqa u munosaba la i
boshqa u subyek i a obyek ining o‘za o a’si i (qa shilik yoki yo dam ko‘ inishida)
a o‘za o a’si i sha oi ida yuzaga keladi a bu boshqa u obyek i shaxs bo‘lsa,
mumkin bo‘ladi. Bunday boshqa u munosaba la i kasbiy a ish o‘ inla i o qali
amalga oshi iladi a unksional qa amlikni aks e i u chi maqomla da
mus ahkamlanadi. Psixologiyada “boshqa u ” a amasi bilan bi qa o da “ aoliya ”
a amasi ham qo‘llaniladi (yuqo idagi a’ i da “ aoliya ” a amasi “boshqa u ”
ushunchasi mazmuniga ki i ilgan bo‘lib, u o qali ochiladi).
Zamona iy boshqa u psixologiyasida A. L. Ju a le a’kidlaydiki, a ixan
ujudga kelgan p edme ni ushunishning ikki omonlamaligi a’ i la da o‘z aksini
opadi a uni ij imoiy psixologiyaga (aslida uni a moqqa aylan i adi) yoki mehna
psixologiyasiga yaqinlash i adi. Shunday qilib, bi omondan, boshqa u ij imoiy
munosaba la ning alohida u i si a ida qa alib, boshqa u munosaba la ining
psixologik xususiya la i o‘ ganiladi; boshqa omondan, boshqa u mehna
aoliya ining o‘ziga xos u i si a ida o‘ ganiladi a boshqa u aoliya ining psixologik
jiha la i o‘ ganiladi, bu esa ushbu a amala ni ushunishda chalkashlikla ni kel i ib
chiqa adi.
Ta’lim izimidagi inno a sion ja ayonla uzluksiz o‘z-o‘zini a biyalash a o‘z-
o‘zini kasbiy akomillash i ishga qodi , a’lim s anda la ini jo iy e a oladigan, eng
yangi pedagogik exnologiyala ni jo iy e a oladigan inno a sion ipdagi mu axassisni
alab qiladi. P o esso -o‘qi u chila ning kasbiy kompe ensiyasiga qo‘yiladigan yangi
alabla ula ning kasbiy ayyo ga ligi sama ado ligini oshi ishning asosiy
mexanizmla ini izlashni belgilaydi.
Masalan, F ansiyada a’lim muassasala i o‘qi u chila ining asosiy ayyo ga ligi
uni e si e pedagogika ins i u la i a pedagogik ilmiy- a’lim bi lashmala ida,
qo‘shimcha uch yillik undamen al uni e si e a’limidan so‘ng ikki yillik pedagogik
mu axassislik bo‘yicha o‘ kaziladi. Talabala ning kasbiy-pedagogik a’limi uch a
171
da ni o‘z ichiga oladi, bunda bi inchi (3 yil) majbu iy undamen al anla ni a keyingi
im ihonla bilan anlo ku sla ini o‘ ganishni o‘z ichiga oladi; ikkinchi (kasbiy) (1-2
yil) naza iy a amaliy qismla dan ibo a im ihon bilan yakunlanadi.
Zamona iy Ge maniyada bo‘lajak o‘qi u chila ni uni e si e da ayyo lash uch a
komponen dan ibo a : bi inchisi, kasbiy aoliya uchun za u bo‘lgan 2-3 anni
o‘ ganishni o‘z ichiga oladi. Ba cha alabala uchun majbu iy anla nemis ili,
ma ema ika a ix iyo iy an, ikkinchisi - pedagogika anla i. Da la me’yo iy hujja la i
uni e si e da o‘qi ish a kad la ayyo lash p edme iga aylanishi ke ak bo‘lgan
pedagogika a gumani a anla ning quyidagi bo‘limla ini belgilaydi. Ula ga
quyidagila ki adi: a biya a a’lim (pedagogika, alsa a), i ojlanish a a’lim
(psixologiya), a’limning ij imoiy sha la i (so siologiya, pedagogika), a’lim izimini
ashkil e ishning ins i u la i a shaklla i (pedagogika, so siologiya, huquq), o‘qi ish a
umumiy didak ika, uchinchi komponen - amaliyo ( e e enda ia ), mak abda
pedagogik exnologiyala yoki o‘qi u chila ning kasbiy amaliy mashg‘ulo la i bo‘lib,
ula mak abda pedagogika exnologiyala i yoki o‘qi u chila i uchun kasbiy amaliy
mashg‘ulo la di . bu ye da alaba (s ajo ) a mu abbiy ( e e enda ia )ning o‘za o
hamko ligi o qali amaliy aoliya ga naza iy ayyo ga lik amalga oshi iladi. Pedagogik
kad la ayyo lash muammosi bo‘yicha Ge maniya aj ibasini umumlash i gan holda
shuni ushunamizki, espublikada pedagog kad la ni ayyo lash ikki bosqichda:
naza iy a amaliy jiha dan amalga oshi iladi. Pedagogik kad la ni inno a sion
ayyo lash e e endum doi asida amalga oshi iladi.
Yaponiyada mak abgacha a’lim bo‘yicha bo‘lajak mu axassisla ni ayyo lash
o‘ a mak ab negizida 2-3 yillik a’lim bilan kichik kollejla da ( anki daigaku) amalga
oshi iladi.
AQSHda oliy pedagogik a’lim izimida uni e si e la ning umumiy a’lim
muassasala i a ij imoiy in a uzilma bilan o‘za o hamko ligini kuchay i ish asosida
yangi ins i u la ashkil e ildi. Uni e si e la qoshidagi malaka oshi ish mak abla ining
aoliya i umumiy maqsadga e ishish uchun uni e si e la a mak abla ni bi lash i ish
g‘oyasiga asoslanadi - o‘qi u chila ayyo lash si a ini oshi ish o qali a’lim si a ini
oshi ish.
NCATE s anda la iga mu o iq, malaka oshi ish mak abla ining aoliya i
quyidagila ga yo‘nal i ilgan: alabala ni (bo‘lajak o‘qi u chila ni) amaliy
ayyo ga ligi, uning mohiya i bo‘lajak o‘qi u chila ning amaliyo chi o‘qi u chila a
uni e si e o‘qi u chila i bilan hamko ligida, amaliyo chi o‘qi u chila ning kasbiy
maho a ini oshi ishda; a’lim sohasidagi ilmiy- adqiqo aoliya i, bu sama ali o‘qi ish
usulla ini izlash, a’lim xizma la i si a ini oshi ish o qali alabala ning o‘qu
aoliya ini yaxshilashga ko‘maklashish bilan bog‘liq.
Zamona iy pedagogik exnologiyala o asida o‘qi ish alohida o‘ in u adi.
O‘qi ish kelajakdagi mu axassisning an’ana iy o‘qi ish shaklla idan oydalangan
172
holda shakllan i ilmaydigan malakala i, ko‘nikmala i, qobiliya la i a shaxsiy
azila la ini ezda shakllan i ishga imkon be adi. Mashg‘ulo la ning o‘yin aq i, amaliy
opshi iqla ni baja ishga e’ ibo be ish ba cha mashg‘ulo la ish i okchila ining
imkoniya la i a qobiliya la ini sa a ba e ishga yo dam be adi. Muayyan u dagi xulq-
a o ning mu akkab ko‘nikma a qobiliya la ini i ojlan i ishga qa a ilgan aol a’lim
shakli si a ida kasbiy ayyo ga likni jo iy e ish bo‘lajak mu axassisla ning kasbiy
aoliya i a kasbiy muloqo i uchun sama alidi .
Foydalangan adabiyo la
1. Pedagogika. M. Tox axodjae a umumiy ah i i os ida. –T.: O‘zbekis on
Faylasu la i milliy jamiya i. 2010 y.
2. Aleks Muu . Ta`lim be ish a a`lim olish: pedagogika, a`lim das u i a
a biya. - Ru ledj. Ikkinchi nash .
3. Ta`limda inno a sion exnologiyala . .-T.: 2008 y. 180 b. 13. Podlasыy.
Pedagogika. M. Vlados. 2010 g. 235 s .
